Герберт Спенсер: Философ, ғалым және эволюция теориясының дамуы

Кіріспе

Ағылшын философы және саяси теоретигі (1820–1903)

Герберт Спенсер (27 сәуір 1820 – 8 желтоқсан 1903) – философ, психолог, биолог, әлеуметтанушы және антрополог ретінде белсенді ағылшын ғалымы. Спенсер "тіршілікке бейімділіктің" терминін қалыптастырды, оны Чарльз Дарвиннің 1859 жылғы "Түрлердің пайда болуы" кітабын оқығаннан кейін 1864 жылғы "Биология принциптерінде" қолданды. Бұл термин табиғи іріктеуді күшті көрсетеді, бірақ Спенсер эволюцияны социология мен этика салаларына дейін кеңейте алды, сондықтан ол ламаркизмді де қолдады. Спенсер эволюцияны физикалық әлемнің, биологиялық организмдердің, адам ақылының, адам мәдениеті мен қоғамдарының прогрессивті дамуы ретінде толыққанды түсінікке жеткізді. Ғалым ретінде ол этика, дін, антропология, экономика, саяси теория, философия, әдебиет, астрономия, биология, социология және психология сияқты көптеген салаға үлес қосты. Өмірінде ол, әсіресе ағылшын тіліндегі академиялық ортада зор беделге ие болды. Спенсер "XIX ғасырдың соңғы онжылдықтарындағы ең танымал еуропалық зиялы тұлға" болды, бірақ оның ықпалы 1900 жылдан кейін күрт азайды: "Қазір Спенсерді кім оқиды?" – деп сұрады Талкотт Парсонс 1937 жылы.

Ерте өмір және білім

Спенсер 1820 жылдың 27 сәуірінде Англияның Дерби қаласында Уильям Джордж Спенсердің (көбінесе Джордж деп аталған) ұлы ретінде дүниеге келді. Спенсердің әкесі методизмнен квакерлікке өткен діни диссидент болған және ол ұлына биліктің барлық түрлеріне қарсылық сезімін сіңіргендей. Ол Иоганн Генрих Песталоццидің прогрессивті оқыту әдістеріне негізделген мектеп ашқан, сонымен қатар 1783 жылы Чарльз Дарвиннің атасы Эразм Дарвин құрған Дерби философиялық қоғамының хатшысы қызметін атқарған ғылыми қоғам болды. Спенсерді әкесі тәжірибелік ғылымға баулыды, ал Дерби философиялық қоғамының мүшелері оны биологиялық эволюцияның Дарвинге дейінгі идеяларымен, әсіресе Эразм Дарвин мен Жан Батист Ламарк еңбектерімен таныстырды. Оның інісі, Бат қаласының жанындағы Хинтон Чартерхаустың пасторы Томас Спенсер, Спенсердің шектеулі формалды білімін математика мен физиканы оқыту арқылы, сондай-ақ оған қарапайым мәтіндерді аударуға мүмкіндік беретіндей латын тілін үйрету арқылы толықтырды. Томас Спенсер сонымен қатар өзінің еркін сауда және мемлекеттік басқаруға қарсы саяси көзқарастарын гөрініске енгізді. Әйтпесе, Спенсер өзіндік білім алған адам болды, ол өз білімінің көп бөлігін таңдаулы оқулар мен достары мен таныстарымен болған әңгімелер арқылы жинады.

Мансап

Өспірім шағында да, жас кезінде де Спенсерге кез келген интеллектуалды немесе кәсіби салаға толыққанды бейімделу қиын болды. Ол 1830-шы жылдардың соңындағы теміржол құрылысы қарқынында азаматтық инженер ретінде жұмыс істеді, сонымен қатар көп уақытын діни көзқарастары консервативтік емес және саяси көзқарастары радикалды болған аймақтық журналдарға мақала жазуға арнады.

Жазу

Спенсер өзінің алғашқы кітабы «Social Statics» (1851) еңбегін 1848 жылдан 1853 жылға дейін «The Economist» еркін сауда журналында редактордың орынбасары болып жұмыс істеген кезінде жариялады. Ол адамзаттың қоғамда өмір сүру талаптарына толық бейімделіп, мемлекеттің жойылуына әкелетінін болжады. Оның баспашысы Джон Чапман Спенсерді өзінің салонымен таныстырды, онда елорданың көптеген жетекші радикал және прогрессивті ойшылдары, соның ішінде Джон Стюарт Милль, Харриет Мартино, Джордж Генри Льюс және Мэри Энн Эванс (Джордж Элиот) жиналатын. Спенсердің өзі кейін «Дарвиннің бульдогы» деп танымал болған және Спенсердің өмір бойы досы болған биолог Томас Генри Хакслиді таныстырды. Алайда, Эванс пен Льюстің достығы оны Джон Стюарт Милльдің «Логика жүйесі» және Огюст Конттың позитивизмімен таныстырып, өмірлік жұмысына жетеледі. Ол Контпен күрт дауласты. Спенсердің 1855 жылы жарық көрген екінші кітабы «Психология қағидалары» психологияның физиологиялық негізін зерттеді және Эванс пен Льюспен достығының нәтижесі болды. Кітап адам санасы табиғи заңдарға бағынады және оларды жалпы биология аясында табуға болады деген негізгі ұстанымға негізделген. Бұл жеке тұлға (дәстүрлі психологиядағыдай) тұрғысынан ғана емес, сонымен қатар түрлер мен нәсілдер тұрғысынан даму перспективасын қабылдауға мүмкіндік берді. Осы парадигма арқылы Спенсер Милльдің «Логикасының» ассоциациялық психологиясын, яғни адам миы идеялардың қауымдастығының заңдарымен байланысты атомдық сезімдерден құралған деген түсінігін, мидың белгілі бір бөліктерінде белгілі бір психикалық функцияларды орналастыратын френологияның көбірек «ғылыми» теориясымен үйлестіруді мақсат етті. Спенсер бұл екі теорияның да шындықтың толық еместігін дәлелдеді: идеялардың қайталап қауымдастырылуы ми ұлпасының белгілі бір жіптерінің қалыптасуында көрініс тапты және олар Ламарк механизмі арқылы бір ұрпақтан екіншісіне берілуі мүмкін. Оның ойынша, психология адам санасына Исаак Ньютон материяға жасаған сияқты әсер етеді. Алайда, кітап бастапқыда сәтті болмады және оның алғашқы басылымының 251 данасының соңғысы 1861 жылдың маусым айына дейін сатылмай қалды. Спенсердің психологияға деген қызығушылығы табиғи заңның жалпылығын орнатуға байланысты болды. Оның құрбыларымен, соның ішінде Чапман салонының мүшелерімен бірге, ол ғаламдағы барлық нәрсені – адам мәдениеті, тілі және моралі сияқты – жалпыға бірдей жарамды заңдармен түсіндіруге болатынын көрсету идеясымен ұстанысты. Бұл сол кездегі көптеген дінтанушылардың пікірінен өзгеше болды, олар жаратылыстың кейбір бөліктері, әсіресе адам жаны, ғылыми зерттеуден тыс екенін жиі айтатын. Конттың «Позитивті философия жүйесі» табиғи заңның жалпылығын көрсету мақсатымен жазылған, ал Спенсер Конттың амбициясымен теңдес амбицияға ие болды. Алайда, Спенсер Конттен прогрессивті дамумен сәйкестендірілген, жалпыға бірдей қолданылатын бір заңды табуға болатынына сену арқылы ерекшеленді және ол оны эволюция принципі деп атады. 1858 жылы Спенсер синтетикалық философия жүйесіне айналатын жобаны жасады. Ағылшын тілінде сирек кездесетін бұл үлкен жоба эволюция принципі биологияда, психологияда, социологияда (Спенсер осы жаңа ғылымға Конттың терминін қабылдады) және моральда қолданылатынын көрсетуге бағытталған. Спенсер бұл он томдық жұмысты аяқтауға жиырма жыл кетеді деп болжады, бірақ ақырында оған екі есе көп уақыт кетіп, қалған өмірінің көп бөлігін жұмсады. Спенсердің жазушы ретінде танылуына дейін күрескеніне қарамастан, 1870 жылдары ол сол дәуірдегі ең танымал философқа айналды. Оның еңбектері өмірінде кеңінен оқылды, ал 1869 жылы ол кітап сатудан түскен табыспен және викториялық мерзімді басылымдарға үнемі жариялаған мақалаларынан түскен табыспен өзін қамтамасыз ете алды. Оның еңбектері неміс, итальян, испан, француз, орыс, жапон және қытай тілдеріне, сондай-ақ көптеген басқа тілдерге аударылды және оған бүкіл Еуропа мен Солтүстік Америкада құрмет пен марапаттар ұсынылды. Ол сондай-ақ Лондондағы эксклюзивті джентльмендер клубы Афинеумның мүшесі болды, ол өнер мен ғылым саласында ерекшеленетіндерге ғана ашық, ал Х клубы Т. Х. Хаксли құрған тоғыз адамнан тұратын асхана клубы, ол ай сайын кездесіп, Виктория дәуірінің ең көрнекті ойшылдарының кейбіреулерін біріктірді (олардың үшеуі Корольдік қоғамның президенттері болды). Мүшелеріне физик-философ Джон Тиндалл және Дарвиннің туысы, банкир және биолог сэр Джон Люббок кірді. Сонымен қатар, либерал дін қызметкері Артур Стэнли, Вестминстер аббаттығының деканы сияқты маңызды тұлғалар да болды, және Чарльз Дарвин мен Герман фон Гельмгольц сияқты қонақтар да уақыт-уақыт шақырылып тұратын. Мұндай байланыстар арқылы Спенсер ғылыми қауымдастықтың ортасында күшті өкілдікке ие болды және оның көзқарастарына ықпалды аудиторияны қамтамасыз ете алды.

