Тауар тапшылығы кездерінде үлестіру жүйесі

Кіріспе

Шешілген ресурстардың, тауарлардың немесе қызметтердің бақыланатын таратылуы

Рациондау – бұл шешілген ресурстардың, тауарлардың, қызметтердің бақыланатын таратылуы немесе сұраныстың жасанды түрде шектелуі. Рациондау рационың мөлшерін реттейді, яғни белгілі бір күні немесе уақытта таратылатын ресурстардың рұқсат етілген үлесін. Рациондаудың көптеген түрлері бар, бірақ баға бойынша рациондау ең көп таралған. Рациондау көбінесе бағаны нарықтық тепе-теңдік бағасынан төмен ұстау үшін қолданылады, бұл баға нарықтағы сұраныс пен ұсыныс процесімен анықталады. Осылайша, рациондау бағаны реттеу шараларына толықтыру болып табылуы мүмкін. 1973 жылғы энергия дағдарысы кезінде бірнеше елде бензин рациондауға алынғандығы бағаның өсуіне байланысты рациондаудың мысалы болып табылады. Базар бағасын нарықтық деңгейден төмен ұстау себебі – нарықтағы бағаны күрт өсіретін тапшылық болуы мүмкін. Әсіресе қажетті заттардың бағасының жоғары болуы, оларды алуға мүмкіндігі жоқ адамдар үшін қолайсыз. Дегенмен, дәстүрлі экономистер жоғары бағалар шешілген ресурстың ысырабын азайтады және одан да көп өндіруге ынталандырады деп санайды. Рациондық талонды пайдалану – бағасыз рациондаудың бір түрі ғана. Мысалы, тапшы тауарлар кезекпен таратылуы мүмкін. Мұны ойын-сауық парктерінде көруге болады, мысалы, кіру үшін төлем жасасаңыз, аттракциондарға міну үшін қосымша төлем қажет емес. Сол сияқты, жол төлемі болмаған жағдайда, жолдарға кіру бірінші келгенге кезекпен жүзеге асырылады, бұл кептеліске әкеледі. Рациондауды енгізетін органдар көбінесе рациондалған тауарлардың қара нарықта заңсыз сатылуымен күресуге мәжбүр болады. Рациондау жүйелері кейде тұтыну тауарларының күрт тапшылығына тап болған қоғамдар үшін жалғыз тиімді шешім ретінде қажет болғанына қарамастан, олар жеке тұтынуға шектеулер қойғандықтан, көбінесе халық арасында жиі жағымсыз қабылданады.

Азаматтық рациондау

Соғыс кезінде азаматтарға азық-түлік пен басқа да тауарларды норма бойынша бөлу жиі кездеседі. Мысалы, әр адамға "рацион купоны" деп аталатын, ай сайын белгілі бір мөлшерде тауар сатып алуға рұқсат беретін құжат беріледі. Норма бойынша бөлу көбінесе тапшылық болатын азық-түлік пен қажетті заттарды, сондай-ақ соғысқа қажетті материалдарды – резеңке шиналарды, былғары аяқ киімді, киім-кешек пен отынды қамтиды. Табиғи апаттар немесе террористик шабуылдар сияқты төтенше жағдайларда да азық-түлік пен суды норма бойынша бөлу қажет болуы мүмкін. АҚШ-та Федералдық Төтенше Жағдайларды Басқару Агенттігі (FEMA) тауарларды алмастыру мүмкін болмаған жағдайда азық-түлік пен суды бөлу жөніндегі нұсқаулар әзірлеген. FEMA стандарттарына сәйкес, әр адам күніне кемінде белгілі бір мөлшерде су ішуі керек, ал балаларға, бала емізетін аналарға және ауру адамдарға одан да көп мөлшерде су қажет.

