Кіріспе

Байланыс құбылыстарының ұсынылатын сипаттамасы

Коммуникация теориясы – байланыс құбылыстарының ұсынылатын сипаттамасы, олардың арасындағы байланыстар, осы байланыстарды сипаттайтын түсіндірме және осы үш элементтің негіздемесі. Коммуникация теориясы негізгі оқиғалар, процестер және міндеттемелер туралы сөйлеу және талдау жолын ұсынады, олардың барлығы бірлесіп коммуникацияны құрайды. Теорияны әлемді картаға түсіру және оны түсінуге қолайлы ету тәсілі ретінде қарастыруға болады; коммуникация теориясы бізге эмпирикалық, тұжырымдамалық немесе практикалық коммуникациялық сұрақтарға жауап беруге қажетті құралдарды береді. Коммуникация – жалпы түсінік пен мамандандырылған тәсілдермен анықталады. Коммуникация теориясы оның символдық және әлеуметтік процестік аспектілерін екі тұрғыдан қарастырады: ақпарат алмасу (өткізу тұрғысы) және байланыс орнатуға жұмсалатын күш-жігер, осылайша осы алмасуды мүмкін ету (дәстүрлі тұрғысы). 1950-1960 жылдардағы социолингвистикалық зерттеулер көрсеткендей, адамдардың тілдің ресмилігін өзгерту деңгейі олардың әлеуметтік контекстіне байланысты. Бұл тіл қолданысын регламенттеуші әлеуметтік нормалармен түсіндірілді. Біздің тілді қолдануымыз әр адам үшін жекелеген ерекшеліктерге ие. Коммуникация теориялары көптеген тарихи бастаулардан пайда болды, соның ішінде шешендік пен риториканың классикалық дәстүрлері, ағарту дәуіріндегі қоғам және сана туралы ұғымдар, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін насихатты түсінуге және бұқаралық ақпарат құралдары мен қоғам арасындағы қарым-қатынастарды зерттеуге жасалған тыраштандырулар. Танымал тарихи және заманауи коммуникация теориялықтарының қатарында Курт Левин, Гарольд Лассвелл, Пол Лазарсфельд, Карл Ховланд, Джеймс Кэри, Елиу Катц, Кеннет Берк, Джон Дьюи, Юрген Хабермас, Маршалл Маклюхан, Теодор Адорно, Антонио Грамши, Жан-Люк Нэнси, Роберт Э. Парк, Джордж Герберт Мид, Джозеф Уолтер, Клод Шеннон және Стюарт Холл бар – бірақ осы теориялықтардың кейбіреулері өзін байланыс ғылымының немесе зерттеу саласы ретінде нақты түрде таныстырмауы мүмкін.

Түсіндірмелік эмпирикалық эпистемология

Түсіндірме эмпирикалық эпистемология немесе интерпретивизм жергілікті өзара әрекеттесулерді терең зерттеу арқылы коммуникациялық құбылыстарды субъективті түсіну және түсіндіруге бағытталды. Интерпретивистік теорияны жасау немесе қолдану барысында зерттеушінің өзі маңызды құрал саналады. Осы эпистемологияға тән теорияларға құрылымдалу және символдық өзара әрекеттесу кіреді, ал олармен жиі қолданылатын әдістерге дискурс талдауы мен этнография жатады.

Сындық эпистемология

Сыншыл эпистемология өз ұстанымына қатысты нақты саяси және мақсатты, идеологияны жариялайды және осы идеология тұрғысынан құбылыстарды сынап бағалайды. Сыншыл эпистемология құндылықтарымен жетеледі және әлеуметтік және саяси өзгерістерге бағытталған. Осы эпистемологиямен байланысты коммуникация теорияларына деконструкционизм, мәдени марксизм, үшінші толқын феминизмі және қарсылықты зерттеу кіреді. Егер аудиторияны жаппай қарастырмасақ, адамдарды әлеуметтік-экономикалық жағдайы, жасы және жынысы сияқты белгілі бір қасиеттерімен ғана сипаттауға және осы арқылы олардың жеке тәжірибесін біріктіріп, жоюға ешқандай негіз жоқ.

Коммуникация теориясы көзқарас бойынша/субдисциплиналар бойынша

Көзқарасқа байланысты теорияға қатысу тәсілдері де әртүрлі болады, сондай-ақ саланың тармақтарына қарай да өзгеріп отырады. Роберт Крейг ұсынған коммуникация теориясы салалық модель ретінде, коммуникация теориясының әрқайсысының өз артықшылықтары, кемшіліктері және шарттары бар тұжырымдамаларға бөлінуіне ықпал еткен тәсіл болып табылады.

