Кіріспе

Негізгі онтологиялық ұғым. Заттар теориясы немесе зат-қасиеттер теориясы – заттардың әрқайсысы заттан және оған тән, бірақ одан өзгеше қасиеттерден тұратынын жобалайтын онтологиялық теория. Осы рөлде затты субстрат немесе өздігінен зат деп атауға болады. Заттар – онтологиялық тұрғыдан тәуелсіз жекеліктер: олар өздерінен-өздері болуға қабілетті. Заттардың тағы бір анықтамалық ерекшелігі – олардың өзгеріске ұшырау мүмкіндігі. Өзгерістерге өзгеріске дейін, өзгеріс кезінде және одан кейін болатын нәрселер кіреді. Оларды тұрақты заттың қасиеттерді алуы немесе жоғалтуы ретінде сипаттауға болады. Қасиеттер олардың иелерін сипаттайды; олар иелерінің қандай екенін көрсетеді. (А. Акрилл аталған аудармасы бойынша) Физика кітабының I бөлімінің 6-тарауында Аристотель кез келген өзгерісті инвариантты нысанның қасиеттеріне сәйкес талдау қажеттігін айтады: өзгеріске дейін және одан кейін болған жайлы. Осылайша, оның гиломорфты өзгеріс тұжырымында зат трансформацияның салыстырмалы субстраты ретінде қызмет етеді, яғни (материалдық) форманың өзгеруі. Категорияларда қасиеттер тек затқа ғана қатысты айтылады, бірақ Физика кітабының I бөлімінің 7-тарауында Аристотель «квалификациясыз мағынада» пайда болатын және жоғалатын заттарды талқылайды, онда бастапқы заттар (πρῶται οὐσίαι; Категориялар 2а35) материалдық субстраттан (екінші мағынада) осы түрдің заттарын формальды түрде анықтайтын маңызды қасиетті иелену (немесе жоғалту) арқылы пайда болады немесе жойылады. Мұндай маңызды өзгерістерге тұқым қуалау және өлім ғана емес, сонымен қатар метаболизм, мысалы, адам жеген нан адамның бір бөлігіне айналуы да жатады. Екінші жағынан, кездейсоқ өзгерісте, негізгі қасиет өзгермегендіктен, зат өзінің формальды мәнімен сәйкестендіріледі, осылайша зат салыстырмалы түрде өзгерістің нысаны немесе қасиет иесі ретінде қызмет ете алады (яғни өмір мен өлім мәселелерін ескермегенде). Мұндай кездейсоқ өзгеріске мысал – түстің немесе мөлшердің өзгеруі: помидор қызыл түске енеді немесе жас жылқы өседі. Аристотель бастапқы заттардан (жекеліктер) басқа, жалпы заттар (Категориялар 2a11–a18) болып табылатын екіншілік заттардың да бар екенін санайды. Қазіргі теорияның «жай ғана жекеліктері» немесе «қасиеттер жиынтығы» Аристотельдегідей алдын-ала болған емес, өйткені Аристотельдің пікірінше, барлық зат қандай да бір формада бар. Бастапқы зат немесе таза элементтер жоқ, әрқашан қоспа бар: негізгі және екіншілік қасиеттердің төрт мүмкін комбинациясын өлшейтін және элементтер арасындағы дискретті бір және екі қадамдық абстрактілі трансмутацияларға талдайтын арақатынас. Алайда Аристотельдің теологиясына сәйкес, материясыз, космостан тыс, күшсіз және бейхабар, қозғалмайтын қозғалтқыштардың мәңгілік субстанциясында өзгермейтін форманың түрі бар.

