Кіріспе

Мәсіхтің жер асты дүниесіне жеңіске толы түсуі Христиандық теологияда тозақтың құлдырауы (Descensus Christi ad Inferos, "Мәсіхтің тозаққа түсуі" немесе Хадес) – Исаның айқышқа шегеленуі мен қайта тірілуі арасындағы кезең. Жеңісті түсу арқылы Мәсіх әлем жаратылғаннан бері тұтқындалып келген жандарға құтқаруды жеткізді. Мәсіхтің өлгендер әлеміне түсуі туралы Елшілердің Символы мен Афанасий Символы (Quicumque vult) еске алады, олар Оның "жер астына түскенін" (descendit ad inferos) білдіргенмен, өлгендерді азат еткені туралы айтпайды. Жаңа өсиетте 1 Петір 4:6-да осыған сілтеме жасалады, онда "өлгендерге де жақсы жаңалық жеткізілді" делінген. Католик шіркеуінің катехизисі Ефестіктерге 4:9-ды атап, "[Мәсіх] жердің ең төменгі бөліктеріне түсті" дегенді де қолдайды. Жаңа өсиеттегі осы үзінділер әртүрлі түсіндірулерге мүмкіндік береді. Тозақтың құлдырауы шіркеу күнтізбесінде Қасиетті сенбі күні тойланады. "Католик энциклопедиясына" сәйкес, бұл оқиға алғаш рет Никодимнің Ізгі хабарындағы Пилаттың істері бөлімінде, сондай-ақ Петір мен Пауылдың істері кітабында жеке-жеке кездеседі. Тозаққа түсу туралы әңгімелер ежелгі ағылшын поэзиясында Кэдмонның ("Христос және Шайтан" сияқты) және Сайнеульфтің шығармаларында кездеседі. Бұл тақырып Эйншамдық Эльфриктің шамамен 1000 жылға жатқан уағыздарында қайта жаңғырылып, "құлдырау" сөзінің алғашқы белгілі қолданылуын қамтиды. Орта ағылшын драматургиясы осы тақырыпты ең толық және көркем түрде көрсетеді.

Өмірбаян

Ескі өсиет бойынша, өлгеннен кейінгі өмір туралы көзқарасқа сәйкес, барлық адамдар – адал немесе күнәлі болсын – өлгеннен кейін Шеолға, қараңғы, үнсіз жерге барады. Екінші ғибадатхана дәуіріндегі бірнеше еңбек Шеол тұжырымын кеңейте түсіп, өлгендердің ізгілігіне немесе ізгіліксіздігіне қарай бөлімдерге бөледі. Жаңа өсиет Шеолды, жалпы "өлілер мекені" деп аталатынын, және Соңғы Сотта кінәлі деп табылғандардың мәңгілік тағдыры арасындағы ерекшелікті сақтайды, олар Геенна, "сыртқы қараңғылық" немесе мәңгілік от көлі деп әртүрлі сипатталады.

Терминология

Грек тіліндегі Апостолдық Символдың мәтіні κατελθόντα εἰς τὰ κατώτατα (katelthonta eis ta katôtata), ал латын тілінде descendit ad inferos. Грек тіліндегі τὰ κατώτατα (ta katôtata, "ең төменгі") және латын тіліндегі inferos ("төмендегілер") сөздері "әлемнің төменгі жағы", "құрдым", немесе "өлілер мекені" деп аударылуы мүмкін. Исаның түскен жері ұзақ жылдар бойы қалыптасқан ағылшын тілінде тозақ деп аталады, бірақ кейбір христиан дінтанушылары оны тозақтың жазаланатын орнынан ажырату үшін Шеол немесе Лимбо деп атайды. Классикалық мифологияда Аид – өлген жандардың мекендейтін әлемнің астындағы кеңістігі, ал Плутон – оның билеушісі. Жаңа өсиет аудармаларының кейбіреулерінде "Хадес" сөзі өлгендердің мекені немесе күйі ретінде қолданылады, бұл Исаның өлімі, жерленуі және қайта тірілуін күткен бейтарап орынды білдіреді. "Harrow" сөзі бастапқыда "тоналды немесе жойды" деген мағынаны білдіретін көне ағылшын тіліндегі hergian сөзінен шыққан, және шамамен 1000 жылғы Элфриктің уағыздарында кездеседі. "Тозақтың тонау-талқандауы" термині тек Исаның тозаққа түсуі туралы идеяны ғана емес, кейіннен дамыған бай дәстүрді де білдіреді, ол оның құрдымдағы тұтқындарды, әсіресе Адам мен Хауаны, сондай-ақ Ескі өсиет дәуіріндегі ізгі адамдар мен әйелдерді босатқанын көрсетеді.