Spencer published his first book, Social Statics (1851), whilst working as sub editor on the free trade journal The Economist from 1848 to 1853. He predicted that humanity would eventually become completely adapted to the requirements of living in society with the consequential withering away of the state. Its publisher, John Chapman, introduced Spencer to his salon which was attended by many of the leading radical and progressive thinkers of the capital, including John Stuart Mill, Harriet Martineau, George Henry Lewes and Mary Ann Evans (George Eliot), with whom he was briefly romantically linked. Spencer himself introduced the biologist Thomas Henry Huxley, who would later win fame as 'Darwin's Bulldog' and who remained Spencer's lifelong friend. However, it was the friendship of Evans and Lewes that acquainted him with John Stuart Mill's A System of Logic and with Auguste Comte's positivism and which set him on the road to his life's work. He strongly disagreed with Comte. Spencer's second book, Principles of Psychology, published in 1855, explored a physiological basis for psychology, and was the fruit of his friendship with Evans and Lewes. The book was founded on the fundamental assumption that the human mind was subject to natural laws and that these could be discovered within the framework of general biology. This permitted the adoption of a developmental perspective not merely in terms of the individual (as in traditional psychology), but also of the species and the race. Through this paradigm, Spencer aimed to reconcile the associationist psychology of Mill's Logic, the notion that the human mind was constructed from atomic sensations held together by the laws of the association of ideas, with the apparently more 'scientific' theory of phrenology, which located specific mental functions in specific parts of the brain. Spencer argued that both these theories were partial accounts of the truth: repeated associations of ideas were embodied in the formation of specific strands of brain tissue, and these could be passed from one generation to the next by means of the Lamarckian mechanism of use inheritance. The Psychology, he believed, would do for the human mind what Isaac Newton had done for matter. However, the book was not initially successful and the last of the 251 copies of its first edition were not sold until June 1861. Spencer's interest in psychology derived from a more fundamental concern which was to establish the universality of natural law. In common with others of his generation, including the members of Chapman's salon, he was possessed with the idea of demonstrating that it was possible to show that everything in the universe – including human culture, language, and morality – could be explained by laws of universal validity. This was in contrast to the views of many theologians of the time who insisted that some parts of creation, in particular the human soul, were beyond the realm of scientific investigation. Comte's Système de Philosophie Positive had been written with the ambition of demonstrating the universality of natural law, and Spencer was to follow Comte in the scale of his ambition. However, Spencer differed from Comte in believing it was possible to discover a single law of universal application which he identified with progressive development and was to call the principle of evolution. In 1858, Spencer produced an outline of what was to become the System of Synthetic Philosophy. This immense undertaking, which has few parallels in the English language, aimed to demonstrate that the principle of evolution applied in biology, psychology, sociology (Spencer appropriated Comte's term for the new discipline) and morality. Spencer envisaged that this work of ten volumes would take twenty years to complete; in the end, it took him twice as long and consumed almost all the rest of his long life. Despite Spencer's early struggles to establish himself as a writer, by the 1870s he had become the most famous philosopher of the age. His works were widely read during his lifetime, and by 1869 he was able to support himself solely on the profit of book sales and on income from his regular contributions to Victorian periodicals which were collected as three volumes of Essays. His works were translated into German, Italian, Spanish, French, Russian, Japanese and Chinese, and into many other languages and he was offered honours and awards all over Europe and North America. He also became a member of the Athenaeum, an exclusive Gentleman's Club in London open only to those distinguished in the arts and sciences, and the X Club, a dining club of nine founded by T. H. Huxley that met every month and included some of the most prominent thinkers of the Victorian age (three of whom would become presidents of the Royal Society). Members included physicist philosopher John Tyndall and Darwin's cousin, the banker and biologist Sir John Lubbock. There were also some quite significant satellites such as liberal clergyman Arthur Stanley, the Dean of Westminster; and guests such as Charles Darwin and Hermann von Helmholtz were entertained from time to time. Through such associations, Spencer had a strong presence in the heart of the scientific community and was able to secure an influential audience for his views.

Кейінгі өмірі

Спенсердің өмірінің соңғы онжылдықтары көбейіп келе жатқан көңіл көшпейтіндік пен жалғыздықпен еректелді. Ол ешқашан үйленбеді, ал 1855 жылдан бастап өмір бойы гипохондр болды, сол кезде ешбір дәрігер анықтай алмайтын аурулар мен сырқаттарға шағымданып жүрді. Оның ызалануға және келіспеушілікке сезімталдығы әлеуметтік өмірін қиындатты: оның жүйкелік сезімталдығы өте күшті болды. Бильярд ойнаудың өзі оның түнгі ұйқысын ала алмады. Ол Хакслимен кездесуге қуанышпен асығып еді, бірақ одан бас тартты, себебі олардың арасында ғылыми мәселе бойынша дау болды, және бұл Спенсердің жүйкесі көтере алмайтын пікірталасқа әкелуі мүмкін еді. 1890 жылдарға қарай оның оқырмандары азая бастады, ал көптеген жақын достары қайтыс болды, сонымен қатар ол өзінің философиялық жүйесінің негізгі бөлігі болған прогреске деген сеніміне күмән келтірді. Оның кейінгі жылдарында саяси көзқарастары да консервативті бола бастады. «Social Statics» әйелдерге (тіпті балаларға да) дауыс беруге және аристократияның билігін жою үшін жерді мемлекеттендіруге сенетін радикалды демократтың еңбегі болған еді, ал 1880 жылдары ол әйелдердің сайлау құқығына қарсы күресіп, «Еркіндік және мүлік қорғау лигасының» жер иелерімен бірге, Уильям Эварт Гладстонның үкіметіндегі кейбір тұлғалардың (мысалы, сэр Уильям Харкорт) «социализмге» қарай бет бұруына қарсы шықты – көбінесе Гладстонның өзінің пікіріне қайшы. Спенсердің осы кезеңдегі саяси көзқарастары оның ең танымал еңбегі болған «Адам мен мемлекет» атты кітабында жазылған. Спенсердің консервативтілігінің ерекшелігі – ол өмір бойы империализм мен милитаризмге қарсы күрескендігі болды. Оның Бур соғысына қатысты сын-пікірі өте қатал болды, бұл оның Ұлыбританиядағы танымалдылығының төмендеуіне себеп болды. Ол 1883 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды.

Қағаз түймешігінің өнертабысы

Спенсер қазіргі заманғы қағаз қыстырғыштың алға құрылысын да ойлап тапты, бірақ ол көбірек қазіргі заманғы коттер штифтіне ұқсады. Бұл "байлау штифтісі" Ackermann & Company компаниясы тарапынан таратылды. Спенсер өзінің өмірбаянының I қосымшасында (H қосымшасынан кейін) оның қолданылуының жарияланған сипаттамаларымен бірге осы штифтінің суреттерін көрсеткен.

Өлім және мұра

1902 жылы, өліміне аз уақыт қалғанда, Спенсер әдебиет бойынша Нобель сыйлығына ұсынылды, бірақ ол неміс Теодор Моммсенге берілді. Ол өмірінің соңына дейін жазуын жалғастырды, кейінгі жылдары көбінесе диктантпен, 83 жасында нашар денсаулығына жеңіліп қайтыс болды. Оның күлі Лондонның Хайгейт зиратының шығыс бөлігінде, Карл Маркстің қабіріне қарап жерленген. Спенсердің қосылу рәсімінде үнді ұлтшыл көшбасшысы Шямджи Кришна Варма Спенсер мен оның еңбектерін құрметтеу үшін Оксфорд университетінде лекция оқу орнын ашуға 1000 фунт стерлинг көмектесетінін жариялады.