Пирондық

Ертедегі пирронизм заттардың бар екендігі туралы идеяны қабылдамады. Пиррон мұны былай түсіндірді: "Жақсы өмір сүргісі келетін (eudaimonia) адам осы үш сұрақты қарастыруы керек: Біріншіден, табиғатта прагматика (этикалық мәселелер, істер, тақырыптар) қалай болады? Екіншіден, оларға деген көзқарасымыз қандай болу керек? Үшіншіден, мұндай көзқарас ұстанғандардың ақыры қандай болады?" Пирроның жауабы: "Прагматикаға келетін болсақ, олардың барлығы адиафора (логикалық айырмамен ешбір жаймен ажыратылмайды), астафмета (тұрақсыз, теңгерімсіз, өлшеуге келмейтін) және анепикрита (бағаланбаған, бекітілмеген, шешілмейтін). Сондықтан, біздің сезімдеріміз де, доксаларымыз да (көзқарастар, теориялар, сенімдер) бізге шындықты немесе жалғанды айтпайды; демек, біз оларға сенбеуіміз керек. Керісінше, біз adoxastoi (көзқарассыздар), aklineis (ешқандай жаққа бейімделмейтіндер) және akradantoi (таңдаудан бас тартуда табандылық танытушылар) болуымыз керек, әрқайсысы туралы ол бар емес сияқты, немесе ол бірдей бар да, жоқ та, немесе ол есім де, жоқ та емес деуіміз керек."

Стоицизм

Стоиктер Платонның ілімі бойынша, денесіз жандар материяға енген деген пікірді қабылдамады. Олар барлық нәрсе денелі және оған «пневма» деп аталатын жаратушы от сіңген деп сенді. Осылайша, олар Аристотельдікінен өзгеше, Анаксагор мен Тимейдің идеяларына негізделген санаттар жүйесін жасады. Осы тұрғыда стоицизмнің негізгі қағидасы – әрқашан сақталуға тиіс, барлыққа ортақ этикалық және моральдық кодекс болды. Нәрселерді материя ретінде қарастыру, маңызды философиялық ескерту болып табылады, себебі ол жандарды абстрактілі көктегідей емес, шындықпен байланысты жандар ретінде ойлаудың бастауын берді.

Неоплатониялық

Неоплатондар сезімдерімізге ұсынылатын құбылыстардың сыртында, әрқайсысы алдыңғысынан артық үш жоғары рухани принцип немесе гипостаз бар екенін айтады. Плотин үшін бұл – жан немесе әлемдік жан, болмыс/ақыл немесе құдайлық ақыл (nous) және "бір".

Түзетілмейтін ұғымдар

Зат теориясында кездесетін екі түбіртексіз ұғым – нақты даралық және ішкі қасиет.

Жекелеген

Заттар теориясында, нысанның өзегі – нысанның болмауы мүмкін емес элемент, яғни оның заты. Ол қасиеттерінен тәуелсіз түрде болады, тіпті одан толығымен қасиеттерді жоғалту мүмкін болмаса да. Ол "өзекті" деп аталады, себебі ол қасиеттерісіз қарастырылады, ал "жеке" – абстрактілі емес болғандықтан. Заттың қасиеттері затқа жатады деп есептеледі.

Тұқым қуалаушылық

Зат теориясындағы тағы бір қарапайым ұғым – заттың ішінде қасиеттердің болуы. Мысалы, "алма қызыл" деген сөйлемде, зат теориясы қызыл түс алмаға тән екенін айтады. Зат теориясы алманың қызыл қасиетке ие болуын түсінуді қажет етеді, сондай-ақ қасиеттің затқа тән болуын да түсіндіреді, бұл заттың бір бөлігі болуға ұқсас, бірақ одан толыққанды ерекше. Бұл қатынастың керісі – қатысу. Осы мысалда, қызыл түс алмаға тән болғандай, алма да қызыл түске қатысады.

Теорияны қолдайтын дәлелдер

Зат теориясын қолдау үшін жиі келтірілетін екі аргумент – грамматикалық аргумент және түсінік аргументі.