Шығу тегі

Әскери қоршаулар жиі азық-түлік пен басқа да қажетті заттардың жетіспеушілігіне алып келді. Мұндай жағдайларда, әрбір адамға бөлінетін рацион мөлшері көбінесе жасқа, жынысқа, нәсілге немесе әлеуметтік статусына байланысты анықталды. Лакхнау қоршауында (1857 жылғы Үнді көтерілісінің бір бөлігі) әйел адам еркектің рационының үштен екі бөлігін алды. Балаларға тек жартысы ғана берілді. 1900 жылы Бур соғысының басындағы Лейдсмит қоршауында ақ ересектер солдаттармен бірдей рацион алды, ал балалар – жартысын. Үнді және қара нәсілділерге бөлінетін азық-түлік мөлшері айтарлықтай аз болды. Бірінші заманауи рациондау жүйесі Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде енгізілді. Ұлыбританияның теңіз блокадасынан зардап шеккен Германияда 1914 жылы рациондау жүйесі құрылып, жағдай нашарлаған сайын келесі жылдары кеңейтілді. Ұлыбритания азық-түлік тапшылығына ұшырамаса да, теңіз жолдары азық-түлік импортына ашық болғандықтан, соғыстың соңында үрейлі сатып алулар қант пен етті рациондауға себеп болды. Бұл елдің жалпы денсаулығына оң әсер еткені айтылады, себебі "қажетті азық-түліктерді тұтынудың теңестірілуі" қамтамасыз етілді. Рациондауға көмектесу үшін 1918 жылдың 15 шілдесінде май, маргарин, сары май, ет және қантқа рациондық кітаптар енгізілді. Соғыс кезінде орташа калория мөлшері үш пайызға, ал белок мөлшері алты пайызға төмендеді. Эльзи Виддоусон мен Роберт Макканс Кембридж университетінің Эксперименттік медицина кафедрасында ғылыми негізде рациондауды дамытудың алғашқыларын жасады. Олар адам ағзасының химиялық құрамын және нан жасауға қолданылатын әртүрлі ұнның қоректік құндылығын зерттеді. Виддоусон сондай-ақ нәресте тамақтануының адам өсуіне әсерін зерттеді. Олар тұз және судың жетіспеушілігінің әсерін зерттеп, тағамдардың пісіруге дейін және кейінгі қоректік құрамын салыстыру үшін алғашқы кестелерді жасады. Олар 1940 жылы Медициналық зерттеулер кеңесі басып шығарған "Тағамдардың химиялық құрамы" атты кітаптың авторлары болды. Олардың "Макканс және Виддоусон" кітабы диетологтардың "Библиясы" ретінде танылып, қазіргі заманғы тамақтану ойлауының негізін құрады. 1939 жылы олар Ұлыбританияның барлық импорт тоқтатылса, тек ішкі азық-түлік өндірісімен қамтамасыз етіле алатынын тексерді. 1938 жылғы азық-түлік өндірісінің деректерін пайдаланып, олар өздері мен басқа еріктілерді шектеулі диетамен тамақтандырды, сонымен бірге британдықтардың соғыс уақытында атқаруы мүмкін қажырлы физикалық жұмысты имитациялады. Ғалымдар үш айдан кейін де қатысушылардың денсаулығы мен еңбек қабілеті жақсы қалғанын анықтады. Олар сондай-ақ тамаққа витаминдер мен минералдарды қосуды, бастапқыда нанға кальций қосуды бастады. Олардың еңбегі Азық-түлік министрі лорд Вултонның соғыс уақытындағы қанағаттандырылмайтын диетасының негізі болды. Бірақ рациондау британдықтардың денсаулығын жақсартты: нәресте өлім-жітімі төмендеді және өмір сүру ұзақтығы артты. Себебі, барлығына жеткілікті мөлшерде қоректік заттармен қамтамасыз етілген әртүрлі диетаға қол жеткізуге мүмкіндік болды. Бақылауға алынған алғашқы тауар бензин болды. 