Кіріспе
Сөйлеу дыбыстарының визуальды бейнелеуі – фонетикалық транскрипция. Фонетикалық транскрипция (кейде фонетикалық жазу немесе фонетикалық нотация деп те аталады) – сөйлеу дыбыстарын (немесе фонемаларды) символдар арқылы визуальды бейнелеу болып табылады. Фонетикалық транскрипцияның ең көп қолданылатын түрі – Халықаралық фонетикалық әліпби сияқты фонетикалық әліпбиді пайдаланады.
phonetic transcription
Phonetic transcription (also known as phonetic script or phonetic notation) is the visual representation of speech sounds (or phones) by means of symbols. The most common type of phonetic transcription uses a phonetic alphabet, such as the International Phonetic Alphabet.
Орфографияға қарсы
Барлық тілдерде сөздердің айтылуы уақыт өте келе өзгереді. Дегенмен, олардың жазбаша түрі (орфографиясы) көбінесе мұндай өзгерістерді ескере отырып түзетілмейді және айтылуды дәл көрсете алмайды. Басқа тілдерден алынған сөздер бастапқы тілдің жазуын сақтап қалуы мүмкін, онда жазу белгілері мен сөйлеу дыбыстары арасындағы сәйкестік жүйесі өзгеше болуы мүмкін. Сондай-ақ, бір тілдің өзіндегі диалектілердің айтылуында үлкен айырмашылықтар болуы мүмкін. Мысалы, ағылшын және тибет тілдеріндегі орфографиялық стандарт көбінесе ретсіз болып келеді, сондықтан жазудан айтылуын болжау қиын. Ағылшын тілінде "бұтақ", "қатал", "жөтел", "бірақ" және "арқылы" сөздерінің жазылуы ұқсас болғанымен, өзара рифмаланбайды. Испан және итальян тілдері сияқты басқа тілдерде орфография мен айтылу арасындағы байланыс тұрақтырақ (бірақ толық емес), ал кейбір тілдер толық фонемиялық орфографияға ие екенін мәлімдейді. Көптеген тілдер үшін фонетикалық транскрипция тілдің орфографиясымен салыстырғанда дыбыс пен символ арасындағы бір-бірге сәйкес келуге жақын айтылуын көрсетуге мүмкіндік береді. Фонетикалық транскрипция орфографиядан тыс шығып, бір тілдегі диалектілер арасындағы айтылу айырмашылықтарын зерттеуге және уақыт өте келе айтылудағы өзгерістерді анықтауға көмектеседі. Фонетикалық транскрипцияның негізгі принципі – оның барлық тілдерге қолданылуы керек, ал оның символдары транскрипцияланатын тілге қарамастан бірдей фонетикалық ерекшеліктерді білдіруі тиіс. Сондықтан, белгілі бір тілге немесе тілдер тобына арналған транскрипция фонетикалық транскрипция емес, орфография болып табылады.
Тар және кең; фонемиялық және фонетикалық
Фонетикалық транскрипция тілдің дыбыстарын транскрипциялау үшін қолданылуы мүмкін. Транскрипцияның барлық жүйелерінде кең транскрипция мен тар транскрипция арасында ерекшелік бар. Кең транскрипция айтылымның ең байқалатын фонетикалық ерекшеліктерін ғана көрсетеді, ал тар транскрипция айтылымдағы аллофондардың фонетикалық егжей-тегжейі туралы көбірек ақпаратты кодтайды. Кең және тар транскрипция арасындағы айырмашылық үздіксіз болып табылады, бірақ фонемиялық және фонетикалық транскрипция арасындағы айырмашылық көбінесе екіұшты ретінде қарастырылады. Фонемиялық транскрипция – барлық аллофоникалық айырмашылықтарды ескермейтін (мысалы, жеке сөйлейтіндер арасындағы немесе бір тілдің тіпті барлық диалектілері арасындағы) кең ауқымды транскрипция. Фонемиялық транскрипция