Кіріспе

Адамдардың өмір сүруіне арналған тұрғын үй – тұрғын үй ұғымы

Википедияның бас беті

Үй, немесе тұрақты мекен – бір немесе бірнеше адамның тұрақты немесе жартылай тұрақты өмір сүруі үшін пайдаланылатын кеңістік, кейде түрлі үй жануарларымен бірге. Бұл толық немесе жартылай қорғалған кеңістік, ішкі және сыртқы жақтары болуы мүмкін. Үйлер қорғалған кеңістіктерді, мысалы бөлмелерді ұсынады, онда ұйықтау, тамақ дайындау, тамақтану, гигиеналық процедуралар сияқты күнделікті іс-әрекеттерді жүзеге асыруға болады, сондай-ақ қашықтан жұмыс істеу, оқу және ойын-сауық сияқты жұмыс және демалыс үшін де кеңістіктер қарастырылған. Үйлердің физикалық нысандары үй немесе пәтер сияқты жылдырылмайтын, қайық үй, тіркеме немесе киіз үй сияқты жылдам, немесе виртуалды кеңістік сияқты цифрлық болуы мүмкін. "Үй" ұғымын түрлі деңгейде қарастыруға болады: жеке тұрғын үйдің ең жақын кеңістігі мен тікелей айналасының микро деңгейінен бастап, қала, ауыл, қала, ел немесе планета сияқты географиялық аймақтың макро деңгейіне дейін. "Үй" ұғымы түрлі салаларда зерттелген және теориялық тұрғыдан қарастырылған – үй туралы идеядан бастап, интерьер, психика, аралық кеңістік, даулы кеңістік, гендер және саясат сияқты тақырыптар қамтылған. Үй ұғымы тұрғын үйден асып түседі, өйткені қазіргі заманғы өмір салты мен технологиялық жетістіктер әлемдік халықтың өмір сүру және жұмыс істеу жолын өзгертеді. Бұл ұғым мен тәжірибе жер аударылу, сағыну, жақындық сезімі, үйді сағыну және үйсіздік сияқты жайттарды қамтиды.

Тарихқа дейінгі дәуір

Адамдар алғашқыда табиғи қалпында пайда болған үңгірлер сияқты жерлерде тұрған. Үңгірлерде табылған ең көне адам қазбалары Оңтүстік Африкадағы Крюгерсдорп және Мокопане маңындағы үңгірлер кешенінен шыққан. Стеркфонтейн, Шварткранс, Кромдрай B, Дримолен, Малапа, Куперс D, Гладисвейл, Гондолин және Макапансгат үңгірлерінен үш миллионнан бір миллион жылға дейінгі аралықта австралопитек африкан, австралопитек седиба және парантроп робустус сияқты ертедегі адам түрлерінің көптеген қалдықтары табылды. Дегенмен, бұл ерте адамдар үңгірлерде тұрған деп емес, оларды өлтірген жыртқыштар үңгірге әкелген деп саналады. Африкада табылған ең алғашқы ертедегі гоминид, 1924 жылы табылған Таунг баласының да көп жыл бойы үңгірден табылып, бүркіт жебегеннен кейін сол жерге қойылғаны ойластырылған. Бірақ, қазір бұл мәселе талқыланып жатыр. Ғап жазығының доломитінде, соның ішінде ерте, орта және кейінгі тас дәуірінің Вондерверк үңгірінде үңгірлер пайда болады. Алайда, таудың беткейінде пайда болатын үңгірлер, мысалы, Таунг баласына қатысты болжамдарда айтылғандай, туф деп аталатын екіншілік әк тас шөгіндісінде қалыптасады. Әлемнің әртүрлі аймақтарында кем дегенде бір миллион жыл бұрын үңгірлерде тұрған басқа ерте адам түрлерінің көптеген дәлелдері бар, олардың ішінде Қытайдағы Жоукудиандағы Хомо Эректус, Оңтүстік Африкадағы Макапансгаттағы (Отын үңгірі) Хомо Родезиенсис, Еуропадағы Атапуэрка археологиялық ескерткішіндегі Хомо Неандерталенсис және Хомо Хайдельбергенсис, Индонезиядағы Хомо Флорезиенсис және Оңтүстік Сібірдегі Денисовтар бар. Оңтүстік Африкада ертедегі қазіргі адамдар теңіз үңгірлерін баспана ретінде тұрақты пайдаланған, бұл олардың алғаш рет теңізді пайдалануды үйренген шамамен 180 000 жыл бұрын басталған. Ең көне табылған орын – Pinnacle Point-тегі PP13B. Бұл Африкадан адамдардың жылдам таралуына және 60–50 мың жыл бұрын Австралия сияқты әлемнің басқа аймақтарын мекендеуіне мүмкіндік берген болуы мүмкін. Оңтүстік Африка, Австралия және Еуропаның барлық жерінде ертедегі қазіргі адамдар үңгірлер мен жартас үңгірлерін тас суреттері үшін пайдаланған, мысалы, Гиганттар қамалындағылар. Қытайдағы яодун сияқты үңгірлер баспана ретінде қолданылған, ал басқа үңгірлер жерлеу (тасқа қазылған қабірлер сияқты) немесе діни орындар (буддистік үңгірлер сияқты) ретінде пайдаланылған. Белгілі қасиетті үңгірлердің арасында Қытайдың Мың Буддалар үңгірі және Криттегі қасиетті үңгірлер бар. Технология жетілген сайын адамдар мен басқа гоминидтер өздерінің тұрғын үйлерін салуға кірісті. Шатырлар мен ұзын үйлер сияқты құрылыстар неолит дәуірінің соңынан бері тұру үшін пайдаланылып келеді.