1940 жылдың 8 қаңтарында бекон, сары май және қант рациондалды. Одан кейін ет, шай, джем, печенье, таңғы асқа арналған дәнді дақылдар, ірімшік, жұмыртқа, май, сүт және консервіленген және құрғатылған жемістерге кезекті рациондау схемалары енгізілді. Жаңа көкөністер мен жемістер рациондалмады, бірақ олардың қоры шектеулі болды. Көптеген адамдар өздері көкөніс өсірді, бұл "Жеңіс үшін қазу" науқанының үлкен сәттілігіне байланысты ынталандырылды. Ең көп дау тудырған нан болды; ол соғыс аяқталғанға дейін рациондалмады, бірақ "ұлттық нан" жалпы астық нан әдеттегі ақ нанды ауыстырды, көптеген үй шаруасындағы әйелдер оны жұмсақ, сұр және ас қорыту проблемаларына кінәлау оңай деп тапты. Балық рациондалмады, бірақ соғыс барысында балық бағасы айтарлықтай өсті. 1941 жылдың мамыр айында Вултон американдықтардан белгілі бір тағамдарды (сүт өнімдері, қант, консервіленген лосось және ет) тұтынуды азайтуды сұрады, сонда олардың көбі Ұлыбританияға жіберілсін. Бағаны басқару басқармасы (OPA) американдықтарды бензин, болат, алюминий және электр қуатының жетіспеушілігі туралы ескертті. Ол зауыттар әскери өндіріске айналып, көптеген маңызды ресурстарды тұтынатындықтан, егер ел соғысқа кірсе, рациондау қажет болады деп сенді. Ол Перл-Харборға шабуылдан кейін рациондау жүйесін құрды. 1942 жылдың маусым айында Одақтастарға азық-түлікпен қамтамасыз етуді үйлестіру үшін Біріккен азық-түлік кеңесі құрылды, ерекше назар АҚШ пен Канададан Ұлыбританияға ағынға берілді. Американдық азаматтар алғаш рет 1942 жылдың 4 мамырында рациондық кітаптарды – Бірінші соғыс рациондық кітабын немесе "Қант кітабын" 100 мыңнан астам мектеп мұғалімдері, Ата-аналар қауымдастығы және басқа да еріктілер арқылы алды. 1942 жылдың 27 қарашасында кофе бес апта сайын рациондалды. 1942 жылдың соңына қарай рацион купондары тағы тоғыз тауарға қолданылды. Рациондық кітаптарды беру және қолданылған маркаларды куәліктерге айырбастау жұмысын көбінесе еріктілерден құралған 5500-ге жуық жергілікті рациондық кеңестер атқарды. Бензин рациондалуының нәтижесінде Индианаполис 500-ге қоса, автомобиль жарысының барлық түрлері тыйым салынды. АҚШ-тағы барлық рациондау 1946 жылы аяқталды. КСРО-да азық-түлік 1941 жылдан 1947 жылға дейін рациондалды. Әсіресе, қоршаудағы Ленинградтағы күндізгі нан рационы бастапқыда белгіленді. 1941 жылдың соңына қарай жұмысшылар үшін нан рационы төмендетілді, ал қалғандары үшін – , бұл ашаршылықтан туындаған өлімдердің өсуіне әкелді. 1942 жылдан бастап жұмысшылар үшін күндізгі нан рационы артты, ал қалғандары үшін – . Кезеңнің маңызды құжаттарының бірі – Таня Савичеваның күнделігі, ол қоршау кезінде отбасы мүшелерінің өлімін тіркеді. Рациондау Ұлыбританияның доминиондары мен колонияларында да енгізілді, Австралияда 1942 жылдың 12 маусымынан бастап киім-кешек рациондалды, ал 1943 жылдан бастап белгілі бір азық-түліктер рациондалды. Канада 1942 жылдан 1947 жылға дейін шай, кофе, қант, май және механикалық бұйыптарды рациондады. Британ Үндісінің Кочин, Траванкор және Мадрас штаттары 1943 жылдың күзінен 1944 жылдың көктеміне дейін астық рациондауды таңдады. Египет 1945 жылы қажетті азық-түліктерге негізделген рациондық картаға негізделген субсидияны енгізді, ол 21 ғасырға дейін сақталды. Жаңа Зеландияда рациондау 1942 жылы басталды және 1948 жылы көптеген тағамдар бойынша жойылды, бірақ майға дейін 1950 жылға дейін жалғасты. Көптеген елдерде бензин рациондалуы болды, ол жанармай багына құйылған бензин мөлшерін анықтады, бұл жүргізуші соғысқа қатысу үшін маңызды болды.