Синтетикалық философия

Спенсердің көптеген құрбыларына тартымды болған нәрсе – ол қазіргі ғылымның жетістіктерімен дәстүрлі діни сенімдер күйреп жатқан кезде, дайын сенім жүйесін ұсынғандай көрінуі еді. Спенсердің философиялық жүйесі термодинамиканың бірінші заңы және биологиялық эволюция сияқты жетілген ғылыми ұғымдар негізінде адамзаттың толық кемелдігіне сенуге болатынын көрсеткендей болды. Қысқасы, Спенсердің философиялық көзқарасы деизм мен позитивизмнің үйлесімінен қалыптасқан. Бір жағынан, ол әкесінен және Дерби философиялық қоғамының басқа мүшелерінен, сондай-ақ Джордж Комбтың өте танымал «Адамның құрылысы» (1828) сияқты кітаптардан XVIII ғасырғы деизмді сіңірген. Бұл түсінік әлемді мейірімділікпен жасалған ғалам ретінде қарастырды, ал табиғат заңдарын – «өте мейірімді Жаратушының» бұйрықтары ретінде қарастырды. Осылайша, табиғат заңдары – адам бақытын арттыру ниетімен Жаратушы тарапынан белгіленген, жақсы басқарылатын ғаламның заңдары еді. Спенсер жасөспірім шағында христиандық сенімінен айырылып, кейіннен Құдай туралы кез келген «антропоморфтық» түсініктерді қабылдамаса да, ол осы түсінікті санасыз деңгейде сақтап қалды. Алайда, одан да көп нәрсе позитивизмге қарыз болды, әсіресе ғылыми білімнің әртүрлі салаларын біріктіретін философиялық жүйе туралы түсінігінде. Ол позитивизмді де қолдады, тек құбылыстар туралы нақты білімге ие болуға болатынын және сондай-ақ соңғы шындықтың мәнісі туралы болжаудың бекер екенін айтты. Позитивизм мен оның қалған деизмі арасындағы шиеленіс Синтетикалық философияның барлық жүйесіне сіңген. Спенсер ғылыми шындықты біріктіру мақсатында Конттың ізімен қозғалды; осы мағынада оның философиясы «синтетикалық» болуға ұмтылды. Конт сияқты, ол табиғи заңның әмбебаптығына, табиғат заңдарының ешқандай ерекшеліксіз, органикалық әлемге де, органикалық емес әлемге де, адам санасына да, сондай-ақ қалған жаратылысқа да қатысты деген идеяға берілді. Осылайша, Синтетикалық философияның бірінші мақсаты – ғаламның барлық құбылыстарына ғылыми түсіндірмелер табуға мүмкіндік беретін, табиғи заңдар түрінде ерекшеліктердің жоқ екенін көрсету болды. Спенсердің биология, психология және социология бойынша томдары осы нақты салалардағы табиғи заңдардың бар екенін көрсету үшін жазылған. Тіпті этика туралы жазған еңбектерінде де ол табиғат заңдарының мәртебесіне ие болатын моральдық «заңдарды» табуға болатынына сендірді, бірақ олар нормативтік мазмұнды сақтайды, бұл тұжырым Джордж Комбтың «Адамның құрылысына» дейін жетеді. Синтетикалық философияның екінші мақсаты – осы заңдардың прогреске қарай сөзсіз жетелеуін көрсету болды. Ғылыми әдістің бірлігін ғана атап көрсеткен Конттен айырмашылығы, Спенсер барлық табиғи заңдарды эволюция заңына, жалғыз негізгі заңға келтіру түрінде ғылыми білімді біріктіруді көздеді. Бұл тұрғыдан алғанда, ол Эдинбург баспашысы Роберт Чемберстің «Жаратылыстың табиғи тарихының іздері» (1844) атты анонимді еңбегінде жазылған үлгіге еліктеді. Чарльз Дарвиннің «Түрлердің шығу тегі» кітабының қарапайым алғыкөші ретінде жиі қарастырылса да, Чемберстің кітабы шын мәнінде ғылымды біріктіру бағдарламасы болды, оның мақсаты – Лапластың Күн жүйесінің пайда болуы туралы тұмандық гипотезасы және Ламарктің түрлердің өзгеру теориясы «прогрессивті дамудың керемет жалпылануының» (Льюзтің сөзімен) екі мысалы екенін көрсету болды. Чемберс Чэпменнің салонымен байланысты болды және оның жұмысы Синтетикалық философияның мойындалмаған үлгісі болды.

The basis for Spencer's appeal to many of his generation was that he appeared to offer a ready made system of belief which could substitute for conventional religious faith at a time when orthodox creeds were crumbling under the advances of modern science. Spencer's philosophical system seemed to demonstrate that it was possible to believe in the ultimate perfection of humanity on the basis of advanced scientific conceptions such as the first law of thermodynamics and biological evolution. In essence, Spencer's philosophical vision was formed by a combination of deism and positivism. On the one hand, he had imbibed something of eighteenth century deism from his father and other members of the Derby Philosophical Society and from books like George Combe's immensely popular The Constitution of Man (1828). This treated the world as a cosmos of benevolent design, and the laws of nature as the decrees of a 'Being transcendentally kind.' Natural laws were thus the statutes of a well governed universe that had been decreed by the Creator with the intention of promoting human happiness. Although Spencer lost his Christian faith as a teenager and later rejected any 'anthropomorphic' conception of the Deity, he nonetheless held fast to this conception at an almost subconscious level. At the same time, however, he owed far more than he would ever acknowledge to positivism, in particular in its conception of a philosophical system as the unification of the various branches of scientific knowledge. He also followed positivism in his insistence that it was only possible to have genuine knowledge of phenomena and hence that it was idle to speculate about the nature of the ultimate reality. The tension between positivism and his residual deism ran through the entire System of Synthetic Philosophy. Spencer followed Comte in aiming for the unification of scientific truth; it was in this sense that his philosophy aimed to be 'synthetic.' Like Comte, he was committed to the universality of natural law, the idea that the laws of nature applied without exception, to the organic realm as much as to the inorganic, and to the human mind as much as to the rest of creation. The first objective of Synthetic Philosophy was thus to demonstrate that there were no exceptions to being able to discover scientific explanations, in the form of natural laws, of all the phenomena of the universe. Spencer's volumes on biology, psychology, and sociology were all intended to demonstrate the existence of natural laws in these specific disciplines. Even in his writings on ethics, he held that it was possible to discover 'laws' of morality that had the status of laws of nature while still having normative content, a conception which can be traced to George Combe's Constitution of Man. The second objective of the Synthetic Philosophy was to show that these same laws led inexorably to progress. In contrast to Comte, who stressed only the unity of the scientific method, Spencer sought the unification of scientific knowledge in the form of the reduction of all natural laws to one fundamental law, the law of evolution. In this respect, he followed the model laid down by the Edinburgh publisher Robert Chambers in his anonymous Vestiges of the Natural History of Creation (1844). Although often dismissed as a lightweight forerunner of Charles Darwin's The Origin of Species, Chambers' book was, in reality, a programme for the unification of science which aimed to show that Laplace's nebular hypothesis for the origin of the solar system and Lamarck's theory of species transformation were both instances of 'one magnificent generalisation of progressive development' (Lewes' phrase). Chambers was associated with Chapman's salon and his work served as the unacknowledged template for the Synthetic Philosophy.

Эволюция

Спенсер өзінің эволюциялық көзқарасын алғаш рет 1857 жылы Чэпменнің «Вестминстер ревюі» журналында жарияланған «Прогресс: Оның заңы мен себебі» атты мақаласында жазды, ал кейіннен ол «Жаңа философия жүйесінің алғашқы қағидалары» (1862) еңбегінің негізін құрады. Онда ол Сэмюэл Тейлор Колридждің «Өмір теориясы» атты мақаласы – өзі Фридрих фон Шеллингтің «Табиғат философиясынан» туындаған – және фон Бэрдің эмбриологиялық даму заңының жалпылануынан алынған ойларды біріктіретін эволюция теориясын баяндады. Спенсер ғаламдағы барлық құрылымдар қарапайым, ешқандай айырмашылығы жоқ біртектіліктен күрделі, айырмашылығы бар, әртүрлілікке қарай дамиды, сонымен қатар айырмашылықтары бар бөліктердің интеграциясы артады деп болжады. Спенсердің пікірінше, осы эволюциялық процесті бүкіл ғаламда байқауға болады. Бұл – жұлдыздар мен галактикаларға, биологиялық организмдерге, адамның әлеуметтік ұйымдасуына және адам санасына қатысты әмбебап заң еді. Ол басқа ғылыми заңдардан тек қана жалпылығымен ерекшеленді, ал арнайы ғылымдардың заңдары осы қағиданың мысалы ретінде көрсетілуі мүмкін. Герберт Спенсер сипаттаған принциптер әртүрлі интерпретацияларға түсті. Бертран Рассел 1923 жылы Беатрис Уэббке жолдаған хатында былай деді: «[Спенсер] термодинамиканың екінші заңының салдарына жете білді ме, жоқ па, мен білмеймін; егер солай болса, ол қатты ренжігенімен мүмкін. Заң бойынша, барлық нәрсе біркелкілікке және өлі деңгейге ұмтылады, әртүрлілікті азайтады (көбейтіп емес)». Спенсердің күрделіліктің эволюциясын түсіндіру әрекеті Дарвиннің екі жылдан кейін жарияланған «Түрлердің пайда болуы» еңбегінен түбегейлі өзгеше болды. Спенсердің Дарвиннің табиғи іріктеу жөніндегі жұмысын жай ғана иеленіп, жалпылағаны туралы пікірлер жиі, бірақ қате айтылады. Бірақ Дарвиннің еңбегін оқығаннан кейін ол Дарвиннің тұжырымдамасына өз термині ретінде «ең мықтысы тірі қалады» деген фразаны қолданғанмен,

