Кіріспе

Солтүстік Анатолияның тарихи аймағы Пафлагония (/pæfləˈɡoʊniə/; Παφλαγονία, қазіргі транслитерацияда Paflagonía; Пафлагония) – Қара теңіз жағалауында, солтүстік-орталық Анатолияда, батыста Битиния және шығыста Понт арасында орналасқан ежелгі аймақ. Бұл аймақ Фригиядан (кейіннен Галатия) Битиния Олимпінің шығысқа қарай созылуымен бөлінген. Страбонның мәліметінше, аймақтың батыс шекарасы Парфений өзені, ал шығыс шекарасы Халис өзені болған. Пафлагонияның аты мифтік Финейдің ұлы Пафлагонның есімімен байланыстырылады.

Орналасқан жері

Пафлагонияның көп бөлігі – қират таулы аймақ, бірақ онда құнарлы аңғарлар бар және жаңғақ пен жеміс-жидектерді, әсіресе слива, шие және алмұртты мол өндіреді. Таулар тығыз орманмен жабылған, олардың ерекшелігі – көп мөлшердегі сары ағашы. Сондықтан оның жағалауын ерте заманнан гректер мекендеген. Олардың арасында Милеттен келген отарлаушылар құрған Синоп қаласы ерекше көзге түседі, ол шамамен б.з.д. 630 жылы негізделген. Парфений өзенінен бірнеше шақырым шығысқа қарай орналасқан Амастрис Македония монархтары тұсында маңызға ие болды; ал Халис өзенінен шығысқа қарай (демек, Страбон анықтаған Пафлагония шегінде емес) орналасқан Синоптың колониясы – Амисус, ана қаласына шамамен теңдес болып өсті. Ішкі аймақтың ең маңызды қалалары – Гангра, ежелгі заманда Пафлагония патшаларының астанасы, кейіннен Германикаполис аталған, Галатия шекарасына жақын орналасқан, және Амнияс өзенінің аңғарындағы Помпеиополис, Страбон сандарак деп атаған минералдың (қызыл мышьяк немесе мышьяк сульфиді) кең көлемдегі кен орындарына жақын орналасқан, олар негізінен Синоптан экспортталды.

Тарих

Хетттер дәуірінде Пафлагонияда Кашка тайпасы қоныстанды, олардың Пафлагониялықтармен нақты этникалық байланысы белгісіз. Олардың жақын орналасқан Каппадокия халқымен туыс болған болуы мүмкін, олар үнді-еуропа тілдерінің анатолиялық тармағының бірінде сөйлеген. Страбонның куәлігіне сүйенсек, олардың тілі ерекше болған көрінеді. Пафлагониялықтар Анатолияның ең көне халықтарының бірі болды және Троя соғысында (шамамен б.з.д. 1200 немесе 1250 жылдары) троялықтардың одақтастары ретінде тізілген, онда олардың патшасы Пиламен мен оның ұлы Харпалион қаза тапты (Илиада, II. 851–857). Гомер мен Ливийдің мәлімдемесінше, грек тілінде Энетои деп аталған пафлагониялықтардың бір тобы революция кезінде өз отанынан қуылған. Троялық князь Антенор басқаруымен жеңілген троялықтар тобымен бірге олар Адриатика теңізінің солтүстік жағалауына көшіп, кейіннен жергілікті Эвгендермен бірігіп, қоныстанған аймаққа Венеция деген ат берді. Пафлагониялықтар Геродоттың айтуынша, Крез бағындырған халықтардың арасында болды және б.з.д. 480 жылы Ксеркс әскеріне маңызды контингент жіберді. Ксенофон оларды көршілес сатраптарға сілтеме жасамай, өз князьдары басқарғандығын айтады, бұл еркіндік, мүмкін, олардың елінің сипатына байланысты болған, онда биік таулар мен қиын өткелдер бар. Осы билеушілердің барлығы Пыламен есімін тағынған көрінеді, бұл олардың "Илиада" кітабында Пафлагониялықтардың басшысы ретінде көрсетілген сол аттас әміршінің ұрпақтары екенін көрсетеді.

Понт патшалығының тұсында

Кейінгі кезде Пафлагония Македония патшаларының бақылауына көшті, ал Ұлы Александрдың қайтысынан кейін Каппадокия және Мизиямен бірге Еуменге берілді. Дегенмен, Понт патшалығы оны жаулап алғанға дейін, жергілікті князьдармен басқарыла берді. Осы әулеттің билеушілері Митридат Ктист (б.з.д. 302–266) тұсында-ақ Пафлагонияның көп бөлігіне ие болды, бірақ б.з.д. 183 жылы ғана Фарнакс грек қаласы Синопты өз бақылауына алды. Осы сәттен бастап, бүкіл провинция Митридаттың құлауына дейін (б.з.д. 65) Понт патшалығының құрамына енді.

Рим және Византия империясы

Помпей Пафлагонияның жағалау аймақтарын, Понттың көп бөлігімен бірге, Рим провинциясы Битиния және Понтқа қосты, бірақ елдің ішкі бөлігін жергілікті билеушілердің басқаруында қалдырды. Кейіннен әулет жойылғаннан соң, бүкіл ел Рим империясының құрамына енді. Географ Клавдий Птолемей оның шекараларын нақты белгілемесе де, географтар бұл атауды сақтап келді. Пафлагония 5 ғасырда қайтадан жеке провинция ретінде пайда болды (Иерокл, Синекдем шамамен 33 жыл). 7 ғасырда ол Опсикион тақырыбының, содан кейін Буцелларий тақырыбының бір бөлігіне айналды, ал шамамен 820 жылы тағы да жеке провинция болып бөлінді. Византия империясы тұсында гректер пафлагониялықтарды, әсіресе 10-12 ғасырларда, көбінесе алаяқтар деп еске алатын. Осы кезеңде Пафлагониялықтардың биліктегі маңызды лауазымдарда, мысалы, сарай евнухтары ретінде жоғары беделге ие болуы, қоғамның қалған бөлігінен наразылық тудыратын.