Military sieges have often resulted in shortages of food and other essentials. In such circumstances, the rations allocated to an individual are often determined based on age, sex, race or social standing. During the Siege of Lucknow (part of the Indian Rebellion of 1857) a woman received three quarters of a man's food ration. Children received only half. During the Siege of Ladysmith in the early stages of the Boer War in 1900 white adults received the same food rations as soldiers while children received half that. Food rations for Indian people and black people were significantly smaller. The first modern rationing systems were imposed during the First World War. In Germany, suffering from the effects of the British blockade, a rationing system was introduced in 1914 and was steadily expanded over the following years as the situation worsened. Although Britain did not suffer from food shortages, as the sea lanes were kept open for food imports, panic buying towards the end of the war prompted the rationing of first sugar and then meat. It is said to have benefited the overall health of the country, through the "levelling of consumption of essential foodstuffs". To assist with rationing, ration books were introduced on 15 July 1918 for butter, margarine, lard, meat, and sugar. During the war, average caloric intake decreased only three percent, but protein intake six percent. Rationing on a scientific basis was pioneered by Elsie Widdowson and Robert McCance at the Department of Experimental Medicine, University of Cambridge. They worked on the chemical composition of the human body, and on the nutritional value of different flours used to make bread. Widdowson also studied the impact of infant diet on human growth. They studied the differing effects from deficiencies of salt and of water and produced the first tables to compare the nutritional contents of foods before and after cooking. They co authored The Chemical Composition of Foods, first published in 1940 by the Medical Research Council. Their book, "McCance and Widdowson", became known as the dietician's bible and formed the basis for modern nutritional thinking. In 1939, they tested whether the United Kingdom could survive with only domestic food production if U boats ended all imports. Using 1938 food production data, they fed themselves and other volunteers a limited diet, while simulating the strenuous wartime physical work Britons would likely have to perform. The scientists found that the subjects' health and performance remained very good after three months. They also headed the first ever mandated addition of vitamins and minerals to food, beginning with adding calcium to bread. Their work became the basis of the wartime austerity diet promoted by the Minister of Food, Lord Woolton. but rationing improved the health of British people: infant mortality declined and life expectancy rose. This was because everyone had access to a varied diet with enough nutrients. The first commodity to be controlled was petrol. On 8 January 1940, bacon, butter and sugar were rationed. This was followed by successive rationing schemes for meat, tea, jam, biscuits, breakfast cereals, cheese, eggs, lard, milk, and canned and dried fruit. Fresh vegetables and fruit were not rationed, but supplies were limited. Many people grew their own vegetables, greatly encouraged by the highly successful "Digging for Victory" campaign. Most controversial was bread; it was not rationed until after the war ended, but the "national loaf" of wholemeal bread replaced the ordinary white variety, to the distaste of most housewives who found it mushy, grey, and easy to blame for digestive problems. Fish was not rationed, but fish prices increased considerably as the war progressed. In May 1941, Woolton appealed to Americans to reduce consumption of certain foods (dairy, sugar canned salmon and meat) so more of those could go to the United Kingdom. The Office of Price Administration (OPA) warned Americans of potential gasoline, steel, aluminum and electricity shortages. It believed that with factories converting to military production and consuming many critical supplies, rationing would become necessary if the country entered the war. It established a rationing system after the attack on Pearl Harbor. In June 1942 the Combined Food Board was set up to coordinate the worldwide supply of food to the Allies, with special attention to flows from the U. S. and Canada to Britain. American civilians first received ration books—War Ration Book Number One, or the "Sugar Book"—on 4 May 1942, through more than 100,000 school teachers, Parent Teacher Associations, and other volunteers. Coffee was rationed on 27 November 1942 to every five weeks. By the end of 1942, ration coupons were used for nine other items. The work of issuing ration books and exchanging used stamps for certificates was handled by some 5,500 local ration boards of mostly volunteers. As a result of the gasoline rationing, all forms of automobile racing, including the Indianapolis 500, were banned. All rationing in the United States ended in 1946. In the Soviet Union food was rationed from 1941 to 1947. In particular, daily bread rations in besieged Leningrad were initially set at By the end of 1941 the bread rations were reduced to for workers and for everyone else, which resulted in a surge of deaths caused by starvation. Starting in 1942 daily bread rations were increased to for workers and for everyone else. One of the documents of the period is the diary of Tanya Savicheva, who recorded the deaths of each member of her family during the siege. Rationing was also introduced to a number of British dominions, and colonies, with rationing of clothing imposed in Australia, from 12 June 1942, and certain foodstuffs from 1943. Canada rationed tea, coffee, sugar, butter and mechanical spares, between 1942 and 1947. The Cochin, Travancore and Madras states, of British India elected to ration grain between the fall of 1943 and spring 1944. Egypt introduced a ration card based subsidy of essential foodstuffs in 1945 that has persisted into the 21st century. New Zealand rationing in began in 1942 and was abolished on most foods in 1948, but continued on butter until 1950. Many countries had gasoline rationing that determined how much gasoline could be filled in a fuel tank, depending on whether the driver was essential to the war effort.

