Кіріспе

Монмутширдегі қираған монастырь, Уэльс. Тинтерн абаттығы (Абат Тиндюрн) 1131 жылдың 9 мамырында Чепстоу лорды Уолтер де Клэр құрған. Ол Монмутширдегі Тинтерн ауылының жанында, Уэй өзенінің Уэльс жағалауында орналасқан, осы жерде Уэльстегі Монмутшир мен Англиядағы Глостерширдің шекарасы өтеді. Бұл Уэльстегі алғашқы цистерциандық негіз болды және Ұлыбританиядағы екіншісі (Уэверли абаттығынан кейін). Абаттық 16 ғасырда монастырлар таратылғаннан кейін қираған. Оның қалдықтары 18 ғасырдан бері поэзия мен суретте мақталып келеді. 1984 жылы Cadw осы орынды басқару жауапкершілігін өз мойнына алды. Тинтерн абаттығына жыл сайын шамамен 70 000 адам келеді.

Ерте тарихы

Монмутшир жазушысы Фред Хэндо Гливисинг патшасы Тьюдригтің Тинтерн өзенінің үстіндегі усақ кешіккен орынға шегініп, жалғыз өмір сүргені туралы әңгімені жазды. Кейін ол ұлының әскерін Понт-и-Саэсон шайқасында сакстарға қарсы жеңіске бастады, сол шайқаста қаза тапты.

Цистерциандық қорлар

Цистерциандық орден 1098 жылы Cîteaux аббаттығында құрылды. Бенедиктиндерден бөлініп шыққан цистерциандар Әйіп Сент-Бенедикт ережесін қайта орнатуға ұмтылды. Олар монастырлық ордендердің ең қатаңдары саналғандықтан, аббатханаларын салуға қатысты талаптарды белгіледі, яғни "біздің үйлеріміз қалаларда, қамалдарда немесе ауылдарда емес, адамдардың араласуы сирек болатын уақыттарда салынуы керек. Қоңырау үшін тастан мұнаралар немесе тым биік ағаш мұнаралар болмасын, себебі олар орденнің қарапайымдылығына сай келмейді". Цистерциандар бенедиктиндік талап – дұға мен еңбекке бірдей берілуге қатысты жаңа көзқарас дамытты, осы арқылы монахтар мен лайықты бауырлар (сауатсыз жұмысшылар) екі жақты қауымды құрып, аббат өміріне және Құдайға еңбек ету арқылы құлшылық етуге үлес қосты. Бұл орден өте табысқа ие болды және 1151 жылға қарай Еуропада бес жүз цистерциандық үйлер салынды. Carta Caritatis (Махаббат хартасы) олардың негізгі принциптерін – бағыну, кедейлік, тазалық, үнсіздік, дұға және еңбек – белгіледі. Осындай қатал өмір салтымен цистерциандар 12-13 ғасырлардағы ең сәтті ордендердің бірі болды. Аббаттың жерлері ауыл шаруашылығы бірліктеріне немесе астық сақтау орындарына бөлінді, онда жергілікті халық жұмыс істеп, аббатқа ұсталық сияқты қызметтер көрсетті. Винчестер епископы Уильям Гиффорд 1128 жылы Англиядағы Суррей графтығындағы Уэверлиде цистерциан монахтарының алғашқы колониясын құрды. Оның туысы, Клэр әулетінен шыққан Уолтер де Клэр 1131 жылы Тинтернде Британиядағы екінші цистерциандық үйді және Уэльстегі алғашқы үйді салды. Тинтерн монахтары Франциядағы Шартр епархиясындағы Л’Амун аббаттығынан, Cîteaux-дың еншілес үйінен келді. Уақыт өте келе Тинтерн екі еншілес үй құрды: Глостерширдегі Кингсвуд (1139) және Ирландияның оңтүстік-шығысындағы Вексфордтан батысқа қарай орналасқан Тинтерн Парва (1203).