Классикалықтан кейінгі дәуір

14-16 ғасырларда баспанасыздық «көшпенділік мәселесі» ретінде қарастырылды және оған заңнамалық жауаптар мемлекетке қауіп төндіретін жағдайға негізделді. Кирстен Грам Хансеннің сөзіне сүйенсек, «тарихи және мәдени тұрғыдан үй мен физикалық құрылыс арасындағы байланыс әрқашан мықты болмайды және бұл ойлау жүйесі 17-ғасырғы Ағарту дәуірінде қалыптасқан» деуге болады. Үй мен мекеннің арасындағы байланысты Эдвард Коук заң арқылы бекітті: «Әр адамның үйі – оның қамалы мен бекінісі, жарақаттан және зорлық-зомбылықтан қорғанышы, сондай-ақ демалыс орны». Бұл сөз «Англиялықтың үйі – оның қамалы» деген мақалға айналып, үйдің мекен ретіндегі ұғымын кеңінен таратты. Үй мен әйел арасындағы ұзаққа созылған байланыстың нәтижесінде 18 ғасырда жоғары әлеуметтік статусы бар ағылшын әйелдері үйден тыс қызмет атқарғаны үшін сынға ұшырады, олардың мінез-құлқы жағымсыз деп есептелді. 18 ғасырға қарай үй ұғымы бұрынғыдан да маңыздырақ атанды және мәдени практикамен нығайтылды. «Ақылды үй» тұжырымдамасы 19 ғасырда пайда болды, оған электр энергиясы шектеулі түрде енгізілді. Қазіргі заманғы анықтамалар үйді ең жоғары жайлылық пен отбасылық жақындық орны ретінде көрсетеді, ол үлкен әлемге қоршау ретінде қызмет етеді. Әртүрлі жастағы, жынысты, ұлттық және әлеуметтік топқа жататын адамдар үшін үйдің мағынасы әртүрлі болуы мүмкін. Көбінесе ол арба, көлік, қайық немесе шатыр сияқты әртүрлі тұрақтармен байланысты, бірақ оның кеңістіктен тыс, сана мен сезімде де бар екені ескеріледі. Адамның үй таңдауына қатысты бірнеше теория бар, олардың ішінде балалық шақтағы тұрғын жағдайлары кейінірек үй таңдауына әсер ететіні айтылады.