Бейбіт уақыттағы рациондау

Бейбіт уақытта азық-түліктің нормативтік бөлуі табиғи апаттардан кейін, төтенше жағдайларда немесе өндіріс немесе тарату саласындағы үкіметтік экономикалық саясаттың сәтсіздігінен кейін, сондай-ақ рациондық тауарлар бұрын мемлекеттік сатып алуларға немесе субсидияларға тәуелді болған елдерде мемлекеттік шығыстарды қысқарту немесе шектеу мақсатында жүзеге асырылған кең ауқымды үнемдеу бағдарламаларына байланысты қолданылған. Ұлыбританияда соғыс аяқталғаннан кейін де нормативтік бөлу жүйесі бірнеше жыл бойы сақталды. Кей жағдайларда соғыстан кейінгі кезеңде бұл жүйе соғыс жылдарына қарағанда қатаңрақ болды. Соғыс кезінде ешқашан нормативтік бөлуге жатпаған екі маңызды азық-түлік – нан мен картоп соғыстан кейін нормативтік бөлуге алынды (нан 1946 жылдан 1948 жылға дейін, картоп 1947 жылдан бастап). Шай 1952 жылға дейін нормативтік бөлуде болды. 1953 жылы қант пен жұмыртқаға нормативтік бөлу тоқтатылды, ал 1954 жылы ірімшік пен етке нормативтік бөлу аяқталды, соның нәтижесінде барлық нормативтік бөлу тоқтатылды. Кейбір орталық жоспарлы экономикалар соғыстан кейінгі кезеңде азық-түлік тапшылығына байланысты бейбіт уақытта нормативтік бөлу жүйесін енгізді. Солтүстік Корея мен Қытай 1970-1980 жылдары, Румыния 1980 жылдары Чаушеску билігі тұсында, КСРО 1990-1991 жылдары, ал Куба 1962 жылдан бері осы жүйені қолданып келеді. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Израильде үнемдеу режимі сақталды, оның аясында нормативтік бөлу жүзеге асырылды. Алғашқыда май, қант және маргарин сияқты негізгі азық-түліктер ғана нормативтік бөлуге жатты, бірақ кейіннен бұл тізім кеңейтіліп, жиһаз бен аяқ киім де қосылды. Әр ай сайын әрбір азаматқа алты израиль фунтынан тұратын азық-түлік купондары беріліп, әрбір отбасыға азық-түлік бөлінетін. Израильдіктердің орташа тәлімі күніне 2800 калорияны құрады, ал балаларға, қарт адамдарға және жүкті әйелдерге қосымша калориялар берілді. 1952 жылы Израиль мен Батыс Германия арасындағы репарациялар туралы келісімге қол қойылды және одан кейін шетелдік капитал ағынына байланысты Израиль экономикасы нығайтылды, нәтижесінде 1953 жылы көптеген шектеулер алынып тасталды. 1958 жылы нормативтік бөлуге жататын тауарлар тізімі он бірге дейін қысқартылды, ал 1959 жылы ол тек джем, қант және кофеге дейін қысқартылды. 1973 жылғы мұнай дағдарысынан кейін көптеген елдерде мұнай өнімдері нормативтік бөлуге алынды. АҚШ дағдарыс кезінде отынға тақ-жұп номерлі бөлу жүйесін енгізді, бұл жүйеге сәйкес жұп номерлі тіркеу нөмірі бар көліктер бір күні, ал тақ номерлі тіркеу нөмірі бар көліктер келесі күні бензинмен толуға рұқсат алды. Польша 1981 жылы экономикалық дағдарысқа қарсы күресу үшін нормативтік бөлуді енгізді. Бастапқыда нормативтік бөлу жүйесі халықтың күнделікті қажеттіліктерінің көп бөлігін қамтыды, бірақ уақыт өте келе біртіндеп тоқтатылды, соңғы нормативтік бөлу 1989 жылы жойылды. Кубада негізгі тауарларға нормативтік бөлу 1991 жылы КСРО ыдырағаннан кейін енгізілді, бұл ел бұрын арал мемлекетінің экономикасын субсидиялаған еді. 2000 жылы «ерекше кезеңнің» аяқталуымен нормативтік бөлу біртіндеп тоқтатыла бастады, өйткені Куба көбірек әртараптандырылған және өзін-өзі қамтамасыз ететін экономикаға көшті. Алайда, нормативтік бөлу толық жойылған жоқ, керісінше, тауарларды нарықтан басқа тәсілмен сатып алу мүмкіндігіне айналды. Бұл классикалық нормативтік бөлуден ерекшеленеді, өйткені 2001-2019 жылдар аралығында нормативтік бөлу жүйесі тұрақты нарықтармен қатар қолданылды, оларды алмастырмады. Кубалықтар рациондық купондарды пайдаланып, тауарлардың белгілі бір мөлшерін «азат етілген» бағамен айтарлықтай төмен бағамен сатып ала алады, сонымен қатар олар нарықтағы қалыпты бағамен көбірек тауар сатып ала алады. Бұл «азат етілген» жүйе Кубаның экономикалық өсуі мен 2010 жылдардың басында және ортасындағы салыстырмалы өркендеу кезеңінде де сақталды және арал азаматтары арасында кең танымал болды. Кейін Куба 2019 жылы АҚШ президенті Дональд Трамптың аралға қатаң санкциялар салғаннан кейін, сондай-ақ Венесуэладан мұнай тасымалының азайғаннан кейін классикалық нормативтік бөлу жүйесін қайта енгізді. Куба президенті жаңа жүйені 1991-2000 жылдардағы «ерекше кезеңнен» әлдеқайда жеңілдетілген деп сипаттады, бірақ бұл тұтынуға кері әсер ететінін мойындады. 2012 жылы Сэнди дауылдан кейін АҚШ-тың Нью-Джерси және Нью-Йорк штаттарында газ бен басқа да отынға қысқа мерзімді нормативтік бөлу енгізілді. 2019 жылдың сәуірінде Венесуэла электр қуатының тапшылығына байланысты 30 күндік электр энергиясын бөлу режимін жариялады. Калифорнияда бірнеше жыл бойы (2015 жылдан 2019 жылға дейін) болған құрғақшылық кезеңінде Калифорния штатының Су ресурстарын бақылау кеңесі суды пайдалануды міндетті түрде шектеуді енгізді. 2021 жылы Шри-Ланка ірі экономикалық дағдарысқа тап болғандықтан азық-түлік нормативтік бөлуін енгізуді қарастырып жатыр. The Hindu газетінің мәліметінше, «Президент Готабая Раджапакса дағдарысты басқару үшін түрлі қажетті тауарлардың жеткізілімін нормативтік бөлу арқылы шектеу үшін әскерді шақырды».