Грамматикалық дәлел

Грамматикалық аргумент субстанция теориясын қолдау үшін дәстүрлі грамматиканы пайдаланады. Мысалы, "Қар ақ" деген сөйлемде "қар" грамматикалық жолдаушы, ал "ақ" – баяндауыш болып табылады, осылайша қардың ақ екені айтылады. Бұл аргументке сәйкес, "ақ" туралы, қар немесе басқа бір нәрсе ақ екенін нақты айтпастан сөйлеу грамматикалық тұрғыдан дұрыс емес. Мағыналы айғақтар грамматикалық жолдаушы арқылы қалыптасады, оған қасиеттер жатады, ал субстанция теориясында мұндай айғақтар субстанцияға қатысты жасалады. Түйіндік теория грамматикалық жолдаушының міндетті түрде метафизикалық жолдаушыға сілтеме жасамайтынына негізделген грамматикалық аргументті қабылдамайды. Мысалы, түйіндік теория мәлімдеменің грамматикалық жолдаушысы оның қасиеттеріне сілтеме жасайды деп санайды. Мысалы, түйіндік теоретик "Қар ақ" сөйлемнің грамматикалық жолдаушысын ақ сияқты қасиеттердің жиынтығы деп түсіндіреді. Осыған сәйкес, субстанцияға сілтеме жасамай-ақ денелер туралы мағыналы айғақтар жасауға болады.

Тұжырымдамалық аргумент

Зат теориясының тағы бір аргументі – тұжырымдамадан шығарылған аргумент. Бұл аргумент бойынша, заттың қасиеттерін, мысалы алманың қызыл түсін ұғыну үшін, осы қасиеттерге ие затты ұғыну қажет. Аргументке сәйкес, қызыл түсті немесе кез келген басқа да қасиетті, осы қасиеттің иесі болған заттан бөлек ойлау мүмкін емес.

Сын

Зат идеясын Дэвид Юм сынға алды, ол затты қабылдау мүмкін емес болғандықтан, оны тәуелсіз түрде бар деп есептемеу керек деп ұйғарды. Фридрих Ницше, одан кейін Мартин Хайдеггер, Мишель Фуко және Жиль Делез де «субстанция» түсінігін қабылдамады, сонымен қатар осы бағытта субъект ұғымы да Платон идеализмінен қалған мұра ретінде қарастырылды. Осы себепті Альтюссердің «антигуманизм» және Фуконың мәлімдемелері Юрген Хабермас және басқалар тарапынан әлеуметтік детерминизмнің фаталистік түсінігіне алып келгендігін түсінбегендігі үшін сынға ілікті. Хабермас үшін бостандықтың тек субъективті формасы ғана мүмкін, ал Делез «өмір» туралы айтқандай, тұлғасыз және ішкі бостандықтың формасынан өзгеше. Хайдеггер үшін Декарт «субстанция» деп «біз одан басқа ешбір нәрсеге мұқтаж болмайтындай бір нәрсе» дегенді білдіреді. Сондықтан, тек Құдай ғана Ens perfectissimus (ең толық нәрсе) ретінде зат болып табылады. Хайдеггер субстанция және субъект ұғымдарының тығыз байланысын көрсетті, бұл оның «адам» немесе «адамзат» орнына «дезин» туралы сөйлеуін түсіндіреді, ол қарапайым субъект емес, сонымен қатар субстанция да емес. Альфред Норт Уайтхед субстанция ұғымының күнделікті өмірде шектеулі қолданылуы бар екенін және метафизика процеске негізделгені жөн деп мәлімдеді. Рим-католик теологы Карл Ранер транссубстанциацияны сынға алғанда, субстанция теориясын қабылдамады, оның орнына трансфинализация доктринасын ұсынды, ол қазіргі философияға көбірек сай келеді деп ойлады. Алайда, бұл доктрина Папа Павел VI-ның Mysterium fidei энцикликасында қабылданбады. 20 ғасырдың австралиялық философы Колин Мюррей Турбайн «субстанция» және «субстрат» ұғымдарына қарсы күшті наразылық білдірді, олардың екеуінің де мәні аз немесе мүлдем жоқ екенін дәлелдеді. Турбайн пікірінше, мұндай ұғымдар Исаак Ньютон ұсынған ғаламның физикалық және механикалық теорияларының, сондай-ақ Рене Декарт ұсынған сана-дене дуализмінің негізі болған тілдік метафоралар ретінде дұрыс сипатталады. Турбайн адамзат уақыт өте келе осы метафоралардың құрбаны болды деп санайды, оларды сөзбе-сөз шындық мысалы ретінде қате түсініп, содан кейін оларды қазіргі ғылыми гипотезаларды дамыту үшін дедуктивті ойлауға пайдаланды.