Әлеуметтану

Спенсер Огюст Конттың позитивистік әлеуметтануын қызығушылықпен оқыды. Ғылым философиясының маманы Конт қоғамның үш сатыдан тұратын жалпы заң бойынша дамиды деген әлеуметтік-мәдени эволюция теориясын ұсынды. Дегенмен, биологиядағы түрлі дамулардан кейін Спенсер Конттың позитивизмінің идеологиялық аспектілері деп есептеген нәрсесін қабылдамады, және ол әлемнің биологиялық, психологиялық және социологиялық аспектілеріне қолданған эволюция принципі арқылы әлеуметтік ғылымды қайта құруға тырысты. Спенсер «әлеуметтік құрылым» терминін алғаш қолданған адам ретінде танылады. Спенсердің эволюцияға берген басымдылығын ескере отырып, оның әлеуметтануын әлеуметтік дарвинизм мен ламаркизмнің қосындысы деп сипаттауға болады. Алайда, оның танымалдығына қарамастан, Спенсердің социологиясына қатысты бұл көзқарас дұрыс емес. Оның саяси және этикалық жазбаларында әлеуметтік дарвинизмге сәйкес тақырыптар болғанымен, мұндай тақырыптар Спенсердің әлеуметтанулық еңбектерінде кездеспейді, олар әлеуметтік өсу мен дифференциация процестерінің әлеуметтік ұйымдағы күрделілік деңгейін қалай өзгертетініне назар аударады. Спенсердің пікірінше, қоғамның дамуы қарапайым, дифференциацияланбаған біртектіліктен күрделі, дифференциацияланған гетерогенділікке қарай дамиды, бұл эволюциялық прогрестің мысалы болды. Ол осы эволюциялық прогреске сәйкес келетін қоғамның екі түрін – әскери және өндірістік қоғамдарды жасады. Иерархиялық және бағынышты қарым-қатынастарға негізделген әскери қоғам қарапайым және дифференциацияланбаған болды; ал ерікті, келісімшарт негізіндегі әлеуметтік міндеттемелерге негізделген өндірістік қоғам күрделі және дифференциацияланған болды. Спенсер «әлеуметтік организм» деп түсінген қоғам жалпы эволюция заңына сәйкес қарапайым күйден күрделі күйге қарай дамыды. Сонымен қатар, өндірістік қоғам «Әлеуметтік Статикада» дамыған идеалдық қоғамның тікелей мұрагері болды, бірақ Спенсер қоғамның эволюциясы анархизмге әкеле ме (ол бұрын сенгендей) немесе мемлекеттің рөлі сақтала ма, бірақ келісімшарттарды орындау және сыртқы қорғаныстың минималды функцияларына дейін шектеле ме, деген мәселеде күмәнданды. Спенсер ерте социологияға құнды үлес қосты, соның ішінде құрылымдық функционализмге тигізген әсері де зор болды, бірақ оның ламарк немесе дарвин идеяларын социология саласына енгізуге тырысуы сәтсіз аяқталды. Көптеген адамдар оны қауіпті деп санады. Вильгельм Дилтей сияқты сол кездегі герменевтиктер табиғи ғылымдар (Naturwissenschaften) мен рухани ғылымдар (Geisteswissenschaften) арасындағы айырмашылықты анықтауға көш бастады. Америка Құрама Штаттарында Америкалық социологиялық қауымдастықтың алғашқы президенті болып сайланған социолог Лестер Франк Уорд Спенсердің laissez-faire және саяси этика теорияларына қарсы қатал шабуыл жасады. Уорд Спенсердің көптеген еңбектерін бағаласа да, оның бұрынғы саяси көзқарастары оның ойлауын бұрмалап, адастырғанына сенді. 1890 жылдары Эмиль Дюркгейм практикалық әлеуметтік зерттеулерге баса назар аудара отырып, ресми академиялық әлеуметтануды құрды. ХХ ғасырдың басында неміс социологтарының бірінші буыны, ең бастысы Макс Вебер, әдістемелік антипозитивизмді ұсынды. Алайда, Спенсердің laissez-faire, ең бақуаттылардың тіршілік етуі және табиғи заң процестеріне адамның араласуын барынша шектеу туралы теориялары экономика және саясаттанудың әлеуметтік ғылым салаларындағы тұрақты және тіпті өсіп келе жатқан қызығушылыққа ие болды. Бір автор жақында Спенсердің қоғамдағы энергияны қастерлеуге үйренуі керек социология үшін маңыздылығын дәлелдеді.

Spencer read with excitement the original positivist sociology of Auguste Comte. A philosopher of science, Comte had proposed a theory of sociocultural evolution that society progresses by a general law of three stages. Writing after various developments in biology, however, Spencer rejected what he regarded as the ideological aspects of Comte's positivism, attempting to reformulate social science in terms of his principle of evolution, which he applied to the biological, psychological and sociological aspects of the universe. Spencer is also generally credited as the first to use the term 'social structure.' Given the primacy which Spencer placed on evolution, his sociology might be described as social Darwinism mixed with Lamarckism. However, despite its popularity, this view of Spencer's sociology is mistaken. While his political and ethical writings had themes consistent with social Darwinism, such themes are absent in Spencer's sociological works, which focus on how processes of societal growth and differentiation lead to changing degrees of complexity in social organization

The evolutionary progression from simple, undifferentiated homogeneity to complex, differentiated heterogeneity was exemplified, Spencer argued, by the development of society. He developed a theory of two types of society, the militant and the industrial, which corresponded to this evolutionary progression. Militant society, structured around relationships of hierarchy and obedience, was simple and undifferentiated; industrial society, based on voluntary, contractually assumed social obligations, was complex and differentiated. Society, which Spencer conceptualised as a 'social organism' evolved from the simpler state to the more complex according to the universal law of evolution. Moreover, industrial society was the direct descendant of the ideal society developed in Social Statics, although Spencer now equivocated over whether the evolution of society would result in anarchism (as he had first believed) or whether it pointed to a continued role for the state, albeit one reduced to the minimal functions of the enforcement of contracts and external defence. Though Spencer made some valuable contributions to early sociology, not least in his influence on structural functionalism, his attempt to introduce Lamarckian or Darwinian ideas into the realm of sociology was unsuccessful. It was considered by many, furthermore, to be actively dangerous. Hermeneuticians of the period, such as Wilhelm Dilthey, would pioneer the distinction between the natural sciences (Naturwissenschaften) and human sciences (Geisteswissenschaften). In the United States, the sociologist Lester Frank Ward, who would be elected as the first president of the American Sociological Association, launched a relentless attack on Spencer's theories of laissez faire and political ethics. Although Ward admired much of Spencer's work he believed that Spencer's prior political biases had distorted his thought and had led him astray. In the 1890s, Émile Durkheim established formal academic sociology with a firm emphasis on practical social research. By the turn of the 20th century the first generation of German sociologists, most notably Max Weber, had presented methodological antipositivism. However, Spencer's theories of laissez faire, survival of the fittest and minimal human interference in the processes of natural law had an enduring and even increasing appeal in the social science fields of economics and political science, and one writer has recently made the case for Spencer's importance for a sociology that must learn to take energy in society seriously.

Этика

Эволюциялық процестің соңғы нүктесі – «кемелді қоғамдағы кемелді адамның» құрылуы болды, Спенсердің алғашқы кітабында болжалғандай, адамдар әлеуметтік өмірге толық бейімделеді. Спенсердің осы процесс туралы ертерек және кейінгі тұжырымдары арасындағы басты айырмашылық – эволюциялық уақыттың ұзақтығы еді. Біздің ата-бабаларымыздан қазіргі ұрпаққа мирас қалған және біз болашақ ұрпаққа жеткізетін психологиялық, демек, моральдық құрылым, қоғамдық өмірдің қажеттіліктеріне біртіндеп бейімделу процесінде болды. Мысалы, агрессия – өмірді сақтау инстинкті, ол өмірдің алғашқы жағдайларында қажет болды, бірақ дамыған қоғамдарда пайдасыз. Адам инстинкттері ми тінінің белгілі бір бөліктерінде орналасқандықтан, олар Ламарк механизмі арқылы пайдалану және мұрагерлікке ұшырады, сондықтан біртіндеп болашақ ұрпаққа өзгерістер берілуі мүмкін. Көптеген буын бойында эволюциялық процесс адамдардың агрессивтігін азайтады және альтруизмге бейімделуіне әкеледі, нәтижесінде ешкім басқа адамға зиян келтірмейтін кемелді қоғам құрылады. Дегенмен, эволюция кемелді тұлғаны құру үшін қазіргі және болашақ ұрпақтар өздерінің әрекеттерінің «табиғи» салдарларын сезінуі қажет. Тек осылай ғана адамдар өзін-өзі жетілдіруге ұмтылыс жасайды және ұрпақтарына жақсартылған моральдық құрылымды тапсырады. Сондықтан, мінез-құлық пен салдардың «табиғи» қатынасына кедергі келтіретін кез келген нәрсеге қарсы тұру қажет, оған кедейлікті жою, мемлекеттік білім беруді ұсыну немесе міндетті вакцинациялау үшін мемлекеттің мәжбүрлеу билігін пайдалану кіреді. Қайырымдылық жасауға ынталандырылса да, оны шектеу қажет болды, өйткені азап көбінесе адамдар өз әрекеттерінің салдарынан туындайды. Сондықтан «лайық емес кедейлерге» бағытталған тым көп жеке ізгілікпен Спенсер адамзаттың дамуының жоғары деңгейіне қарай дамуын қамтамасыз ету үшін маңызды деп санайтын мінез-құлық пен салдар арасындағы байланысты бұзады. Спенсер соңғы құндылықтың утилитарлық стандартын қабылдады – «көптеген адамдардың ең үлкен бақыты» және эволюциялық процестің шыңы – пайдалылықты барынша арттыру. Кемелді қоғамда адамдар альтруизмді жүзеге асырудан ғана емес, сонымен қатар басқаларға ауырсыну тудырмауға ұмтылады («теріс ізгілік»). Олар сондай-ақ басқалардың құқықтарын инстинктивті түрде құрметтейді, бұл әділдік принципінің жалпыға бірдей сақталуына әкеледі – әр адам басқалардың осындай бостандығына сәйкес келетін максималды бостандыққа құқылы. «Бостандық» мәжбүрлеудің болмауы ретінде түсіндірілді және жеке меншік құқығымен тығыз байланысты болды. Спенсер осы мінез-құлық кодексін «Абсолюттік этика» деп атады, ол өткендегі табиғаттан тыс негізделген этикалық жүйелерді алмастыратын ғылыми негізделген моральдық жүйені ұсынады. Дегенмен, ол біздің мұрагерлік моральдық құрылымымыз қазіргі уақытта Абсолюттік этика кодексіне толық сәйкес әрекет етуге мүмкіндік бермейтінін мойындады, сондықтан бізге қазіргі кемелсіздігіміздің бұрмалаушы факторларын ескеретін «Салыстырмалы этика» кодексі қажет. Спенсердің музыкатануға деген ерекше көзқарасы да оның этикасымен байланысты болды. Спенсер музыканың бастауы жалынды ораторияда деп ойлады. Спикерлер тек сөздерінің логикалық дұрыстығымен ғана емес, сонымен қатар олардың ырғағы мен дыбысымен де сенімді әсер етеді. Олардың дауысының музыкалық қасиеттері «Спенсер айтқандай, ақыл-ойының ұсыныстарына эмоциялардың түсініктемесі» болып табылады. Бұл сөйлеу ерекшелігінің дамуы ретінде қарастырылған музыка, түрдің этикалық біліміне және прогресіне үлес қосады. «Біздің мелодия мен үйлесімділікке әсер етудің ерекше қабілетіміз, біздің табиғатымыздың мүмкіндіктері шегінде екенін білдіреді, олар әлсіз білдіретін күшті ләззаттарды жүзеге асыру және олар оларды жүзеге асыруда қандай да бір түрде қамқорлық жасайды. Егер осылай болса, музыканың күші мен мағынасы түсінікті болады; әйтпесе олар құпия болып қалады». Спенсердің соңғы жылдары оның бастапқы оптимизмі құлдырап, оның орнына адамзат болашағына қатысты пессимизммен алмастырылды. Дегенмен, ол өзінің көптеген күш-жігерін өз дәлелдерін нығайтуға және өзінің маңызды ықпал етуші теориясының қате түсіндірілуіне жол бермеуге арнады.