Бірінші және екінші аббатханалар: 11311536

Тинтерннің қазіргі қалдықтары 1131 және 1536 жылдар аралығындағы 400 жылдық кезеңде салынған ғимараттардың қоспасы болып табылады. Алғашқы құрылыстардың өте аз бөлігі бүгінге дейін жеткен; кейбір қабырға бөліктері кейінірек салынған ғимараттарға енгізілген, ал монастырьдың шығыс жағындағы кітаптарға арналған екі ойыс шкаф осы кезеңге жатады. Сол кездегі шіркеу қазіргі ғимараттан кішірек және сәл солтүстікке орналасқан. Аббаттық 13 ғасырда негізінен қайта жаңартылды, бастапқыда монастырьлар мен шаруашылық үй-жайлары, содан кейін 1269 және 1301 жылдар аралығында ғимараттың негізгі бөлігі. Жаңадан салынған пресвитерийдегі алғашқы қасиеттік рәсім 1288 жылы өткізілгені жазылған, ал ғимарат 1301 жылы қасиетті деп жарияланды, бірақ құрылыс жұмыстары бірнеше онжылдықтар бойы жалғасты. Чепстоудің сол кездегі иесі, Норфолк графының 5-ші ұрпағы Роджер Бигод, үлкен көмек көрсетті; оның ең маңызды ісі – шіркеуді қайта құру болды. Графтың еңбегін құрметтеу үшін оның елтаңбасы аббаттың шығыс терезесінің әйнегіне салынды. Бүгін көріп тұрған бұл әсем безенді готикалық аббат шіркеуі, сол кезеңнің сәулеттік дамуын көрсетеді; оның жоспары крест тәрізді, алдында кең дәліз, әр трансептте екі шағын шіркеу және төртбұрышты ұштығы бар. Аббат қызыл құмтастан салынған, түсі күлгіштен қызғылт сарыға және сұрға дейін өзгереді. Шығыстан батысқа дейінгі ұзындығы 228 фут, ал трансепт 150 футқа жетеді. 1326 жылы король Эдуард II Тинтернде екі түн демалды. 1349 жылы елді қампқан қара өлім салдарынан, қара жұмысшылардың қатарын толықтыру мүмкін болмады; осы кезеңде шаруашылық үй-жайлары көбінесе жұмыс істейтін шаруаларға жалға берілді, бұл Тинтерннің еңбек күшінің жетіспеушілігін көрсетеді. 15 ғасырдың басында Тинтерн ақша тапшылығына тап болды, бұл Уэйн Глиндврдың ағылшын патшаларына қарсы көтерілісінің салдарынан болды, осы уақытта уэльстіктер аббат мүлкін жойды. Тинтерн аббаттығына ең жақын шайқас Монмут маңындағы Крейг-и-Дорт қаласында, Трелех пен Митчелл Трой арасында болды.

Құрып кету және қирату

Генрих VIII билік құрған кезде Англия, Уэльс және Ирландиядағы монастырлар таратылды, бұл монастырлық өмірдің аяқталуына әкелді. 1536 жылдың 3 қыркүйегінде абат Уайк Тинтерн аббаттығын және оның барлық иеліктерін патшаның өкілдеріне тапсырып, 400 жылға созылған өмір салтын тоқтатты. Аббаттықтан алынған құнды заттар патшалық қазынаға жіберілді, ал абат Уайк зейнеткерлікке шығарылды. Ғимарат сол кездегі Чепстоу лорды, Ворчестердің 2-ші графы Генри Сомерсетке берілді. Шатырдан қорғасын сатылып, ғимараттардың құлауы басталды.

Шіркеу

Шіркеудің батыс жағы, жеті шамды әсем терезесімен бірге, шамамен 1300 жылы салынған.

Кеме

Кеме алты бөліктен тұрады және бастапқыда солтүстік және оңтүстік жақтарында аркадалар болған.

Монахтар хоры мен пресвитериясы

Пресвитерия төрт бөліктен тұрады, шығыс жағында үлкен терезесі бар, бастапқыда оның сегіз жарығы болған. Ортадағы тіреу және жоғарыдағы бөлуші бағанадан басқа, әшекейлік торының барлық дерлік бөлігі жойылған.

Монастыр

Ғимарат бастапқы енін сақтап тұр, бірақ 13 ғасырдағы қайта жаңарту кезінде ұзындығы арттырылып, дерлік шаршы пішінге келді.