Христиандық

Ежелгі христиан жазушылары Аристотельдің зат туралы түсінігін ұстанды. Олардың ерекшелігі – теологиялық нюанстарды ажырату үшін осы идеяны пайдалану болды. Александриялық Климент материалдық және рухани заттардың екеуін де қарастырды: қан мен сүт; сана мен жан, сәйкесінше. Ориген Мәсіхтің Әкемен бірлікте екендігін алғашқы болып теологиялық тұрғыдан тұжырымдаған болуы мүмкін. Тертуллиан да Батыста осы көзқарасты қолдады. Каппадокиялықтар тобының дін қызметкерлері (Кесариялық Василий, Ниссалық Григорий) үштік құдайдың үш гипостазда біртұтас заттан тұратынын, ал олардың арасындағы қатынастар арқылы ерекшеленетінін үйретті. Кейінгі замандарда "зат" терминінің мағынасы Евхаристия догматына байланысты маңызға ие болды. Тюр архиепископы Лаварденнің Хилдеберті шамамен 1080 жылы "транссубстанциация" терминін енгізді; ол 1215 жылы Латеран соборынан кейін кеңінен таралды. Томас Аквинскийдің пікірінше, барлық нәрсе үш түрлі жағдайда затқа ие болуы мүмкін. Ортағасырлық философтармен бірге ол Құдайдың "Эль-Шаддай" (Тек қана 17:1) деген есімін өзін-өзі жеткілікті деп түсіндірді және Құдайдың мәні барлық нәрсенің мәнімен бірдей деген қорытындыға келді. Аквинский сондай-ақ рухани жаратылыстардың затын олардың мәнімен (немесе формасымен) бірдей деп санады; сондықтан ол әрбір періште өзінің ерекше түріне жатады деп есептеді. Аквинскийдің көзқарасына сәйкес, күрделі заттар форма мен материядан тұрады. Адамның заттық формасы, яғни жаны, өзінің ерекшелігін денеден алады.

Буддизм

Буддизм субстанция ұғымын жоққа шығарады. Күрделі құрылымдар ешқандай мәнсіз компоненттер жиынтығы ретінде түсініледі. Бөлшектердің қосылуы арба деп аталатын сияқты, элементтердің жиынтығы да заттар деп аталады. Барлық құрылымдар тұрақсыз (аникка) және тұрақты өзегі немесе «өзі» (анатта) жоқ. Физикалық заттардың метафизикалық негізі жоқ. Жаңа пайда болатын нәрселер алдыңғы нәрселерге шартты түрде байланысты: өзара тәуелділік туралы маңызды ілімде әсерлер агенттердің әрекетінен емес, бұрынғы жағдайлардың салдарынан туындайды. Біздің сезімдеріміз, қабылдауымыз, сезімдеріміз, тілектеріміз және санамыз ағып жатыр, олардың тұрақты тасымалдаушысы саткая дришти көзқарасы жалған деп есептеледі. Мадхьямака мектебі, атап айтқанда Нагарджуна, онтологиялық бос кеңістік (шуньята) идеясын енгізді. Буддистік метафизика Абхидхарма әлемдегі барлық нәрсенің пайда болуын, сақталуын, қартаюын және жойылуын анықтайтын нақты күштер бар екенін болжайды. Васубандху адамды ерекшелендіретін «апрапти» немесе «пртхагжанатвам» деп аталатын арнайы күш қосты. Жанның мәнсіздігіне байланысты, жеке адамның өлмейтініне сену негізсіз. Өлгендердің орнына, карма заңымен тағдыры шешілген жаңа жандар пайда болады. Будда адамдардың тууы, аты және жасы арқылы куәландырылған эмпирикалық айқындығын мойындады. Ол істердің авторлығын және оларды орындаушылардың жауапкершілігін бекітті. Сангхадағы тәртіптік практика, оның ішінде кінәлау, мойындау және құқық бұзушылықтарды өтеу, оның дұрыстығы үшін жеке тұлғалардың жалғасуын қажет етеді.