Ертедегі мәсіхшілердің ілімі

Тозақтың күйреуі туралы ертедегі шіркеудің теологтары айтқан: Сардистің қасиетті Мелитосы (шамамен 180 жылы қайтыс болды) өзінің Пасхаға арналған уағызында және Киелі сенбіге арналған уағызында, Тертуллиан (Жан туралы трактат, 55, бірақ ол өзі бұл идеямен келіспейді), Гипполит (Христос және Антихрист туралы трактат), Ориген (Цельсқа қарсы, 2:43), сондай-ақ кейінірек Амброзий (397 жылы қайтыс болды) Тозақтың күйреуі туралы жазды. Ертедегі еретик Маркион және оның ізбасарлары да Тозақтың күйреуі туралы талқылады, бұл туралы Тертуллиан, Ириней және Эпифаний еске алған. VI ғасырдағы Христолиттер деп аталатын секта, Иоанн Дамаскиннің жазуынша, Исаның жаны мен денесін тозақта қалдырып, тек оның құдайлық қасиеттерімен ғана көкке көтерілгеніне сенді. Матайдың Іңілінде айтылғандай, Мәсіх өлгеннен кейін бірден жер сілкінді, қараңғылық түсті, Екінші ғибадатханадағы жамылғы екіге жарылды, көптеген адамдар өліктен қайта тірілді және қайта тірілгеннен кейін (Матай 27:53) Иерусалимде жүріп, көптеген адамдар оларды көрді. Балтасар бұл Исаның өлімді жеңгенінің «көрнекі және қиялға толы» сипаттамасы дейді. Католик шіркеуінің катехизисі былай дейді: «Апостолдардың Символындағы «Тозаққа түсті» деген сөз Исаның шынымен өлгенін және өлімі арқылы біз үшін өлімді және «өлімнің күші бар» шайтанды жеңгенін білдіреді (Еврейлерге 2:14). Өзінің адамдық жанымен және құдайлық тұлғасымен біріккен Мәсіх өлгендер әлеміне түсті. Ол өзінен бұрын өткен әділдерге көктің есігін ашты». Катехизис айтады, «тозақ» сөзі – норвег тілінен алынған Hel; латын тілінде infernus, infernum, inferni; грек тілінде ᾍδης (Hades); еврей тілінде שאול (Шеол) – Киелі кітаптарда және Апостолдардың Символында барлық өлгендерді, әділ немесе зұлым болсын, олар көкке кірмейінше немесе оған дейін білдіреді (CCC 633). Өлгендердің осы мекені – Символ Мәсіхтің түскенін айтатын «тозақ». Оның өлімі өзінен бұрын өткен әділдерді көкке кіргізбеуден босатты: «Дәл осы қасиетті жандар, олар Авраамның қолында аман күтіп, Иеміз Мәсіх тозаққа түскен кезде оларды босатып алды», - деп мәлімдейді Катехизис (CCC 633), Рим Катехизисін, 1, 6, 3-ті қайталап. Оның өлімі кінәлілерге ешқандай пайда әкелмеді. Өлгендердің мекенін орын ретінде түсіну мүмкін және әдеттегідей болса да, міндетті емес (Шіркеу құжаттары, мысалы, катехизистер, «күй немесе орын» туралы айтады). Кейбіреулер Мәсіхтің кінәлілердің болатын орнына бармағанын айтады, бүгінде «тозақ» сөзі осылай түсініледі. Мысалы, Фома Аквинский Мәсіхтің өзінің мәнімен «жоғалғандардың тозағына» түспегенін, бірақ оның өлімінің әсерімен ғана түскенін айтты, оның арқасында «ол оларды сенімсіздігі мен зұлымдығы үшін ұятқа қалдырды: бірақ тазалау орнында ұсталғандарға ол даңққа жету үмітін берді: ал тозақта тек түпкі күнәлары үшін ұсталған қасиетті аталарға ол мәңгілік даңқтың жарығын сыйлады». Кейбіреулер Мәсіх тек «әкелердің лимбосына» түскенін айтса, басқалары, әсіресе теолог Ханс Урс фон Балтасар (Адриана фон Шпейрдің көріктерінен шабыттанған), бұл одан да көп нәрсе болды және бұл түсу Исаның азаптауын қамтыды деп санайды. Кейбіреулер бұл мәселеде ортодоксальдық шектеулерді бұзбай, пікірлер мен теологиялық болжамдарға жол беріледі деп санайды. Сенімсіз дереккөз: себебі = билік орны белгісіз.