Кітапхана және сакристика

Кітапхана сакристияға ұқсас және екеуі де екінші аббаттық ғимараттың құрылысы аяқталған кезде, шамамен 1300 жылы салынған.

Капитул үйі

Капитулярлар үйі монахтардың күнделікті жиналатын орны болды, діни мәселелерден тыс аббат ісін талқылау, күнәларын мойындау және Ережелер кітабынан оқылатын нәрсені тыңдау үшін.

Монахтар жатақханасы мен латринасы

Монахтардың жатақханасы шығыс қанатының жоғарғы қабатының көбін алып жатты. Латриналар екі қабатты болды, оларға жатақханадан да, төмендегі күн бөлмесінен де кіруге болатын.

Асхана

Асхана 13 ғасырдың басына қатысты, және одан бұрынғы залдың орнына салынған.

Ас үй

Монахтардың тамақханасы мен үй ішіндегі бауырлардың асханасы ретінде қызмет еткен ас үйдің көп бөлігі жоғалып кетті.

Лайықтар жатақханасы

Жатақхана ер бауырластардың асханасының үстінде салынған, бірақ толығымен қирап қалған.

Аурухана

107 фут ұзындығы және 54 фут ені бар емханада сырқаттанған және қарт монахтар дәліздердегі жеке бөлмелерде орналастырылды. Бөлмелер бастапқыда залға ашық болған, бірақ 15 ғасырда әрбір ойысқа ошақ орнатылған кезде жабылып қалды.

Абат үйі

Абаттың тұрғын үйі екі кезеңде салынған, оның бастауы 13 ғасырдың басына, ал негізгі кеңейтілуі 14 ғасырдың соңына жатады.

Өнеркәсіп

Аббатхана таратылғаннан кейін, көршілес аймақ 1568 жылы Минералдық және батареялық жұмыстар компаниясының алғашқы сымдарын орнатуымен және Ангиди аңғарына дейін фабрикалар мен пештерді кеңейтуімен өнеркәсіптік аймаққа айналды. Бұл өндірістерге қажетті көмірді орманнан дайындап, сондай-ақ жоғарыдағы төбеден әк тасын қазып, екі ғасыр бойы үздіксіз жұмыс істеген пеште әк өндірілді. Осының салдарынан аббатхана аумағы ластануға ұшырады, ал қираған ғимараттардың өзінде жергілікті жұмысшылар тұрды. Мысалы, Дж.Т. Барбер аббатхана кеңселеріне біткен қасіретті коттедждер мен темір қорыту зауытының жұмыстарын көріп өткенін айтты. Дегенмен, аббатхананың қираған жерлерін аралағандардың барлығы да өнеркәсіптің бұл араға араласуына наразы болған жоқ. 1795 жылы Жозеф Коттл мен Роберт Саути түн ортасында темір зауытын көруге аттанды, ал басқалары келесі жылдары оны суреттеген немесе сызбаларын салған. Эдвард Дейстің 1799 жылғы аббатхананың гравюрасында қираған жерге жақын қайық тұрағы және онда тоқтаған төртбұрышты жергілікті жүк тасымалдау кемесі – «троу» бейнеленген. Жағада жаңадан салынып жатқан үйлердің бір бөлігі көрінеді, ал фондық бөлігінде әк тас карьерінің жартастары мен пештен шыққан түтін көрініс тапқан. Филип Джеймс де Лоттербургтің 1805 жылғы қираған ғимараттардың суретіне басқалар айтқан қосымша құрылыстар енбегенмен, ол олардың тұрғындары мен жануарларын ерекше атап көрсетеді. Тіпті Уильям Хавеллдің оңтүстік жақтан аңғардың панорамалық көрінісінде де алыстан түтін көтеріліп жатқаны бейнеленген (Галереяны қараңыз), бұл Уордсворт бес жыл бұрын «ағаштардың арасынан үнсіз түтін балдақтары» деп сипаттаған көрініске ұқсас.