The endpoint of the evolutionary process would be the creation of 'the perfect man in the perfect society' with human beings becoming completely adapted to social life, as predicted in Spencer's first book. The chief difference between Spencer's earlier and later conceptions of this process was the evolutionary timescale involved. The psychological – and hence also the moral – constitution which had been bequeathed to the present generation by our ancestors, and which we in turn would hand on to future generations, was in the process of gradual adaptation to the requirements of living in society. For example, aggression was a survival instinct which had been necessary in the primitive conditions of life, but was maladaptive in advanced societies. Because human instincts had a specific location in strands of brain tissue, they were subject to the Lamarckian mechanism of use inheritance so that gradual modifications could be transmitted to future generations. Over the course of many generations, the evolutionary process would ensure that human beings would become less aggressive and increasingly altruistic, leading eventually to a perfect society in which no one would cause another person pain. However, for evolution to produce the perfect individual it was necessary for present and future generations to experience the 'natural' consequences of their conduct. Only in this way would individuals have the incentives required to work on self improvement and thus to hand an improved moral constitution to their descendants. Hence anything that interfered with the 'natural' relationship of conduct and consequence was to be resisted and this included the use of the coercive power of the state to relieve poverty, to provide public education, or to require compulsory vaccination. Although charitable giving was to be encouraged even it had to be limited by the consideration that suffering was frequently the result of individuals receiving the consequences of their actions. Hence too much individual benevolence directed to the 'undeserving poor' would break the link between conduct and consequence that Spencer considered fundamental to ensuring that humanity continued to evolve to a higher level of development. Spencer adopted a utilitarian standard of ultimate value – the greatest happiness of the greatest number – and the culmination of the evolutionary process would be the maximization of utility. In the perfect society, individuals would not only derive pleasure from the exercise of altruism ('positive beneficence') but would aim to avoid inflicting pain on others ('negative beneficence'). They would also instinctively respect the rights of others, leading to the universal observance of the principle of justice – each person had the right to a maximum amount of liberty that was compatible with a like liberty in others. 'Liberty' was interpreted to mean the absence of coercion, and was closely connected to the right to private property. Spencer termed this code of conduct 'Absolute Ethics' which provided a scientifically grounded moral system that could substitute for the supernaturally based ethical systems of the past. However, he recognized that our inherited moral constitution does not currently permit us to behave in full compliance with the code of Absolute Ethics, and for this reason, we need a code of 'Relative Ethics' which takes into account the distorting factors of our present imperfections. Spencer's distinctive view of musicology was also related to his ethics. Spencer thought that the origin of music is to be found in impassioned oratory. Speakers have persuasive effect not only by the reasoning of their words, but by their cadence and tone – the musical qualities of their voice serve as "the commentary of the emotions upon the propositions of the intellect," as Spencer put it. Music, conceived as the heightened development of this characteristic of speech, makes a contribution to the ethical education and progress of the species. "The strange capacity which we have for being affected by melody and harmony, may be taken to imply both that it is within the possibilities of our nature to realize those intenser delights they dimly suggest, and that they are in some way concerned in the realization of them. If so the power and the meaning of music become comprehensible; but otherwise they are a mystery." Spencer's last years were characterized by a collapse of his initial optimism, replaced instead by a pessimism regarding the future of mankind. Nevertheless, he devoted much of his efforts in reinforcing his arguments and preventing the misinterpretation of his monumental theory of non interference.

Агностицизм

Виктория дәуірінде Спенсердің беделі оның агностицизміне көп қарызды болды. Ол теологияны 'имандылардың имансыздығы' ретінде қарастырды. Ол дәстүрлі дінді жоққа шығару арқылы зор даңққа ие болды және діни ойшылдар оны атеизм мен материализмді қолдайды деп жиі айыптады. Дегенмен, Томас Генри Хакслидің агностицизмі "сенімнің кешірілмейтін күнәсіне" (Эдриан Десмондтың сөзімен айтқанда) бағытталған соғысшыл сенім болғанынан өзгеше, Спенсер ғылым атынан дінді құлатпақ емес, керісінше, екеуін келісімге келтіруді көздегенін мәлімдеді. Келесі аргумент оның "Бірінші қағидалар" еңбегінің (2-ші басылым, 1867 ж.) 1-бөлігінің тұжырымдамасы болып табылады. Спенсердің пікірінше, діни сенімнен немесе ғылымнан бастап, біз сөзбен жеткізе алмайтын, бірақ қажетті ұғымдарды қабылдауға бейімбіз. Біз Жаратушымен немесе құбылыстар тәжірибесіне негіз болатын нәрсемен айналыссақ та, оның тұжырымдамасын жасау мүмкін емес. Сондықтан Спенсер дін мен ғылым адам санасы тек "салыстырмалы" білімге ғана қабілетті деген жоғары шындыққа келіседі деп қорытындылады. Бұл себебі, адам ақылының туа біткен шектеулеріне байланысты, біз құбылыстарды ғана біле аламыз, ал құбылыстардың артындағы шындықты ("абсолюттіні") емес. Осылайша, ғылым да, дін де әлемдегі күштің бізге түсініксіз екендігі – "барлық фактілердің ең анығы" екенін мойындауы керек. Ол осыны "Белгісіздікке" деген сезім деп атады және Белгісіздікке табынуды дәстүрлі діннің орнын басатын позитивті сенім ретінде ұсынды. Шындығында, ол Белгісіздікті діннің эволюциясының соңғы кезеңі, оның соңғы антропоморфты іздерінің толық жойылуы деп есептеді.