Ақпарат теориясы

Ақпарат теориясында коммуникация теориясы математиканы қолдана отырып, ақпарат алмасудың техникалық процесін зерттейді. Коммуникация теориясына қатысты осы көзқарас 1920 жылдардың басында ақпараттық теорияның дамуымен қалыптасты. Белл зертханаларында ақпараттық теорияның шектеулі идеялары дамыды, олардың барлығы оқиғалардың тең ықтималдыққа ие екенін болжайтын. Коммуникация теориясының ақпараттық теория ретіндегі тарихын осы кезеңде жарық көрген бірқатар маңызды мақалалар арқылы көруге болады. Гарри Найквисттің 1924 жылғы «Телеграф жылдамдығына әсер ететін факторлар» атты жұмысы «интеллект» және коммуникациялық жүйе арқылы берілуге болатын «желі жылдамдығы» туралы сандық тұжырымдаманы қамтиды. Ральф Хартлидің 1928 жылғы «Ақпарат беру» атты мақаласында «ақпарат» сөзі өлшенетін шама ретінде қолданылады, бұл қабылдаушының символдар тізбегін басқалардан ажырата алу қабілетін көрсетеді. Сондықтан ақпараттың бастапқы бірлігі ондық сан болды, кейіннен оның құрметіне «Хартли» деп аталды, ол ақпараттың бірлігі, шкаласы немесе өлшемі ретінде қолданылды. 1940 жылы Алан Тьюринг екінші дүниежүзілік соғыста неміс Энигма шифрларын бұзудың статистикалық талдауында ұқсас идеяларды пайдаланды. Коммуникация теориясының ақпараттық теориясының дамуына жол ашқан маңызды оқиға – 1948 жылдың шілде және қазан айларында «Белл жүйесінің техникалық журналында» Клод Шеннонның (1916–2001) «Коммуникацияның математикалық теориясы» атты мақаласының жариялануы болды.

Ұйымдық байланыс

Ұйымдық коммуникация теориясы адамдар ұйымдарда қарым-қатынасты қалай қолданатынын ғана емес, сонымен қатар олардың қарым-қатынас арқылы осы ұйымды қалай құратынын, құрылымдарды, қарым-қатынастарды және мақсаттарға жету үшін тәжірибелерді қалай дамытатынын қарастырады. Алғашқы ұйымдық коммуникация теориялары «контейнерлік модель» деп аталатын түсінікпен сипатталды (ұйым – бұл ішкі шекарасы анық, иерархиялық байланыстар бойынша тікелей қарым-қатынас жүзеге асырылатын объекті), бірақ соңғы теориялар ұйымды бұлыңғыр шекаралары бар, өте өзгермелі құрылым ретінде қарастырады. Ұйымдық коммуникация саласындағы зерттеулерде қарым-қатынас кооперативтік жүйелердегі ұйымдық қызметтің алғы шарты және оны жеңілдететін амал ретінде қарастырылады. Зерттеу нысаны ұйым болғандықтан, ұйымдық коммуникация ғылымының басқару теорияларымен тығыз байланысы бар екендігі таңқаларлық емес, ал «Менеджмент коммуникациясы» тоқсаны ғылыми еңбектерді тарату үшін маңызды платформа болып табылады. Дегенмен, ұйымдық коммуникация теориялары басқарудың ықпалына басымдық берудің орнына, билікке сын көзбен қарап, жұмыскерлердің қажеттіліктері мен мүдделеріне назар аудару арқылы ерекшеленеді. Ұйымдық коммуникация төрт маңызды мәселеге бағытталған: дауыс (ұйым ішінде кім сөйлеуге құқылы), рационалдылық (шешімдер қалай қабылданады және кімнің мүдделері қамтамасыз етіледі), ұйымдастыру (ұйымның өзі қалай құрылған және қалай жұмыс істейді) және ұйым-қоғам қарым-қатынасы (ұйым қоғамға қызмет етуі, оны пайдалануы және оның толық бейнесін көрсетуі мүмкін).

Әлеуметтік-мәдени қарым-қатынас

Теорияның бұл саласы қарым-қатынас арқылы әлеуметтік тәртіптің қалай құрылатынын және қайта өндірілетінін зерттейді. Әлеуметтік-мәдени дәстүрдегі қарым-қатынас мәселелері, дұрыс емес үйлесім, қақтығыс немесе координацияның бұзылуы тұрғысынан теориялық тұрғыдан қарастырылуы мүмкін. Осы саланың теориялары микро және макро деңгейдегі құбылыстар, құрылым мен жеке іс-әрекет, жергілікті және жаһандық деңгейлер, сондай-ақ кеңістік пен уақыт арасындағы айырмашылықтардан туындайтын қарым-қатынас мәселелері сияқты динамиканы зерттейді. Бұл теориялар әлеуметтану және антропология перспективаларымен байланысты, бірақ қарым-қатынастың құрылымдық және құрушылық рөліне ерекше назар аударумен ерекшеленеді.