Лютерандық

Мартин Лютер 1533 жылы Торгауда берген уағызында Мәсіх тозаққа түскенін айтты. Concord формуласы (лютерандық иман жолы) былай дейді: «Біз, Құдай да, адам да болатын толық тұлға, жерленгеннен кейін тозаққа түсіп, шайтанды жеңіп, тозақтың күшін жойды және шайтаннан барлық билігін тартып алды деп сенейміз» (Тұжырымдама, IX-бап). Лютердің қайтысынан кейін, оның тозаққа түсу туралы теологиясын жүйелеуге көптеген тытынулар жасалды, Мәсіх жеңіспен немесе қорлықпен түскенін анықтауға тырысты. Бірақ Лютер үшін Мәсіхтің жеңілісі немесе «азаруы» Оның даңқты жеңісінен ешқашан толық бөлінбейді. Лютердің өзі, Мәсіх тозаққа қорлықпен немесе жеңіспен түскені туралы сұраққа жауап беруге мәжбүр болғанда: «Бұл туралы мақаланы қара халыққа олар бұрынғыдан бері әйнек суреттер мен басқа да көздерден білгендей уағыздау жеткілікті» деді.

Англикандық

Англикандық православие қарсылық білдірмей, жоғары билік иелеріне Геенна мен жұмақты қамтитын, бірақ екеуінің арасында өтпес тіректегі аралық жағдай, Хадес бар деп үйретуге мүмкіндік берді. Кальвин Мәсіхтің азаптарын толық аяқтау үшін тозаққа сапар шегуіне қарсы, тұтқындарды босату туралы пікірге күшті қарсылық көрсетті. Реформацияшылар "Ол тозаққа түсті" деген сөз тіркесін Мәсіхтің өлімінен бұрынғы азабы мен кемсітуіне байланысты түсіндіреді, және бұл кемсіту мәсіхшілер үшін алған күнәсі үшін Құдайдың жазасының рухани өлшемі болды. Мәсіхтің кемсінуі туралы доктрина сондай-ақ сенушілерге Мәсіх оларды күнә үшін Құдайдың жазасының азабынан және қайғысынан құтқарғанына сендіру үшін арналған.

Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуі

Тозақтың күйреуі 1830 жылы Жозеф Смит құрғаннан бері Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуінің мүшелері арасында ерекше және маңызды ілім болып келді, бірақ шіркеу мүшелері ("мормондар" деп аталады) оны көбінесе басқа терминдермен атайды, мысалы, "Мәсіхтің рухтар әлеміне сапары". Христиан зерттеушілері Шeol мен Гееннаны ажыратудай, соңғы күнгі қасиеттілер де рухтардың әлемі ("рухтар әлемі") мен жаман адамдардың үлесі ("рухтар түрмесі") арасында айырма жасайды. Һәм жақсылардың үлесі немесе жағдайы көбінесе "жәннат" деп аталады. Соңғы күнгі қасиеттілер сенімінде Тозақтың күйреуінің ең маңызды жағы – оның әділ де, жаман да үшін мақсатына қатысты көзқарасы. Шіркеудің алтыншы президенті Жозеф Ф. Смит, қазір қасиетті аян ретінде танылғанда, Мәсіх өлгенде, "әділ жандардың санауға келмейтін көп тобы бір жерге жиналып, құтқарылу күні жақындап қалғаны үшін бірге қуанды. Олар Құдай Ұлының рухтар әлеміне келіп, өлімнің құлдығынан босатуларын жариялағанын күтіп жиналған еді". Соңғы күнгі қасиеттілердің пікірінше, Мәсіх әділдерге физикалық өлімнен азаттық бергенімен, жамандыққа қатысты тозаққа түсуінің тағы бір мақсаты болды. "Иеміз зұлымдар мен шындықты қабылдамаған, мойынсұнбаушылардың арасына жеке барып үйретпеді. Бірақ, әділдердің арасынан әскерін ұйымдастырып, оларды қараңғылықтағыларға – яғни, барлық адамдардың рухтарына – Ізгі хабардың нұрын жеткізу үшін жіберді. Осылайша, өлгендерге, күнәларында қайтыс болғандарға, шындықты білмей немесе пропеттерді қабылдамағандарға Ізгі хабар уағыздалды". Соңғы күнгі қасиеттілердің көзқарасы бойынша, рухтарды құтқару бір реттік оқиға емес, әлі де жалғасып жатқан үнемі жүріп жатқан үдеріс. Бұл түсінік, өлгендер үшін крещение рәсімі туралы іліммен байланысты, ол соңғы күнгі қасиеттілердің сеніміне негізделген, себебі рухтар әлемінде Ізгі хабарды қабылдауға шешім қабылдағандар, Құдайдың патшалығында болу үшін құтқарылу рәсімдерін де қабылдауы керек. Бұл крещениелер және басқа да рәсімдер соңғы күнгі қасиеттілердің ғибадатханаларында орындалады, онда шіркеу мүшесі тиісті билікпен крещение рәсімінен өтпегендердің атынан, яғни олар үшін крещениеден өтеді. Рухтар әлеміндегілер содан кейін осы крещениеді қабылдауға немесе қабылдамауға мүмкіндік алады.