Үй

Үй – бір тұрғын бірлік. Ол қарапайым лашықтан бастап ағаш, кірпіш, бетон немесе басқа материалдан жасалған күрделі құрылымға дейін әртүрлі күрделілікке ие болуы мүмкін, сондай-ақ сумен жабдықтау, электрмен жабдықтау, жылыту, желдету және кондиционерлеу жүйелерімен жабдықталған. Үйде тұратын әлеуметтік топ үй шаруашылығы деп аталады. Көбінесе үй шаруашылығы – қандай да бір отбасы, бірақ ол бөлмедестер сияқты басқа да әлеуметтік топтардан немесе пансионаттағы байланыссыз адамдардан да құралуы мүмкін. Кейбір үйлерде бір отбасы немесе оған ұқсас топ үшін ғана тұрғын алаңы бар; ал үлкен үйлер немесе қатарластырылған үйлерде бір құрылымда бірнеше отбасылық тұрғын үйлер орналасуы мүмкін. Үйдің жанында көліктерге арналған гараж немесе бау-бақша құралдары мен жабдықтарына арналған сарай сияқты қосымша құрылыстар болуы мүмкін. Үйдің артқы немесе алдыңғы ауласы немесе екеуі де болуы мүмкін, олар тұрғындарға демалуға немесе тамақтануға қосымша орын қызметін атқарады. Үйлер "белгілі бір іс-әрекеттерді қамтамасыз етеді, олар уақыт өте келе мағынаға толып, үйге айналады". Үй және шаңырақ сөздері көбінесе бір-бірін алмастырып қолданылады, бірақ олардың мағыналары әртүрлі болуы мүмкін: үй "эмоционалды бейтарап" болса, шаңырақ "жеке, танымдық аспектілерді" еске түсіреді. 18 ғасырдың ортасына қарай шаңырақтың анықтамасы үйден тыс кеңістікке дейін кеңейді. Мобильді үй (сондай-ақ үй тіркемесі, саябақ үйі, тіркеме немесе трейлер үйі деп те аталады) – зауытта тұрақты шассиге орнатылып, тасымалдау алдында (көлікпен немесе тіркемемен) жеткізілетін жиналмалы құрылым. Олар тұрақты тұруға немесе демалыс немесе уақытша тұру үшін пайдаланылады, көбінесе бір орында тұрақты немесе жартылай тұрақты болып қалады, бірақ оларды жылжытуға болады және заңдық себептермен уақыт-уақыт жылжыту қажет болуы мүмкін. Ұсақ қайық – негізінен тұру үшін пайдаланылатын немесе оған бейімделген қайық. Кейбір ұсақ қайықтарда қозғалтқыш болмайды, өйткені олар әдетте бекітіліп, белгілі бір жерде тұрады және көбінесе коммуналдық қызметтерді қамтамасыз ету үшін құрлыққа байланады. Дегенмен, олардың көпшілігі өз күшімен жүзе алады. Float house – канадалық және американдық термин, ол су үстіндегі үйді білдіреді (рафта); қалың үйді шанталық қайық деп атауға болады. Батыс елдерінде ұсақ қайықтар жеке меншікте немесе демалыс күндері жалдауға беріледі, ал Еуропадағы кейбір каналдарда адамдар жыл бойы ұсақ қайықтарда тұрады. Мұндай мысалдарға Амстердам, Лондон және Париж қалаларын жатқызуға болады. Дәстүрлі киіз үй немесе юрта – терімен немесе қалың жүнмен жабылған, Орталық Азия далаларында көшпелі халықтардың мекені ретінде пайдаланылатын көшпелі дөңгелек шатыр. Оның құрылымы қабырғалар үшін ағаштан немесе бамбуктан жасалған бұрышты жиналыс немесе тордан, есік қаңқасынан, қабырғалардан (бағаналардан, бөренелерден) және дөңгелектен (тақтан, қысылу сақинасынан) тұрады. Шатыр құрылымы көбінесе өздігінен тұрақты болады, бірақ үлкен киіз үйлерде таққа қолдау көрсету үшін ішкі бағаналар болуы мүмкін. Өздігінен тұратын киіз үйдің қабырғасының жоғарғы бөлігін таралудан қорғау үшін шатырдың қабырғаларына қарсы күш көрсететін кернеулі белбеу қолданылады. Қазіргі заманғы киіз үйлер ағаш платформаға орнатылуы мүмкін; олар бумен иілген ағаштан жасалған немесе металл қаңқадан, матадан немесе брезенттен, плексиглас күмбезінен, сым арқаннан немесе сәулелі жылу оқшаулағыштан жасалған заманауи материалдарды пайдалануы мүмкін.