18-19 ғасырлар

XVIII ғасырдың ортасына қарай елдің "жабайы" аймақтарына саяхат жасау сәнге айналды. Әсіресе Уай аңғары романтикалық және көркемдік қасиеттерімен танымал болды, ал плющпен жабылған аббатхана туристердің назарына ілікті. Аббатхананың ең алғашқы гравюраларының бірі 1732 жылы Сэмюэл мен Натаниел Бак жасаған тарихи орындар сериясына енді. Дегенмен, олардың жұмыстары көбінесе антикварлардың қызығушылығын қанағаттандырып, жер иелеріне жағымпаздық жасау және осылайша жарияланымдарына тапсырыс алу мақсатында жасалған. Туризм келесі онжылдықтарда дами түсті. "Уай саяхаты" д-р Джон Эгертон достарын Росс-он-Уайдағы пасторлық үйінен арнайы жасалған қайықпен аңғарға саяхатқа алып шыққаннан кейін басталды деп есептеледі және ол бірнеше жыл бойы осы саяхаттарды жалғастырды. 1745 жылы, Эгертон өзінің игілігіне ие болған жылы, қасиетті доктор Снейд Дэвистің "Монмутширдегі Тинтерн аббатлығына саяхатты сипаттау, Глостерширдегі Уитминстерден" атты қысқа өлеңі жарияланды. Бірақ бұл саяхат кері бағытта жасалды, Глостерширдің жағалауынан Северн өзенімен Чепстоуға дейін, содан кейін Уайға қарай бағытталды. Кейінірек келгендердің арасында Фрэнсис Гроуз болды, ол аббатхананы 1772 жылы басталған және 1783 жылдан бастап суреттермен толықтырылған "Англия мен Уэльстің ескерткіштері" атты еңбегіне қосты. Ол сипаттамасында қираған ғимараттардың тазалануын атап өтті: "Бір кездегі мүсіндік өрнектері бар шатырдың сынықтары мен құлаған әшекейлердің қалдықтары үлкен дәліздің екі жағында әдеттегіден гөрі жинақырақ үйіліп тұр". Олар келесі ғасыр бойы және одан да көп уақыт бойы сонда қалды, бұл Дж. М. В. Тернердің акварельдерінен (1794), Фрэнсис Кальверттің гравюраларынан (1815) және Роджер Фентонның фотосуреттерінен (1858) көрінеді. Гроуз сондай-ақ, бұл жердің тым жақсы күтілгендігіне және "діни қираған орындарға қажетті көңілсіздік пен салтанаттылық" жоқтығына наразылық білдірді. 1770 жылдары келген тағы бір саяхатшы - Rev. Уильям Гилпин, кейіннен 1782 жылы "Уай өзеніндегі байқаулар" атты саяхат жазбасын жариялады, онда аббатханаға бірнеше бет арнап, қираған ғимараттың жақын және алыс көрінісін көрсететін суреттерін қосты. Ол да Гроуз сияқты бірдей нәрселерді байқады, сонымен қатар кедей тұрғындар мен олардың қарапайым тұрғындарының болуына қарамастан, аббатхананы "өте әдемі қираған орын" деп тапты. Гилпиннің кітабы бұрыннан қалыптасқан Уай саяхатының танымалдылығын арттырды және саяхатшыларға өз тәжірибелерін түсіндіруге арналған эстетикалық құралдарды ұсынды. Сондай-ақ, ол "әуесқой сурет салу және бояу" және осындай саяхаттар туралы басқа да саяхат күнделіктерін жазуға ынталандырды. Бастапқыда Гилпиннің кітабы оның суреткерлік теориясымен байланысты болды, бірақ кейіннен басқа редактор оның бір бөлігін өзгертті, соның нәтижесінде Томас Дадли Фосброуктың "Гилпин на Уай" (1818) еңбегі жаңа ғасырдың көп бөлігі үшін стандартты нұсқаулық ретінде пайдаланылды. Осыған дейін туристерге арналған басқа да жұмыстар қолжетімді болды. Олардың қатарында 1793 жылы алғаш жарияланған Чарльз Хиттің "Тинтерн аббатшылығының сипаттамалық есебі" болды, ол аббатхананың өзінде және жақын маңдағы қалаларда сатылды. Бұл 1828 жылға дейін он бір басылымнан өтті және саяхат туралы соңғы ақпараттан хабардар етуден басқа, ғимаратты сипаттайтын тарихи және әдеби материалдар жинағына айналды. Кейіннен 1854 жылы Чепстоудан жарияланған және жиі қайта басылған Тейлордың "Уай жағалауларына суреттелген нұсқаулығы" пайда болды. Жергілікті кітап сатушы Роберт Тейлордың жұмысы туристерге бағытталған және ақыры аббатханада да қолжетімді болды. Бұл жұмыстағы ақпараттың көп бөлігі кейіннен Джон Тейлордың 8 беттік жинағы "Тинтерн аббатханасында бір сағат" (1870, 1891) болып шықты. XIX ғасырдың басына дейін жергілікті жолдар қиын және қауіпті болды, сондықтан бұл жерге жетудің ең оңай жолы қайықпен болды. Сэмюэл Тейлор Колридж 1795 жылы достарымен бірге Чепстоудан Тинтернге баруға тырысқанда, олар қараңғыда жоғалып кеткен кезде, атымен карьердің шетінен құлауға жақындады. 1829 жылы ғана жаңа Уай аңғарының автокөлік жолы аяқталды, ол аббатхана аумағынан өтті. 1876 жылы Уай аңғары темір жолы Тинтернге станция ашты. Жолдың өзі ауылға жетуден бұрын өзеннен өтіп кеткенімен, одан жел желісіне дейін тармақ салынды, бұл солтүстіктен келген жолдың көрінісін бұзды.