Саяси көзқарастар

Спенсердің 21-ғасырдағы көзқарастары оның саяси теорияларынан және 19-ғасырдың соңындағы реформа қозғалыстарына қарсы есте қаларлық шабуылдарынан туындайды. Ол оң либертариандық және анархо-капиталистердің алдастырылушысы ретінде танылды. Австрия мектебінің экономисі Мюррей Ротбард «Әлеуметтік статиканы» «барлық уақытта жазылған либертариандық саяси философияның ең ұлы еңбегі» деп атады. Спенсер мемлекеттің «қажетті» институт емес екенін және ерікті нарық ұйымы мемлекеттің мәжбүрлеу аспектілерін алмастырғандықтан «тозығына» дейін жететінін дәлелдеді. Сонымен қатар, ол жеке адамның «мемлекетті елемеуге құқығы бар» екенін айтты. Осы көзқарасқа байланысты Спенсер патриотизмді қатаң сынады. Екінші Ауған соғысы (1878–1880) кезінде британдық әскерлердің қауіпте екенін естігенде, ол былай деп жауап берді: «Егер адамдар өздерінің ісінің әділдігі туралы ештеңе сұрамай, басқаларды бұйрықпен ату үшін өздерін жалдаса, мен олардың өздерін атуларына мән бермеймін». Виктория дәуірінің соңындағы Ұлыбританиядағы саясат Спенсерге ұнамайтын бағытқа қарай жылжыды, ал оның аргументтері Еуропа мен Америкадағы консерваторлар мен жекелегендерге соншалықты күш берді, олар 21-ғасырда да қолданылып келеді. Премьер-министр Маргарет Тэтчер танымал еткен «баламасы жоқ» (TINA) деген сөз тіркесі Спенсердің оны баса қолдануымен байланысты болуы мүмкін. 1880-жылдары ол «жаңа торизмді», яғни Либералдық партияның «әлеуметтік реформашыл қанатын» айыптады, бұл қанат премьер-министр Уильям Эварт Гладстонға біршама қарсы болды. Спенсер Либералдық партияның бұл фракциясын бұрынғы Консервативтік партияның премьер-министрі Бенджамин Дизраэли сияқты адамдардың интервенционистік «торизмімен» теңестірді. «Адам мемлекетке қарсы» (1884) еңбегінде ол Гладстон мен Либералдық партияны олардың тиісті миссиясын жоғалтқаны үшін сынады (олар жеке бостандықты қорғауы керек еді) және оның орнына патерналистік әлеуметтік заңнаманы (Гладстонның өзі қарсы болған қазіргі Либералдық партияның «Құрылыс» деп атаған элементі) ілгерілетуі керек еді. Спенсер Ирландияның жер реформасын, міндетті білім беруді, жұмыс орнындағы қауіпсіздікті реттейтін заңдарды, тыйым салу және қанағаттандыру заңдарын, салықпен қаржыландырылатын кітапханаларды және әлеуметтік реформаларды айыптады. Оның негізгі қарсылықтары үш түрлі болды: үкіметтің мәжбүрлеу билігін қолдану, ерікті түрде өзін-өзі жетілдіруге кедері келтіру және «өмір заңдарын» елемеу. Оның айтуынша, реформалар «социализмге» тең, ол адамның бостандығын шектеу тұрғысынан «құлдыққа» тең. Спенсер колонияларды аннексиялау және империялық экспансияға деген кең таралған құлшынысқа қатысты қатты сынға алды, бұл оның эволюциялық прогресс туралы «жауынгерлік» қоғамнан «өндірістік» қоғам мен мемлекетке дейін болжаған барлық нәрселерін жоққа шығарды. Спенсер Фридрих Хайек сияқты кейінгі оң либертариандық теоретиктердің көптеген талдамалық көзқарастарын күтті, әсіресе оның «тең бостандық заңы», оның болжамды білімнің шектеріне қатысты талаптары, оның стихиялы әлеуметтік тәртіп моделі және оның коллективистік әлеуметтік реформалардың «күтпеген салдары» туралы ескертулері. Спенсердің мансабының басында ол өте консервативті деп жиі сипатталғанымен, ол бұрынғыдан гөрі радикалды немесе солшыл либертариандық болды, жерге жеке меншікке қарсылық білдірді және әр адамның жерді пайдалануға қатысуға жасырын құқығы бар екенін мәлімдеді (георгизмге әсер еткен көзқарастар), өзін «радикалды феминист» деп атады және кәсіподақтарды «басшылардың қанауына» қарсы қорғаныш ретінде ұйымдастыруды жақтады, және жалақылы еңбекке балама ретінде еркін жұмысшы кооперативтерінде ұйымдастырылған экономиканы жақтады. Ол кәсіподақтарды қолдағанмен, 1880-жылдары басқа мәселелер бойынша көзқарасы өзгерді. Ол әлеуметтік қамқорлық бағдарламалары ақырында өндіріс құралдарын әлеуметтендіруге әкелетінін болжап, «барлық социализм құлдық» деді. Спенсер құлды «басқа біреудің қалауларын қанағаттандыру үшін мәжбүрлеп жұмыс істейтін» адам деп анықтады және социализм немесе коммунизм кезінде жеке адам белгілі бір қожайынына емес, бүкіл қоғамда құл болатынына сенді және «бұл оның қожайыны жеке адам немесе қоғам екенін білдірмейді».

Spencerian views in 21st century circulation derive from his political theories and memorable attacks on the reform movements of the late 19th century. He has been claimed as a precursor by right libertarians and anarcho capitalists. Austrian School economist Murray Rothbard called Social Statics "the greatest single work of libertarian political philosophy ever written." Spencer argued that the state was not an "essential" institution and that it would "decay" as a voluntary market organisation would replace the coercive aspects of the state. He also argued that the individual had a "right to ignore the state." As a result of this perspective, Spencer was harshly critical of patriotism. In response to being told that British troops were in danger during the Second Afghan War (1878–1880) he replied: "When men hire themselves out to shoot other men to order, asking nothing about the justice of their cause, I don't care if they are shot themselves." Politics in late Victorian Britain moved in directions that Spencer disliked, and his arguments provided so much ammunition for conservatives and individualists in Europe and America that they are still in use in the 21st century. The expression "There is no alternative" (TINA), made famous by prime minister Margaret Thatcher, may be traced to its emphatic use by Spencer. By the 1880s, he was denouncing "the new Toryism", that is, the "social reformist wing" of the Liberal Party, the wing to some extent hostile to prime minister William Ewart Gladstone, this faction of the Liberal Party Spencer compared to the interventionist "Toryism" of such people as the former Conservative Party prime minister Benjamin Disraeli. In The Man Versus the State (1884), he attacked Gladstone and the Liberal Party for losing its proper mission (they should be defending personal liberty, he said) and instead promoting paternalist social legislation (what Gladstone himself called "Construction", an element in the modern Liberal party that he opposed). Spencer denounced Irish land reform, compulsory education, laws to regulate safety at work, prohibition and temperance laws, tax funded libraries, and welfare reforms. His main objections were threefold: the use of the coercive powers of the government, the discouragement given to voluntary self improvement, and the disregard of the "laws of life". The reforms, he said, were tantamount to "socialism", which he said was about the same as "slavery" in terms of limiting human freedom. Spencer vehemently attacked the widespread enthusiasm for the annexation of colonies and imperial expansion, which subverted all he had predicted about evolutionary progress from 'militant' to 'industrial' societies and states. Spencer anticipated many of the analytical standpoints of later right libertarian theorists such as Friedrich Hayek, especially in his "law of equal liberty", his insistence on the limits to predictive knowledge, his model of spontaneous social order, and his warnings about the "unintended consequences" of collectivist social reforms. While often caricatured as ultra conservative, Spencer had been more radical, or left libertarian, earlier in his career, opposing private property in land and claiming that each person has a latent claim to participate in the use of the earth (views that influenced Georgism), calling himself "a radical feminist" and advocating the organisation of trade unions as a bulwark against "exploitation by bosses", and favoured an economy organised primarily in free worker co operatives as a replacement for wage labor. Although he retained support for unions, his views on the other issues had changed by the 1880s. He came to predict that social welfare programmes would eventually lead to the socialisation of the means of production, saying "all socialism is slavery." Spencer defined a slave as a person who "labours under coercion to satisfy another's desires" and believed that under socialism or communism the individual would be enslaved to the whole community rather than to a particular master, and "it means not whether his master is a single person or society."

Әлеуметтік дарвинизм

Көптеген адамдар үшін Герберт Спенсердің есімі әлеуметтік дарвинизммен тығыз байланысты, бұл қоғамға ең бейімділердің тіршілік ету заңы қолданылатын және он тоғызыншы ғасырдағы ғылыми нәсілшілдіктің өркендеуімен байланысты әлеуметтік теория. Ол өзінің танымал "Әлеуметтік статика" (1850) еңбегінде империализмнің төмен расаларды жер бетінен жою арқылы өркениетке қызмет еткенін айтты: "Көтеріліс жолындағы күштер, кездейсоқ зардаптарды ескермей, өздеріне кедергі келтіретін адамзаттың бөліктерін жояды. Ол адам болсын, жануар болсын, кедергіні жою қажет". Дегенмен, Спенсер сол еңбекте мұндай варварлық әрекеттерден туындаған эволюциялық пайда оларды одан әрі қолдануға негіз бола алмайды деп мәлімдейді. Спенсердің әлеуметтік дарвинизммен байланысы оның бәсекелестікті қолдауының нақты түсіндірілуінен туындауы мүмкін. Биологияда әртүрлі организмдердің бәсекелестігі түрдің немесе организмнің жойылуына әкелсе, Спенсер қолдаған бәсекелестік экономистер қолданатын бәсекелестікке жақын, онда бәсекелесетін жеке тұлғалар немесе компаниялар қоғамның қалған бөлігінің әл-ауқатын жақсартады. Спенсер жеке қайырымдылыққа жағымды қарады, үкіметтік бюрократияға немесе мәжбүрлеуге сүйенудің орнына, мұқтаж адамдарға көмек көрсету үшін ерікті бірлестіктерді және бейресми күтімді ынталандырды. Ол жеке қайырымдылық шараларының өздерін асырауға қабілетсіздердің жаңа отбасыларын құруына ықпал етпеуі үшін сақтық тану қажет деп есептеді. Спенсердің "Синтетикалық философиясының" формасы мен мазмұнына назар аударған бір автор оны "әлеуметтік дарвинизмнің" үлгілі мысалы деп атады, ол Дарвинистік ғылымнан формасы мен мақсаты жағынан өзгеше, саяси мақсатқа бағытталған метафизика ретінде түсініледі. Батыс елдермен аралас некеге қатысты жапон үкіметіне жолдаған хатында Спенсер: "Егер сіз өмір сүрудің әртүрлі жағдайларына бейімделген екі әртүрлі түрдің құрылымын араластырсаңыз, сіз өмір сүрудің ешқайсысына бейімделмеген құрылысты аласыз, ол дұрыс жұмыс істемейді" деді. Ол Американың қытай иммиграциясын шектеуге және олардың еуропалықтармен, әсіресе жыныстық қарым-қатынастарын шектеуге үлкермегенін айтады. Ол қытайлықтар мен (этностық еуропалық) американдықтар мәселесіне қатысты: "Егер олар араласса, олар нашар гибрид құрауы керек" деді. Спенсер хатын барлық иммиграцияға қарсы келесі жалпылама мәлімдемемен аяқтады: "Қай жағдайда болса да, егер иммиграция көп болса, зор әлеуметтік зиян туындауы керек, соңынан әлеуметтік дезорганизацияға әкеледі. Егер еуропалық немесе американдық нәсілдер жапондықтармен араласса, дәл осы жағдай орын алады".