Civilian peacetime rationing of food has been employed after natural disasters, during contingencies, or after failed governmental economic policies regarding production or distribution, as well as due to extensive austerity programs implemented to cut or restrict public spending in countries where the rationed goods previously relied on government procurement or subsidies, as was the case in Israel. In the United Kingdom, the rationing system remained in place for years after the end of the War. In some respects it was more strict after the war than during it—two major foodstuffs that were never rationed during the war, bread and potatoes, were rationed after it (bread from 1946 to 1948, and potatoes for a time from 1947). Tea was still rationed until 1952. In 1953 rationing of sugar and eggs ended, and in 1954, all rationing finally ended when cheese and meats came off ration. Some centralized planned economies introduced peacetime rationing systems due to food shortages in the postwar period. North Korea and China did so in the 1970s and 1980s, as did Romania during Ceausescu's rule in the 1980s, the Soviet Union in 1990–1991, and from 1962–present in Cuba. From 1949 to 1959, Israel was under a regime of austerity, during which rationing was enforced. At first, only staple foods such as cooking oil, sugar, and margarine were rationed, but it was later expanded, and eventually included furniture and footwear. Every month, each citizen would get food coupons worth six Israeli pounds, and every family would be allotted food. The average Israeli diet was 2,800 calories a day, with additional calories for children, the elderly, and pregnant women. Following the 1952 Reparations Agreement between Israel and West Germany, and the subsequent influx of foreign capital, Israel's economy was bolstered, and in 1953, most restrictions were cancelled. In 1958, the list of rationed goods was narrowed to just eleven, and in 1959, it was narrowed to only jam, sugar, and coffee. Petroleum products were rationed in many countries following the 1973 oil crisis. The United States introduced odd–even rationing for fuels during the crisis, which allowed only vehicles with even numbered numberplates to fill up on gas one day and odd numbered ones on another. Poland enacted rationing in 1981 to cope with economic crisis. The rationing system initially encompassed most of the population's daily necessities, but was gradually phased out over time, with the last ration being abolished in 1989. Rationing in Cuba for basic goods was enacted in 1991 following the collapse of the Soviet Union, which had previously subsidised the island nation's economy. Rationing started being phased out in the year 2000 at the end of the "special period", as Cuba had shifted to a more diversified and self sustaining economy. Rationing, however, was not fully abolished and instead turned into an alternative way to purchase goods, in addition to the markets. This makes a curious departure from classical rationing, as during the 2001–2019 period, the rationing system was used in addition to, instead of as a replacement for regular markets. Cubans would be able to buy a certain amount of items at 'liberated' prices using ration coupons at a significantly reduced rate, while still being able to purchase more at regular market prices. This 'liberated' system persisted even during Cuba's period of economic growth and relative prosperity during the early and mid 2010s and enjoyed considerable popularity among the island's citizens. Cuba later re introduced a classical limiting rationing system in 2019, following the imposition of strict sanctions on the island by US President Donald Trump, as well as the collapse of petroleum shipments from Venezuela, which was facing its own economic troubles at that time. Cuba's president pitched the new system as significantly more lenient than the 1991–2000 "special period", though admitted that it would negatively affect consumption. Short term rationing for gas and other fuels was introduced in the U. S. states of New Jersey and New York following Hurricane Sandy in 2012. In April 2019, Venezuela announced a 30 day electricity rationing regime in the face of power shortages. For a few years during a series of droughts in California (from 2015 to 2019), the California State Water Resources Control Board had mandatory water use restrictions. In 2021, Sri Lanka, facing a major economic crisis, is considering introducing food rationing. According to The Hindu, "President Gotabaya Rajapaksa has called in the army to manage the crisis by rationing the supply of various essential goods."