Үйсіз қалу

Үйсіз болу жағдайы алуан түрлі себептермен туындауы мүмкін: алаяқтық, ұрлық, өрт немесе соғыс салдарынан келген қирату, сондай-ақ ерікті сату, қарым-қатынас аяқталуына байланысты бір немесе бірнеше тұрғынның үйін жоғалтуы, мемлекеттік экспроприация немесе заңмен белгіленген себептер, кепілдік беретін қарыздарды өтеу үшін иеліктен алу немесе сот арқылы алып қою, үй иелерінің шығарып тастауы, мерзімді шарттармен (жалдау) немесе толық сыйлық ретінде иеліктен шығару. Әр елде үйден айырылудың әртүрлі жолдары бар, мысалы, иелікті күштеп алу, мүлік салығын төлемеу және жемқорлық, әсіресе мемлекеттік құрылымдардың әлсіреген кезеңінде. Жеке адамның төлем қабілетсіздігі, психикалық аурудың дамуы немесе күрделі физикалық кемістіктер, егер оларға қолжетімді үй күтімі болмаса, көбінесе тұрғын үйін өзгертуге алып келеді. Үйдің негізгі ерекшеліктері құрылымдық ақаулар, табиғи шөгу, күтімсіздік немесе топырақ ластануы салдарынан нашарлауы мүмкін. Босқындар – зорлық-зомбылық немесе қуғын-сүргіннен қашып, үйлерін тастаған адамдар. Олар уақытша баспана іздеуі немесе басқа елде пана сұрап, тұрақты түрде көшіп кетуге тырысуы мүмкін. Отбасылық қарым-қатынастардың дұрыс болмауы жиі үйсіздікке соқтырады.

Антропогендік маңызы

Адам мен тұрғын үй арасындағы байланыс терең, сондықтан Гастон Бачелард пен Мартин Хайдеггер оны адамзаттың "маңызды қасиеті" деп есептейді. Адамның үй туралы түсінігі мәдениет, география немесе сезім сияқты қалыптасқан жағдайларға байланысты болуы мүмкін; үйде болу сезімі қуаныш, қайғы, ностальгия және мақтаныш сияқты түрлі сезімдердің болуымен байланысты болуы мүмкін. Психологиялық тұрғыдан қарағанда, үйлер жеке бастылыққа негізделген қажеттіліктерді қанағаттандыру және оны көрнекті ету мақсатын қамтиды, сондай-ақ ол адамның өміріне байланысты "өзінің символы" ретінде танылады. Эммануэль Левинас үйді үлкен әлемнен оқшауланғанда өзіне келуге мүмкіндік беретін орын деп жазды. Үй ұғымында қауіпсіздік, жекелік, дәстүрлер мен әлеуметтену сияқты көптеген мағыналар бар, әртүрлі анықтамалар мен тұрғындар өз үйлерін мағыналармен, сезімдермен, тәжірибелермен және қарым-қатынастармен байланыстыра алады. Үй – "күрес тудыратын ұғым" деп сипатталған. Үйі бар және жоқ адамдардың барлығы үй туралы ортақ түсініктерді бөліседі. Дұрыс емес әлеуметтік қарым-қатынас тұрғын үйдің үй екендігін жоққа шығаруы мүмкін, ал физикалық заттар осы сезімді сыйлауы мүмкін; үйінен шеттетілген адам "метафоралық түрде үйсіз" сезінеді. Шеттетілуге байланысты үйсіздік сезімі ұлттар мен қоғамдарға да таралуы мүмкін; Белл Хукс Америка Оңтүстігінде афроамерикандықтардың үйсіздік сезімі туралы жазды. Соғыстан кейінгі Ұлыбританиядағы жұмысшы табының идеалды үйі – жайлылық пен тазалық, мол тамақ пен мейірімділікпен толы болған. Қазіргі Америкада жекеменшік үй басқа тұрғын үйлерге қарағанда үй ретінде жоғары мәртебеге ие; жатақ үй үй бола ма деген пікірталас бар. Тұрғын үй саласындағы кейбір ғалымдар үй мен үйдің шатастырылуы бұқаралық ақпарат құралдары мен капиталистік мүдделердің салдары екенін айтады. Марианна Гуллестад үйді күнделікті өмірдің орталығы және оны біріктіруге жасалған тытыру ретінде сипаттады; ол жердегі адамның мінез-құлқы үлкен мәдениетті немесе әлеуметтік құндылықтарды көрсете алады, мысалы, гендерлік рөлдер үйді әйелдердің мекеніне айналдырады. Мұндай көріністер Геттисбург немесе Ground Zero сияқты тарихи бірегейлігі бар жерлерде де кездеседі. Адам үйімен өткізген уақыт оның байланысын нығайтуда маңызды рөл атқарады. Үй мен отбасы арасындағы байланыс өте маңызды, сондықтан кейбір ғалымдар осы екі ұғымды бір-бірімен теңестіреді.