20 және 21 ғасырлар

1901 жылы Тинтерн аббатшылығы Корольдік қазынадан Бофорт герцогынан 15 000 фунт стерлингке сатып алынды және бұл орын ұлттық маңызы бар ескерткіш ретінде мойындалды. 18 ғасырда туризмнің өркендеуіне байланысты қираған жерлерде біршама жөндеу жұмыстары жасалғанмен, археологиялық зерттеулер осы кезге дейін басталмады және аббатханадағы техникалық қызмет көрсету жұмыстары жүргізілмеді. 1914 жылы қираған ғимараттарға жауапкершілік Жұмыс кеңсесіне (Office of Works) берілді, олар негізгі құрылымдық жөндеулер мен ішінара қайта құру жұмыстарын жүргізді (соның ішінде ерте заманғы туристер романтикалық деп есептеген ағаш өсімдігін алып тастау). 1984 жылы Cadw осы орынға жауапкершілікті өз мойнына алды, ол 2000 жылдың 29 қыркүйегінен бастап I санатқа жатады. Аббатханадан Уай өзеніне дейін жететін аббатхананың су қақпасының аркасы да сол күнінен бастап II санатқа жатады.

Бейнелеу өнерінде

Аббатханаға деген қызығушылықтың артуын және оған келген келушілердің санын осы орынның әр түрлі аспектілерін бейнелеу үшін келген суретшілердің саны дәлелдейді. Фрэнсис Таун (1777), Томас Гейнсборо (1782), Томас Гиртин (1793) және Дж. М. В. Тернер 1794–95 жылдардағы сериясында (қазір Тейт галереясы мен Британ мұражайында сақталады) аббатхананың тас мүсіндерін бейнелеген. XIX ғасырда Сэмюэл Палмер (галереяны қараңыз) және Томас Кресвик, сондай-ақ ғасырдың екінші жартысында асхана терезелерін акварельмен суреттеген Эллис есімді әке мен қызы сияқты әуесқойлар да осымен айналысты (галереяны қараңыз). Сол кезеңде суретші болған Роджер Фентон бұл жаңа өнерді ғимараттың құлдырауының кейінгі кезеңдерін бейнелеу үшін ғана емес, сонымен қатар жарықтың ерекшелігін баса көрсету үшін пайдаланды. Келуші суретшілер де жарық пен атмосфералық құбылыстардың әсеріне назар аударды. Чарльз Хит 1806 жылғы аббатханаға арналған нұсқаулығында басты терезе арқылы жарқыраған егін айының «теңдесі жоқ» әсері туралы айтқан. Аббатхананың ай жарығымен суреттелген басқа туындыларына Джон Уорвик Смиттің 1779 жылғы өзен арғы бетінен қираған орынның көрінісі және Питер ван Лербергхестің 1812 жылғы ішкі көрінісі жатады, онда туристік жетекшілер жанып тұрған шамдарды алып жүреді, бұл аббатхананың ішкі жағын осы шамдармен де, ай жарығымен де жарықтандырады. Темір жол жақын маңайға келгеннен кейін, 1880 жылдары Тинтерн станциясына бумен жүретін саяхаттар ұйымдастырылды, осылайша гүл терезе арқылы егін айын тамашалауға болады. Осы ғасырдың басында, суреттеудің мұндай аспектілерін көрсету үшін мөлдірліктер (қазіргі фотосуреттің алға басушысы) жасалған жарық эффектілері қолданылды. «Мансфилд Парк» романында (1814) кейіпкердің отыратын бөлмесін безендіретін суреттердің бірі Тинтерн аббатханасы болды. Мөлдірліктердің мақсаты жарық эффектілерін қайта жасау болды, мысалы, «өрттің жарығы, айдың жарығы және басқа да жарқыраған иллюзиялар», бұл коммерциялық гравюраның арт жағына бояумен боялған және жарық көзінің алдында ілінген кезде белгілі бір аймақтарды мөлдір ету үшін лак қосылған кезде жасалған. Аббатхана айдың жарығында көруге ұсынылған ғимараттардың бірі болғандықтан, Фанни бөлмесіндегі сурет осы болуы мүмкін. Шындығында, сол кезеңнің мөлдірліктерді жасау үшін пайдаланылған түсті гравюрасы «Иббетсонның Бат, Бристоль және т.б. суретті нұсқаулығында» бар еді, онда толық ай шығыс қанаттың аркасы арқылы көрінеді. Басқа суретшілердің жұмыстарында да түрлі жарық эффектілері пайда болады, мысалы, Сэмюэл Палмер мен Бенджамин Уильямс Лидердің күн батулары және Тернердің түстік зерттеуі, онда алыстағы ғимарат көлденең күн сәулесінің астында «ортадағы қараңғы пішін» ретінде көрінеді (галереяны қараңыз).