тілдің абстрактілі сөздерді ажырататын дыбыс бірліктерінің (фонемалардың) ғана бейнесін береді, сондықтан ол шынымен фонетикалық транскрипция емес (бірақ кейде олармен сәйкес келуі мүмкін). Керісінше, фонетикалық транскрипция нақты артикуляциялық немесе акустикалық егжей-тегжейге, кеңірек немесе тар жолмен назар аударады. Аллофоникалық егжей-тегжейді қамтитын, бірақ әлі де айтылымның фонемиялық құрылымымен тығыз байланысты транскрипция аллофоникалық транскрипция деп аталады. Тар транскрипцияның артықшылығы – ол оқушыларға дәл дұрыс дыбысты жасауға көмектеседі және тіл біліміне қатысты мамандарға тілдің өзгеруін егжей-тегжейлі талдау жүргізуге мүмкіндік береді. Оның кемшілігі – тар транскрипция сирек тілдің барлық диалектілерін немесе сөйлейтіндерін көрсетеді. Көптеген американдық, канадалық және австралиялық ағылшын тіліндегі сөйлейтіндер "little" сөзіндегі дыбысын "tap" деп, ал бастапқы дыбысын қараңғы "L" деп атайды (көбінесе белгісімен көрсетіледі), бірақ Оңтүстік Англияда сөйлейтіндер /t/ дыбысын (глоталь доғарыс; қараңыз t glottalization) және екінші дыбысын (L вокализациясына ұқсас дауыс) деп атайды. Осылайша, бір жағынан, фонетикалық тұрғыдан алғанда, "little" сөзі американдық, канадалық және австралиялық акценттерде сияқты бейнеленуі мүмкін, бірақ Оңтүстік Англия акцентінде басқаша болады. Сонымен қатар, әсіресе австралиялық акценттерде, "little" сөзінің бірінші буын дауысы Солтүстік Америкаға қарағанда жоғарырақ болады, бұл одан да тар фонетикалық транскрипцияны қолдану мүмкіндігіне әкеледі, мысалы . Екінші жағынан, "little" сөзінің кең фонемиялық транскрипциясы да мүмкін, ол жоғарыда аталған диалекттердің барлық ерекшеліктерін елемейді; бұл кішігірім мәліметтерді ажырату маңызды емес немесе басымдық жалпы үлгілерге берілген жағдайларда пайдалы болуы мүмкін. Мысалы, "little" сөзінің әдеттегі фонемиялық транскрипциясы , британдық және американдық ағылшын тіліндегі сөздіктерде жиі кездесетіндей. (Фонемиялық бейнелеулерді көрсету үшін квадратты жақшалар емес, слэштер қолданылады.) Тар транскрипцияның тағы бір кемшілігі – ол көптеген символдар мен диакритикалық белгілерді қамтиды, олар мамандар емес адамдарға таныс болмауы мүмкін. Кең транскрипция көбінесе акценттер мен диалекттерге қатысты мәлімдемелер жасауға мүмкіндік береді, сондықтан ол қарапайым сөздіктердегі айтылу деректеріне сәйкес келеді, олар кіріспеде фонетикалық егжей-тегжейлерді талқылауы мүмкін, бірақ оларды әр жазба үшін сирек береді. Көптеген тіл біліміне қатысты мамандар қажет болған жағдайларда ғана тар транскрипцияны қолданады, ал қалған уақытта кең транскрипцияны қолданады.
Ноттациялық жүйелердің түрлері
Көптеген фонетикалық транскрипция тілдік дыбыстарды символдармен көрсетілетін жеке бірліктерге бөлуге болады деген тұжырымға негізделген. Транскрипцияның немесе "нотацияның" түрлі-түрлі көптеген нұсқалары қолданылып келді: оларды әліппелік (әр дыбысты бір қарапайым символмен көрсетуді қағида тұтатын, қалыпты әліппелік жазу сияқты) және әліппелік емес (әліппелік принципке бағынбайтын) деп бөлуге болады, мұнда әр дыбыс бірнеше белгілерден құралған күрделі символмен бейнеленеді.