Доктринаның қабылдануы

Ақыретке түсуді лютерандық, католиктік, реформациялық және православиелік дәстүрлер үйреткенмен, көптеген христиандар "ақыретке түсу" доктринасын жоққа шығарып, "оған қатысты жазбалардағы дәлелдер жеткіліксіз, ал Исаның өзінің сөздері оған қайшы келеді" деп мәлімдейді. Мысалы, Джон Пайпер "Христос тозаққа түсті дегенге сенуге ешқандай мәтіндік [яғни, Киелі кітаптық] негіз жоқ" дейді, сондықтан Пайпер Апостолдардың Итықаднамасын оқығанда "Ол тозаққа түсті" деген фразаны айтпайды. Уэйн Грудем де Итықаднаманы оқығанда бұл фразаны жіберіп алады; ол "Итықаднамадағы "ақыретке түсу" тарауына қолдау көрсеткен жалғыз аргумент – оның ұзақ уақыт бойы қолданыста болуы. Бірақ ескі қателік әлі де қателік болып қала береді" дейді. Августин өзінің 99-шы хатында бұл мәтін қиындықтарға толы екенін мойындайды. Ол Иса Мәсіхтің өлімінен кейін жанымен төменгі аймаққа түскені анық деп жариялайды және мына сөздермен аяқтайды: Quis ergo nisi infidelis negaverit fuisse apud inferos Christum? ("Егер Мәсіх тозақта болғанын мойындамаса, онда ол кім? Сенімсіз бе?"). Бұл түрмеде жандар құдайға мойынсұнбағандықтары үшін ұсталып тұрар еді, және олар құтқарылуға қабілетті болмаса, оларға құтқарылу туралы уағыз айтылмауы керек еді.

Драмалық

Тозақтың күйреуі туралы ең толымды және ең нақты сипаттамалар ортағасырлық драмалық әдебиетте кездеседі, мысалы, ағылшын мистикалық пьесаларының төрт үлкен циклінде, олардың әрқайсысы осы оқиғаны бейнелеу үшін жекелеген сахнаға арналған. Орфей туралы аңыздың бастауы ежелгі допұтқа табыну дәуіріне барып тірелсе де, сэр Орфей туралы ортағасырлық романс көбінесе грек батыры мен Исаның жандарды тозақтан босатуы арасындағы сабақтастық ретінде қарастырылады, ал Орфейдің жер астына түсуі мен одан қайта оралуы туралы түсіндірмелер 1340 жылғы Ovide Moralisé еңбегінен бастап Мәсіхтің аллегориясы ретінде ұсынылған.

Қазіргі заманғы

Католик филологы және фантастика авторы Дж. Р. Р. Толкин "Сильмариллион" (1977) және "Сақиналардың иесі" (1954–55) шығармаларында тозаққа түсу тақырыбын бірнеше жерде көтеріп көрсетеді. Нақты анықталған мысалдарға "Берен мен Лутиен туралы" ертегісі кіреді, онда Берен Сауронның қараңғы зындандарынан құтқарылады, сондай-ақ Гандальфтың Рохан королі Теоденді опасыз құрттың зұлым ықпалынан босатуы да бар. Стивен Лоухедтің "Византия" (1997) романында жас ирланд абызына викингтер тобына Иса Мәсіхтің өмірін түсіндіру тапсырылады, олар оның "әлем астына түсуімен" (Helreið) әсіресе әсерленді. Яһуди әдебиетіндегі параллельдер Енох және Ыбырайымның Астыртқы дүниеге жасаған саяхаттары туралы әңгімелерге сілтеме жасайды, бұл оқиғалар христиандық тақырыптармен байланысты емес. Бұл тақырып Исаак Лейб Перецтің "Нейла Гееннада" атты әңгімесінде қайта жаңғырылған, онда еврей хаззаны тозаққа түсіп, өзінің ерекше дауысы арқылы ондағы жандардың тәубеге келуіне және босатылуына көмектеседі.

Музыка

Тозақтың азаптауы барокколық ораториялардың тақырыбы, мысалы, Сальеридің 1803 жылғы "Gesù al Limbo" ораториясы Луиджи Привидали жазған мәтінге негіделген.

Өнер

Иероним Босхтың ізбасары Мәсіхті тозақта (лимбте) көрнекті композицияда бейнелейді, қазір бұл туынды Индианаполис өнер мұражайына тиесілі.

Теледидар

Бұл оқиға британдық "Inside No. 9" атты қараңғы комедиялық антологиялық сериясының атаулы эпизодында еске алынады. "Supernatural" сериалында Серафим Кастиелдің әскери қабілетінің арқасында азапты кезеңде басқа періштелердің құрметіне ие болғаны айтылады.