Саяси байланыс

Саяси коммуникация теориясы барлық түрдегі саяси актерлер арасындағы хабар алмасудың қоғамдық сипатына қатысты. Бұл көлем саяси институттардың ішкі шешім қабылдау процестерін түсінуге бағытталған саяси ғылым теорияларынан өзгеше. Саяси коммуникацияның алғашқы теориялары бұқаралық коммуникация (мысалы, теледидар мен газеттер) және саяси партиялардың саяси дискурстағы рөлін қарастырды. Алайда, саяси дискурс кеңейген сайын, саяси коммуникация теориясы да дамыды, қазір оған пікір алысу мен түсінік қалыптастыру үлгілері және кең ауқымды саяси тақырыптар бойынша дискурстар кіреді: БАҚ-тың рөлі (мысалы, ақпарат сүзуші, мазмұнды жақтаушы және күн тәртібін белгілеуші); үкімет формалары (мысалы, демократия, популизм және автократия); әлеуметтік өзгерістер (мысалы, белсенділік және наразылық); экономикалық жүйе (мысалы, капитализм, неолиберализм және социализм); адам құндылықтары (мысалы, құқықтар, нормалар, бостандық және билік); сондай-ақ, пропаганда, дезинформация және сенім. Адаптация/пайдалану теориялары адамдардың КМК (компьютермен делдалдық коммуникация) жүйелеріндегі шектеулерді шығармашылықпен кеңейту немесе пайдалану жолдарын қарастырады, оның ішінде әлеуметтік ақпаратты өңдеу теориясы (SIP) және гиперперсоналдық құбылысы (адамдар медиацияланған арнаның шектеулерін пайдаланып, өздерінің қарым-қатынас серіктесімен өзара әрекеттесуде өздерін таңдаулы бейнелендіру арқылы шындықтан асып түсетін әсерді дамытады). Соңғы кезде КМК-ның теориялық және эмпирикалық фокусы "С" (яғни Компьютер) -ден "М" (яғни Делдалдық) -ға қарай көшті.

Риторика және сөйлеу

Риторика және сөйлеу теориялары көбінесе сөз өнері ретінде сөйлеуді қарастырады, соның ішінде сөздің күші және тәжірибе арқылы біліктілігімізді арттыру мүмкіндігін практикалық тұрғыдан зерделейді.

БАҚ және коммуникациядағы сын көзқарастар

Коммуникациядағы сыншыл әлеуметтік теория, риторикамен кейбір дәстүрлерді ортақтасса да, "жалған, адал емес немесе әділетсіз деп танылған алғышарттарды айқындауға, сұрақ қоюға және олардан асып түсуге" қатысты бағытталған. Сыншыл теориялардың бастауы Франкфурт мектебінде, ол нацизм мен насихаттың өркендеуіне алаңдаған, Макс Хоркхаймер мен Теодор Адорно сияқты анти-қалыпты ойшылдарды біріктірді. Қазіргі сындық көзқарастар көбінесе постколониализм және квир теориясы сияқты жаңадан пайда болған әлеуметтік қозғалыстармен байланысты, олар рефлексивті болуға және эмансипацияға ұмтылады. Бұл саладағы маңызды теориялық еңбектердің бірі Стюарт Холлдың еңбегінен туындады, ол «Кодтау/Декодтау» коммуникация моделі арқылы бұқаралық коммуникацияның біртұтас жұмыс істеуі туралы дәстүрлі көзқарастарды күмәндандырды және медиа талқылауы мен тілдік кодтар мен мәдени идентификацияны зерттеу арқылы дискурс, семиотика және билік теорияларын кеңейтті.

Аксиология

Аксиология зерттеу мен теорияны дамытуға құндылықтардың қалай әсер ететінімен айналысады. Көптеген коммуникация теориялары үш аксиологиялық тәсілдің бірімен басшылыққа алынады. Бірінші тәсіл құндылықтардың теоретиктердің қызығушылықтарына әсер ететінін мойындайды, бірақ нақты зерттеу басталғаннан кейін осы құндылықтарды жинақтауды ұсынады. Зерттеу нәтижелерін сырттан қайталау, бұл тәсілде жеке зерттеушілердің құндылықтары нәтижелер мен интерпретацияларды бұрмаламауы үшін ерекше маңызды. Екінші тәсіл теорияны дамытудың кез келген кезеңінде құндылықтарды жою мүмкін емес деген пікірді жоққа шығарады. Бұл тәсілде теоретиктер өз құндылықтарын зерттеуден ажыратуға тырыспайды. Керісінше, олар өз құндылықтарына назар аударады, осылайша олардың нәтижелерін қалай түсіндіруге, әсер етуге немесе бұрмалауға болатынын түсінеді. Үшінші тәсіл құндылықтарды зерттеу мен теориядан бөлуге болатындығын ғана емес, сондай-ақ бөлу қажеттігін де жоққа шығарады. Бұл тәсілді көбінесе сындық теоретиктер қолданады, олар коммуникация теориясының рөлі – қанауды анықтау және әлеуметтік өзгерістерді тудыру деп санайды. Бұл аксиологиялық тәсілде теоретиктер өз құндылықтарын қабылдайды және оларды зерттеу мен теорияны дамытуда көшіруге тырысады.