Әліппелік
Халықаралық фонетикалық әліпби (IPA) – қазіргі кездегі фонетикалық әліпбилердің ең көп қолданылатыны, жақсы танымал және ұзақ тарихы бар. Ол 19 ғасырда еуропалық тіл оқытушылары мен лингвистер жасаған. Көп ұзамай ол бастапқы мақсатынан – шет тілдерін оқыту құралы ретінде қолданылудан асып, қазір фонетика мен лингвистика салаларындағы мамандардың практикалық әліпбиі ретінде кеңінен қолданылады. Ол көптеген сөздіктерде кездеседі, онда сөздердің айтылуын көрсету үшін пайдаланылады, бірақ ана тілі ағылшын тілінде сөйлейтін америкалық сөздіктердің көпшілігі, мысалы, «Ағылшын тілінің американдық мұралық сөздігі», «Ағылшын тілінің кездейсоқ үй сөздігі», «Вебстердің үшінші жаңа халықаралық сөздігі» фонетикалық транскрипциядан бас тартып, оның орнына ағылшын әліпбиіне негізделген репеллеу жүйелерін қолданады, дауыстылар мен стресс белгілерінің үстіне диакритикалық белгілер қояды. (Ағылшын тіліндегі айтылуды репеллеудің жалпы нұсқасын қараңыз.) Тағы бір жиі кездесетін әліпби дәстүрін американдық лингвистер америкалық және еуропалық тілдерді транскрипциялау үшін жасаған, және оны славян, индик, семит, урал (бұл жерде Урал фонетикалық әліпбиі деп аталады) және кавказ тілдерін зерттейтін лингвистер әлі де жиі қолданады. Бұл әліпби Америкадан тыс тілдерде кеңінен қолданылғанмен, көбінесе «Америкалық фонетикалық әліпби» деп аталады. Бұл әліпбилер мен IPA арасындағы басты айырмашылық – IPA-ның арнайы жасалған әріптері диакритикалық белгілері бар (мысалы, көптеген әріптер Шығыс Еуропа орфографиясынан алынған) немесе диграфтармен алмастырылып, қазіргі қолданыстағы теру машинасының әріптері қолданылады. Бұл транскрипцияның мысалдарын Пайктің «Фонемика» еңбегінде және Джостың «Лингвистикадағы оқулар» жинағының 1-томында жарияланған көптеген мақалалардан көруге болады. Компьютерлік принтерлер мен компьютерлік жинау үшін фонетикалық шрифттер жасау мүмкін болғанға дейін, бұл жүйе материалды басып шығаруға болатын материал жасау үшін қолданыстағы теру машиналарында теруге мүмкіндік берді. IPA-ның кеңейтілген нұсқалары да бар, мысалы: Ext IPA, VoQS және Luciano Canepari-дің canIPA.
Әліппелік транскрипцияның аспектілері
Халықаралық фонетика қауымдастығы фонетикалық транскрипцияны шаршы жақшалармен "[ ]" деп жазуды ұсынады. Тек фонемиялық қарама-қайшылықтарды білдіретін транскрипцияны тікелей сызықтармен "/ /" деп жазуға болады. Нақты білмеген жағдайда, жақшаларды қолдану дұрыс, себебі транскрипцияны тікелей сызықтармен белгілеу арқылы, транскрипцияланатын тілдегі әрбір символ фонемалық тұрғыдан ерекшеленеді деген теориялық тұжырым жасалады. Фонетикалық транскрипцияда дыбыстарды қаншалықты дәл транскрипциялауға болады. Тіл дыбыстарының ең жалпы түсінігін беретін транскрипция кең транскрипция деп аталады; кейбір жағдайларда ол фонемиялық транскрипцияға тең болуы мүмкін (тек теориялық тұжырымдарсыз). Дыбыстардың нақты ерекшеліктерін көрсететін тар транскрипция, тар транскрипция деп аталады. Бұл екі түрлі таңдау емес, континуумның екі шеті, олардың арасында көптеген мүмкіндіктер бар. Барлығы жақшалардың ішінде жазылады. Мысалы, кейбір диалекттерде pretzel сөзі тар транскрипцияда жазылғанда, тіпті ана тілінде сөйлейтін адамға да байқалмайтын бірнеше фонетикалық ерекшеліктерді көрсетеді. Кең транскрипцияның мысалы — , ол естілетін ерекшеліктердің бір бөлігін ғана көрсетеді. Тағы да кең транскрипция — , онда әрбір символ сөздің нақты дыбысын білдіреді, бірақ қажетсіз егжей-тегжейлі емес. Бұл транскрипциялардың ешқайсысы дыбыстардың фонемалық мәртебесі туралы ешқандай тұжырым жасамайды. Олар сөзді құрайтын дыбыстарды жасаудың белгілі бір жолдарын көрсетеді. Сөзді фонемалық түрде транскрипциялаудың да бірнеше мүмкіндігі бар, бірақ мұндағы айырмашылықтар көбінесе дәлдікке емес, талдауға байланысты. Мысалы, pretzel сөзі немесе деп жазылуы мүмкін. Соңғы транскрипция сөзде екі дауысты бар екенін көрсетеді, тіпті