For many, the name of Herbert Spencer is virtually synonymous with Social Darwinism, a social theory that applies the law of the survival of the fittest to society and is integrally related to the nineteenth century rise in scientific racism. In his famed work Social Statics (1850), he argued that imperialism had served civilization by clearing the inferior races off the earth: "The forces which are working out the great scheme of perfect happiness, taking no account of incidental suffering, exterminate such sections of mankind as stand in their way. Be he human or be he brute – the hindrance must be got rid of." Yet, in the same work, Spencer goes on to say that the incidental evolutionary benefits derived from such barbarous practices do not serve as justifications for them going forward. Spencer's association with social Darwinism might have its origin in a specific interpretation of his support for competition. Whereas in biology the competition of various organisms can result in the death of a species or organism, the kind of competition Spencer advocated is closer to the one used by economists, where competing individuals or firms improve the well being of the rest of society. Spencer viewed private charity positively, encouraging both voluntary association and informal care to aid those in need, rather than relying on government bureaucracy or force. He further recommended that private charitable efforts would be wise to avoid encouraging the formation of new dependent families by those unable to support themselves without charity. Focusing on the form as well as the content of Spencer's "Synthetic Philosophy", one writer has identified it as the paradigmatic case of "social Darwinism", understood as a politically motivated metaphysic very different in both form and motivation from Darwinist science. In a letter to the Japanese government regarding intermarriage with Westerners, Spencer stated that "if you mix the constitution of two widely divergent varieties which have severally become adapted to widely divergent modes of life, you get a constitution which is adapted to the mode of life of neithera constitution which will not work properly." He goes on to say that America has failed to limit the immigration of Chinese and restrict their contact, especially sexual, with the presumed European stock. He states "if they mix they must form a bad hybrid" regarding the issue of Chinese and (ethnically European) Americans. Spencer ends his letter with the following blanket statement against all immigration: "In either case, supposing the immigration to be large, immense social mischief must arise, and eventually social disorganization. The same thing will happen if there should be any considerable mixture of European or American races with the Japanese."

Жалпы ықпал етуі

Көптеген философтар өздерінің кәсіби әріптестерінің академиясынан тыс жерде көп ізбасарларға қол жеткізе алмаса да, 1870 және 1880 жылдары Спенсер өзінің сату көлемінің айтарлықтай көлемінде теңдесі жоқ танымалдылыққа қол жеткізді. Ол, мүмкін, өмірінде бір миллионнан астам дана сатылған жалғыз философ болды. АҚШ-та, онда пираттық басылымдар әлі де кең таралған, оның ресми баспасы – Appleton, 1860 мен 1903 жылдар аралығында 368 755 дана сатты. Бұл көрсеткіш оның туған елі Ұлыбританиядағы сатылымнан көп айырмашылығы жоқ, ал әлемнің қалған бөлігіндегі басылымдар қосылғанда, миллион дана деген сан консервативті бағалау сияқты көрінеді. Уильям Джеймс айтқандай, Спенсер "сансыз дәрігерлердің, инженерлердің, заңгерлердің, көптеген физиктер мен химиктердің және ойлы адамдардың жалпылама қиялын кеңейтіп, олардың ойлау қабілетін босатты". Оның жеке өзін-өзі жетілдіруді баса назарға алған ой-пікірі білікті жұмысшы таптан тыңдаушылар тапты. Спенсердің ой-пікір жетекшілері арасындағы ықпалы да зор болды, бірақ ол көбінесе олардың оның идеяларына реакциясы мен олардан бас тартуы арқылы білдірілді. Оның американдық ізбасары Джон Фиске айтқандай, Спенсердің идеялары Викториялық ойдың "барлық тіні арқылы өріліп" өткендей болды. Генри Сиджвик, Т. Грин, Г. Э. Мур, Уильям Джеймс, Анри Бергсон және Эмиль Дюркгейм сияқты әртүрлі ойшылдар өз идеяларын оның идеяларымен байланысты анықтады. Дюркгеймнің "Қоғамдағы еңбек бөлінісі" көбінесе Спенсермен кеңінен пікір алмасу болып табылады, оның социологиясынан, көптеген зерттеушілер келіседі, Дюркгейм көп қарыз алды. 1863 жылғы Польша көтерілісінен кейін Спенсердің көптеген идеялары "Польша позитивизмі" деп аталатын басым фин-де-сиекл идеологиясының ажырамас бөлігіне айналды. Сол кезеңнің жетекші поляк жазушысы Болеслав Прус Спенсерді "XIX ғасырдың Аристотелі" деп атап, Спенсердің қоғамды организм ретінде бейнелейтін метафорасын қабылдады, оған 1884 жылғы "Жердің қалыптасуы" атты шағын әңгімесінде көрнекті поэтикалық бейне берді және өзінің ең әмбебап романының кіріспесінде осы тұжырымды атап өтті. XX ғасырдың басында Спенсерге қарсылық білдірілді. Ол қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай оның философиялық беделі күрт төмендеді. Өлгеннен кейін жарты ғасыр өткен соң, оның еңбегі "философияның пародияс" деп танылды, ал тарихшы Ричард Хофстадтер оны "үй жасалған интеллектуалдың метафизигі және крекер шелектегі агностиктің пайғамбары" деп атады. Дегенмен, Спенсердің ой-пікірлері Виктория дәуіріне терең сіңгендіктен, оның ықпалы толығымен жойылған жоқ. Соңғы жылдары оған оң бағалар да, әлі де теріс бағалар да пайда болды.

While most philosophers fail to achieve much of a following outside the academy of their professional peers, by the 1870s and 1880s Spencer had achieved an unparalleled popularity, as the sheer volume of his sales indicate. He was perhaps the only philosopher in history to sell over a million copies of his works during his own lifetime. In the United States, where pirated editions were still commonplace, his authorised publisher, Appleton, sold 368,755 copies between 1860 and 1903. This figure did not differ much from his sales in his native Britain, and once editions in the rest of the world are added in the figure of a million copies seems like a conservative estimate. As William James remarked, Spencer "enlarged the imagination, and set free the speculative mind of countless doctors, engineers, and lawyers, of many physicists and chemists, and of thoughtful laymen generally." The aspect of his thought that emphasised individual self improvement found a ready audience in the skilled working class. Spencer's influence among leaders of thought was also immense, though it was most often expressed in terms of their reaction to, and repudiation of, his ideas. As his American follower John Fiske observed, Spencer's ideas were to be found "running like the weft through all the warp" of Victorian thought. Such varied thinkers as Henry Sidgwick, T. H. Green, G. E. Moore, William James, Henri Bergson, and Émile Durkheim defined their ideas in relation to his. Durkheim's Division of Labour in Society is to a very large extent an extended debate with Spencer, from whose sociology, many commentators now agree, Durkheim borrowed extensively. In post 1863 Uprising Poland, many of Spencer's ideas became integral to the dominant fin de siècle ideology, "Polish Positivism". The leading Polish writer of the period, Bolesław Prus, hailed Spencer as "the Aristotle of the nineteenth century" and adopted Spencer's metaphor of society as organism, giving it a striking poetic presentation in his 1884 micro story, "Mold of the Earth", and highlighting the concept in the introduction to his most universal novel, Pharaoh (1895). The early 20th century was hostile to Spencer. Soon after his death, his philosophical reputation went into a sharp decline. Half a century after his death, his work was dismissed as a "parody of philosophy", and the historian Richard Hofstadter called him "the metaphysician of the homemade intellectual, and the prophet of the cracker barrel agnostic." Nonetheless, Spencer's thought had penetrated so deeply into the Victorian age that his influence did not disappear entirely. In recent years, much more positive estimates have appeared, as well as a still highly negative estimate.

Саяси ықпал

Әлеуметтік дарвинист ретінде танымал болғанына қарамастан, Спенсердің саяси ой-пікірлері сан алуан түсіндірулерге ашық. Оның саяси философиясы жеке адамдар өз тағдырының шебері деп сенгендерге, мемлекеттің араласуына жол бермеуге тиіс екендерге, сондай-ақ әлеуметтік даму үшін күшті орталық билік қажет деп ойлағандарға да шабыт сыйлай алатын. "Локнер Нью-Йоркке қарсы" ісінде АҚШ Жоғарғы Сотының консервативті судьялары Спенсердің жазбаларынан шабыт алып, Нью-Йорк штатының нан пісірушілердің апталық жұмыс уақытын шектеу заңын жойды, себебі бұл заң келісімшарт бостандығын шектейді. Көпшіліктің "еркін келісімшарт жасау құқығы" Конституцияның 14-шы түзетуінің процессуалдық ережесінде жатыр деген пікіріне қарсылық білдіріп, Оливер Венделл Холмс кіші былай деп жазды: "14-шы түзету Герберт Спенсердің "Әлеуметтік статистикасын" қабылдамайды". Спенсерді жартылай анархист, тіпті толыққанды анархист деп те сипаттаған. Марксистік теоретик Георгий Плеханов 1909 жылы жарық көрген "Анархизм және социализм" кітабында Спенсерді "консервативті анархист" деп атады. Спенсердің еңбектері Роберт Нозик сияқты кейінгі либертариан ойшылдары үшін үлгі болып келді, және оны либертариандар әлі де оқып, үкіметтің функциясы және жеке құқықтың мәні туралы мәселелерде жиі сілтеме жасайды. Спенсердің идеялары Қытай мен Жапонияда да зор ықпалға ие болды, себебі ол реформаторлардың Батыс державаларымен бәсекелесу үшін күшті ұлттық мемлекет құруға деген ұмтылысына сәйкес келді. Оның ойларын қытай ғалымы Йен Фу енгізді, ол оның жазбаларын Цин мемлекетін реформалау жолы ретінде қарастырды. Спенсершілдік Қытайда соншалықты күшті болды, тіпті "Түрлердің шығу тегі" атты кітаптың қытай тіліне аудармасына енгізілді, онда Дарвиннің эволюцияға тармақтық көзқарасы сызықтық прогрессивті көзқарасқа айналдырылды. Спенсер жапондық батысшыл Токутоми Сохоға да әсер етті, ол Жапонияның "жауынгерлік қоғамнан" "өндірістік қоғамға" өтуге айналысқанда барлық жапондық нәрселерден тез бас тартып, батыстың этикасы мен білімін қабылдауы керек деп сенді. Ол сондай-ақ Канеко Кентаромен хат алмасып, империализмнің қауіптері туралы ескертті. Саваркар өзінің "Дұшпан лагерінде" атты еңбегінде Спенсердің барлық еңбектерін оқығанын, оларға қызығушылығын, маратхи тіліне аударғанын, Тилак пен Агаркар сияқтыларға тигізген әсерін және Махараштрада оған берілген лақап атын – Харбхат Пендсе деп атады.