Поэзия

Гилпиннің Уай өзеніндегі байқауларының басындағы арнау хаты ақын Уильям Мейсонға жолданған және 1771 жылы ақын Томас Грей жасаған ұқсас саяхатты еске алады. Олардың ешқайсысы да аббатханаға арналған өлең жазбаған, бірақ бұл орын көп ұзамай топографиялық еңбектерде өлең түрінде пайда болды. Ең ертесі – 1784 жылғы алты кантодан тұратын «Чепстоу; немесе, құштарлығы оларды Чепстоуға баруға итермелеген мырзалар мен әйелдерге арналған жаңа нұсқау»: Пирсфилдке серуендеу, Тинтерн аббаттығы және Уайдың әдемі романтикалық жағалаулары, Тинтерннен Чепстоуға дейін су арқылы, пастор Эдвард Дэвис (1719–89) жазған. Көптеген тарихи және тақырыптық талқылармен толықталған өлеңде Тинтернге арналған бөлімде темір өндіру әдісі сипатталған, ол кейін екі нұсқаулық кітапқа енгізілді, олардың ең танымалдары Чарльз Хиттің бірнеше басылымдары болды. 1825 жылы Эдвард Коллинздің тағы бір ұзақ өлеңі жарық көрді, төрт кітаптан тұратын «Тинтерн аббаттығы немесе Пирсфилд сұлулары» (Чепстоу, 1825). Аббатхана Уай өзені бойындағы саяхаттан туындаған өлеңдерде де кездеседі, мысалы, пастор Снейд Дэвистің сапары туралы жоғарыда аталған есебі, онда қираған орын соңында қысқаша сипатталады. Осындай өлеңдерді Эдвард Дэвис пен Эдвард Коллинз сияқты ақындар жазған жырлық деректі фильмдерден ерекшелендіретін нәрсе – жеке сезімдердің осы элементі. Мысалы, идеал мен шындық арасындағы алшақтық Томас Уорвик Пирсфилд үйінің жанында жазған сонетте Тинтерн аббаттығының қираған орындарына және Чепстоу қамалының қираған орындарына қарап тұрып байқады. Эдвард Джернингемнің 1796 жылы жазылған «Тинтерн аббаттығы» атты қысқа лирикасы өткеннің өкінішті сабағы туралы айтады, Гилпиннің байқауларын өзінің анықтамалық нүктесі ретінде пайдаланады. Фосброуктің осы еңбекті кейінірек бейімдеуі де Артур Сент-Джонның өзен бойымен жасаған саяхаты туралы 1819 жылғы еңбегіндегі кең сипаттамасына қосымша ретінде ұсынылады. Өткенді ойлау қадірлі діндарды, Люк Букерді, «Тинтерн аббаттығынан шығып, достар тобымен Уай өзенімен Чепстоуға қарай жүзіп бара жатқанда жазған түпнұсқа сонетте» жеке өлімге ұшырауы туралы ойға жетеді; саяхатынан шабыттанған ол өлімде «мәңгілік мұхитқа» бейбіт жүзіп кетуге үміттенеді. Эдмунд Гарднер (1752?–1798), өлімі жақындаған кезде, «Тинтерн аббаттығында жазылған сонет» еңбегінде «Адам – тек қысқа мерзімді ғибадатхана» деген қорытындыға келді. Уильям Вордсворт 1798 жылы өзен бойымен жасаған жаяу саяхатынан кейін әртүрлі ойлар білдірді, бірақ ол «Тинтерн аббаттығынан бірнеше шақырым жоғары жазылған жолдарда» қираған орындарды тікелей атамайды. Ол осыдан бес жыл бұрын болған сапарды еске алып, сол естеліктерді игерудің пайдасын айтады. Кейін Роберт Блумфилд достарымен бірге аймақты аралап, оқиғасын журналға жазып, 1811 жылғы «Уайдың жағалаулары» атты ұзақ өлеңінде жазды. Алайда, қайықпен төмен қарай саяхаттау кестесі таяп судың қажеттілігімен шектелгендіктен, аббатханаға жолдағы көптеген заттардың бірі ретінде қысқа уақытқа ғана көңіл бөлінді. Ғимараттың өткеніне қатысты мәселелер тағы екі өлеңде кеңінен қарастырылды. Джордж Ричардстың «Тинтерн аббаттығы; немесе саяхатшыл музыкант» атты одасы, 18 ғасырдың соңында жазылған болуы мүмкін. Ол сыртынан көрінетін, бұрынғы орынның сипаттамасымен басталады; содан кейін музыкант келеді, киелі ғимаратты әнінде сүйіспеншілікпен тәрбиелеу, рақым мен шипалау орны ретінде мақтайды. Екінші шығармасы, «Тинтерн аббаттығы туралы аңыз», Эдвин Пакстон Худтың «Уай жағалауында жазылған» деп мәлімдейді, ол оны өзінің «Ескі Англия» атты тарихи еңбегінде келтіреді. 