олардың екеуі де естілмесе, ал біріншісі тек біреуін білдіреді. Қатаң айтқанда, фонемалық транскрипция шеңберінде "кең" және "тар" арасындағы айырмашылықты белгілеу мүмкін емес, себебі таңдалған символдар тек ерекшеліктері көрсетілген дыбыстарды ғана білдіреді. Алайда, символдардың өзі олардың фонетикалық іске асырылуы туралы аздап айқын болуы мүмкін. Көбінесе келтірілетін мысал — "rue", "rye", "red" сөздерінің басындағы ағылшын тіліндегі дауыстың символы: бұл символ тіл ұшының дірілі үшін қолданылатын IPA символымен байланысты болғанына қарамастан, көбінесе /r/ деп транскрипцияланады. Фонемалық транскрипцияда символды пайдалануға да болады, ол IPA қолданыста альвеолярлық жуықтауды білдіреді; бұл Америка мен Англияда ағылшын тіліндегі айтылудың ең көп кездесетін түрі. Фонемалық символдар көбінесе диакритикалық белгілерден аулақ болу үшін таңдалады, "бір дыбыс – бір символ" қағидасы бойынша, немесе тіпті SAMPA әліпбиіндегідей типтік пернетақтаның ASCII символдарымен шектелуі мүмкін. Мысалы, ағылшын тіліндегі "church" сөзі , оның нақты айтылуына жақын, немесе , типтеуге оңай. Фонемалық символдар әрқашан олардың қолданылуы мен мағынасын түсіндірумен сүйенуі керек, әсіресе олар нақты айтылудан ерекшеленетін кезде. Кейде транскрипция құбырлармен ("| |") жабылады. Бұл фонологиядан тыс морфологиялық талдауға қатысты. Мысалы, pets және beds сөздерін фонетикалық түрде және (біршама тар транскрипцияда) және фонемалық түрде және деп транскрипциялауға болады. Себебі және ағылшын тіліндегі жеке фонемалар, олар фонемалық талдауда жеке символдармен белгіленеді. Алайда, ағылшын тілінде сөйлейтін адам олардың бір-бірімен бірдей көптік соңғысын білдіретінін біледі. Бұл құбырлармен көрсетіледі. Егер көптік соңғысы негізінен s деп есептелсе, ағылшын тіліндегі орфография бойынша, сөздерді транскрипциялауға болады және егер негізінен z болса, олар болады және IPA символдарымен шатасудан аулақ болу үшін, жергілікті орфография қолданылып жатқанын көрсету қажет, мысалы, ағылшын тіліндегі jet сөзі "yet" деп оқылмайды. Бұл бұрышты жақшалар немесе шевронмен жасалады: Мұндай сөздерді курсивті жазу да кең таралған, бірақ шеврон олардың түпнұсқа тілдің орфографиясында екенін, ағылшын тіліндегі транслитерацияда емес екенін нақты көрсетеді.
Occasionally a transcription will be enclosed in pipes ("| |"). This goes beyond phonology into morphological analysis. For example, the words pets and beds could be transcribed phonetically as and (in a fairly narrow transcription), and phonemically as and Because and are separate phonemes in English, they receive separate symbols in the phonemic analysis. However, a native English speaker would recognize that underneath this, they represent the same plural ending. This can be indicated with the pipe notation. If the plural ending is thought to be essentially an s, as English spelling would suggest, the words can be transcribed and If it is essentially a z, these would be and
To avoid confusion with IPA symbols, it may be desirable to specify when native orthography is being used, so that, for example, the English word jet is not read as "yet". This is done with angle brackets or chevrons: It is also common to italicize such words, but the chevrons indicate specifically that they are in the original language's orthography, and not in English transliteration.
Белгілі
Иконалық фонетикалық жазуда фонетикалық таңбалардың пішіні дауыс жолындағы артикуляция мүшелерінің орнын визуальды түрде көрсету үшін жасалған. Бұл әріптік жазудан өзгеше, онда таңба пішіні мен артикуляция мүшесінің орны арасындағы байланыс кездейсоқ болып келеді. Бұл жазу әріптік жазуға қарағанда, айтылудың күрделірек нюанстарын көрсетуге қабілеттірек (MacMahon 1996:838–841). Иконалық фонетикалық жазудың мысалы – шотланд фонетика ғалымы Александр Мелвилл Беллдің (Эллис 1869:15) жасаған «Көрінетін сөйлеу» жүйесі.