Despite his reputation as a social Darwinist, Spencer's political thought has been open to multiple interpretations. His political philosophy could both provide inspiration to those who believed that individuals were masters of their fate, who should brook no interference from a meddling state, and those who believed that social development required a strong central authority. In Lochner v. New York, conservative justices of the United States Supreme Court could find inspiration in Spencer's writings for striking down a New York law limiting the number of hours a baker could work during the week, on the ground that this law restricted liberty of contract. Arguing against the majority's holding that a "right to free contract" is implicit in the due process clause of the Fourteenth Amendment, Oliver Wendell Holmes Jr. wrote: "The Fourteenth Amendment does not enact Mr. Herbert Spencer's Social Statics." Spencer has also been described as a quasi anarchist, as well as an outright anarchist. Marxist theorist Georgi Plekhanov, in his 1909 book Anarchism and Socialism, labelled Spencer a "conservative Anarchist." Spencer’s work has frequently been seen as a model for later libertarian thinkers, such as Robert Nozick, and he continues to be read–and is often invoked–by libertarians on issues concerning the function of government and the fundamental character of individual rights. Spencer's ideas also became very influential in China and Japan largely because he appealed to the reformers' desire to establish a strong nation state with which to compete with the Western powers. His thought was introduced by the Chinese scholar Yen Fu, who saw his writings as a prescription for the reform of the Qing state. Spencerism was so influential in China that it was synthesized into the Chinese translation of the Origin of Species, in which Darwin’s branching view of evolution was converted into a linear progressive one. Spencer also influenced the Japanese Westernizer Tokutomi Soho, who believed that Japan was on the verge of transitioning from a "militant society" to an "industrial society," and needed to quickly jettison all things Japanese and take up Western ethics and learning. He also corresponded with Kaneko Kentaro, warning him of the dangers of imperialism. Savarkar writes in his Inside the Enemy Camp, about reading all of Spencer's works, of his great interest in them, of their translation into Marathi, and their influence on the likes of Tilak and Agarkar, and the affectionate sobriquet given to him in Maharashtra – Harbhat Pendse.

Әдебиетке әсері

Спенсер әдебиет пен риторикаға зор ықпал етті. Оның 1852 жылғы «Стиль философиясы» атты мақаласы жазудың формалистік тәсілдерінің кеңеюін зерттеді. Ағылшын тіліндегі сөйлемнің дұрыс орналасуы мен ретіне ерекше назар аударған ол тиімді құрастыру үшін нұсқаулық жасады. Спенсер прозалық жазуды мүмкіндігінше көп «кедергі мен инерциядан» арылтуға тырысты, осылайша оқырман сөйлемнің дұрыс контексі мен мағынасы туралы терең ойлармен баяуламайды. Спенсер жазушылардың «оқырманның ең аз ой-қиялымен түсінілуі үшін идеяларды ұсынуға» ұмтылуы керек екенін айтты. Ол мағынаны мүмкіндігінше оңай қолжетімді ету арқылы жазушы ең жоғары коммуникативтік тиімділікке жетеді деп дәлелдеді. Спенсердің сөзіне сәйкес, бұл сөйлемнің тақырыбына дейін барлық бағынышты сөйлемдерді, толықтырғыштарды және тіркестерді орналастыру арқылы жүзеге асырылды, осылайша оқырмандар тақырыпқа жеткенде, оның мағынасын толық түсіну үшін қажетті барлық ақпаратқа ие болады. «Стиль философиясының» риторика саласына тигізген жалпы әсері басқа салалардағы үлесімен салыстырғанда кеңінен таралмаса да, Спенсердің дауысы риториканың формалистік көзқарастарына беделді қолдау көрсетті. Спенсер әдебиетке де ықпал етті, өйткені көптеген романда суретшілер мен повесть авторлары өз шығармаларында оның идеяларын қарастырды. Спенсерге Джордж Элиот, Лев Толстой, Мачадо де Ассис, Томас Харди, Болеслав Прус, Джордж Бернард Шоу, Абрахам Кахан, Ричард Остин Фримен, Д. Х. Лоуренс және Хорхе Луис Борхес сілтеме жасады. Арнольд Беннетт «Бірінші принциптерді» жоғары бағалады, және Беннеттке тигізген әсері оның көптеген романдарында көрінеді. Джек Лондон Мартин Иденді, шын Спенсерианды жасады. Сондай-ақ, Антон Чеховтың «Үш қарындас» пьесасындағы Вершинин кейіпкері – адал Спенсериан. Г. Уэллс Спенсердің идеяларын «Уақыт машинасы» атты повесінде тақырып ретінде пайдаланды, оларды адамның екі түрге эволюциясын түсіндіру үшін қолданды. Спенсердің сенімдері мен жазбаларының ықпалының ең жақсы дәлелі – оның жеткен жетістіктерінің әртүрлілігі. Ол тек қоғамның ішкі жұмысын қалыптастырған басшыларға ғана емес, сонымен қатар сол қоғамның идеалдарын және сенімдерін қалыптастырған суретшілерге де ықпал етті. Рудард Киплингтің «Ким» романында англофил бенгалдық тыңшы Хурри Бабу Герберт Спенсерге табынады және оны күлкілі әсермен келтіреді: «Олар, әрине, дематериализацияланған құбылыстар. Спенсер осылай дейді». «Мен өлім сияқты кішкентай нәрсемен кездесу үшін жеткілікті Спенсерианмын деп ойлаймын, ол менің тағдырымда бар, білесіз бе?» «Ол барлық Хиндустан құдайларына және Герберт Спенсерге ұрлауға құнды заттардың қалғаны үшін алғыс айтты». Уптон Синклер 1948 жылғы «Бір нақты шақыру» еңбегінде «Хаксли Герберт Спенсердің трагедия туралы идеясы – фактімен өлтірілген жалпылау екенін айтқан».

Spencer greatly influenced literature and rhetoric. His 1852 essay, "The Philosophy of Style", explored a growing trend of formalist approaches to writing. Highly focused on the proper placement and ordering of the parts of an English sentence, he created a guide for effective composition. Spencer aimed to free prose writing from as much "friction and inertia" as possible, so that the reader would not be slowed by strenuous deliberations concerning the proper context and meaning of a sentence. Spencer argued that writers should aim "To so present ideas that they may be apprehended with the least possible mental effort" by the reader. He argued that by making the meaning as readily accessible as possible, the writer would achieve the greatest possible communicative efficiency. This was accomplished, according to Spencer, by placing all the subordinate clauses, objects and phrases before the subject of a sentence so that, when readers reached the subject, they had all the information they needed to completely perceive its significance. While the overall influence that "The Philosophy of Style" had on the field of rhetoric was not as far reaching as his contribution to other fields, Spencer's voice lent authoritative support to formalist views of rhetoric. Spencer influenced literature inasmuch as many novelists and short story authors came to address his ideas in their work. Spencer was referenced by George Eliot, Leo Tolstoy, Machado de Assis, Thomas Hardy, Bolesław Prus, George Bernard Shaw, Abraham Cahan, Richard Austin Freeman, D. H. Lawrence, and Jorge Luis Borges. Arnold Bennett greatly praised First Principles, and the influence it had on Bennett may be seen in his many novels. Jack London went so far as to create a character, Martin Eden, a staunch Spencerian. It has also been suggested that the character of Vershinin in Anton Chekhov's play The Three Sisters is a dedicated Spencerian. H. G. Wells used Spencer's ideas as a theme in his novella, The Time Machine, employing them to explain the evolution of man into two species. It is perhaps the best testimony to the influence of Spencer's beliefs and writings that his reach was so diverse. He influenced not only the administrators who shaped their societies' inner workings, but also the artists who helped shape those societies' ideals and beliefs. In Rudyard Kipling's novel Kim, the Anglophile Bengali spy Hurree Babu admires Herbert Spencer and quotes him to comic effect: "They are, of course, dematerialised phenomena. Spencer says." "I am good enough Herbert Spencerian, I trust, to meet little thing like death, which is all in my fate, you know." "He thanked all the Gods of Hindustan, and Herbert Spencer, that there remained some valuables to steal." Upton Sinclair, in One Clear Call, 1948, quips that "Huxley said that Herbert Spencer's idea of a tragedy was a generalization killed by a fact; "

Философтардың сын-пікірлері

Герберт Спенсер: Жосия Ройстің бағалауы мен шолуы (1904). Генри Сиджвиктің Т. Грин, Герберт Спенсер және Дж. Мартиноның этикасы туралы лекциялары (1902). Лестер Ф. Уордтың «Спенсер Вашингтонда» (1894). Генри Джордждың «Қиындыққа ұшыраған философ» (1892). Уильям Джеймстің «Спенсердің сананы сәйкестік ретінде анықтау туралы ескертпелері» (1878).