11 тармақты өлеңде Вальтер де Клэр әйелін өлтіріп, абатхананы тәубесі үшін салғанын баяндайды. Айдың жарығында қираған үйінділерді еске түсірумен аяқталып, бұл жұмыс кейінірек «Тейлордың суреттелген нұсқаулығының» бірнеше басылымдарында қайта басылды. Луиза Энн Мередит сапарынан пайдаланып, өткенді біріктірілген сонеттер сериясында қайтадан елестетті, бұл оған қазіргі таңдағы қалдықтардан, жамылғы өсімдіктерімен әдемілендірілген, өткен көріністерге, «Оларды қараңғылық пен шіріктен тірілтуге шақырады». Генриетта Ф. Валле үшін «Тинтерн қираған жерінде гүлдеген аңғар лилиясын көру» сол жердегі бұрынғы адал адамның пәктігін білдіру үшін жеткілікті болды. Ол былай деп атап өтті: «Қараңғылық арасында көрікті жердің гүлденіп жатқанын көру әрқашан ойға салады». Бірақ кейінгі онжылдықтардағы діни қақтығыстар мұндай жанашырлықты жоққа шығарды және қираған орындарды жаңа шайқас алаңына айналдырды. «Тинтерн аббаттығы: өлең» (1854) авторы, Фредерик Болингброук Риббанс (1800–1883) бойынша, «кейбір рим дінбастарының оның экклезиастық иелігін қалпына келтіруді үміттене келіп айтқан өткір жауапқа байланысты». Ол ғимаратты қазіргі күйінде, гүлденген кезінен гөрі көруді жөн көреді, «қазір сен жалғанға толы едің». Мартин Таппер де 1858 жылғы «Тинтерн аббаттығы» атты сонетінде оқырмандарына «Рухтың азаттығын» білдіретін болғандықтан, «осы қираған орындарға мақтаумен қараңыз» деп кеңес береді. Бірнеше жыл бұрын, 1840 жылғы аббатханаға арналған сонетінде Ричард Монктон Милнес «сенімнің асыл кемесін қиратқан» діни қарапайымдылықты айыптады. Ол Луиза Энн Мередиттің сонеттері мен Калверттің гравюраларына қосатын өлеңдер сияқты, қираған орынның табиғи әдеміленуі құдайдың араласуын білдіреді деп қорытындылады, «жасалмаған жамандықты жақсылықпен жабу». Протестанттық қарсылықтың осыдан кейінгі салдарынан Хардвик Драммонд Роунсли үш сонетте аббатханаға арнап, «Адам шындықты шектегеннен кейін» ғимараттың келесі қирауы жаза ретінде болғанын мойндауға мәжбүр болды. Алайда, оның жаңадан гүлденген, әуенді гүлдеуі Таппердің піетізміне де қарсы тұрады: «Библияны тізесінде ұстап, мазасыз адам, сенің әніңдей нәрсеге зәрусің!» 20 ғасырдың басында екі американдық ақын Вордсворттың пейзажға берген сипаттамасын жеке көзқарастарының бастамасы ретінде пайдаланды. Джон Гулд Флетчердің «Тинтерн аббаттығына арналған элегиясы» романтик ақынның оптимизмін кейінгі индустриализацияны айыптаумен және Бірінші дүниелік соғыстың әлеуметтік және материалдық құрылымды жоюмен аяқталуымен жауап берді. Одан отыз жыл өткен соң, Аллен Гинсберг 1967 жылдың 29 шілдесінде сол жерде лизергия қышқылына ұшырап, кейін «Уэльс сапары» атты өлеңін жазды. «Ескі Вордсворттың тыныш ойы» арқылы ол «Тинтерн аббаттығының қаңқа аркаларынан өтетін бұлттарды» көреді және осы фокус арқылы Уэльстің ойық-шоқылы жерлерімен біртүтас болады.

Көркем әдебиет

1816 жылы аббатхана София Зигенхирттің готикалық қорқыныш романының үш томдығының фондық көрінісі болды, «Тинтерн аббатханасының жетімі», ол Росстан Чепстоуға дейінгі Уай өзенімен саяхат кезінде көрінген аббатхананың сипаттамасымен басталады. «The Monthly Review» оның еңбегін «өте қарапайым деңгейде, онда сөйлемдердің де, оқиғаның да құрылысы бірдей шатастырылған» деп бағалады. 20-ғасырда жанр табиғаттан тыс әдебиетке ауысты, бұл 1901 жылы ханым (Харриет Маргарет Энн) Артур Трахерннің «Тинтерн аббатханасының жұлдызы» туындысымен басталды, ол кісі өлтіруді анықтауға көмектеседі. Одан кейін 1910 жылы «Э. Б.» әріптерімен жеке басылған «Тинтерн аббатханасының мазасыз рухы» атты әңгіме жарық көрді, ол кейіннен лорд Галифакстың «Адамдар кітабы» (1936) жинағына енді. Сол жерде англикан дін қызметкері мен оның әйелі Уай аңғарында велосипедпен саяхаттап жүргенде, тазару орнынан келген рух олармен байланысады және оның жаны үшін дұға оқуға көндіреді. Кейін 1984 жылы Генри Гарднердің «Тинтерн аббатханасының жұлдызы» повесі жарық көрді. Жақында Гордон Мастердің «Тинтерн аббатханасының құпиялары» (2008) романы ғимараттың орта ғасырлық тарихын қамтиды, автор цистерциан қауымының монастырь таратылғанға дейінгі 400 жылдық даулы тарихын көркемдеп суреттейді.