Босқындарға берілетін көмек

Көмек көрсету ұйымдары, мысалы, Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы, БҰҰ-ның босқындар ісі жөніндегі жоғары комиссариатында (UNHCR) тіркелген босқындарға немесе ішкі орын аударған адамдарға азық-түлік және басқа да қажетті заттарды ұсынады. Бұл адамдар босқындар лагерьлерінде тұруы немесе қалалық орталықтарда қолдау көрсетілуі мүмкін. Тіркелген әрбір босқын тіркелген кезде азық-түлік карточкасын алады, ол азық-түлік тарату орталықтарынан рационды алу үшін қолданылады. Бір адамға тәулігіне бөлінетін 2100 калория минималды стандарттарға негізделген, бірақ көбінесе, Кенияда болғандай, оған қол жеткізілмейді. Босқындардың құқықтық мәртебесі туралы конвенцияның 20-бабына сәйкес, егер жалпы халық үшін рациондау жүйесі қолданылса, босқындар рациондау схемаларында ұлттық азаматтармен тең қарастырылуға тиіс.

Денсаулық сақтауды үлестіру

1979 жылы Ұлыбританияның Ұлттық денсаулық сақтау жүйесі жөніндегі Корольдік комиссиясы атап өткендей, "денсаулық сақтауға жұмсалатын қаржы қанша болса да, талап оған сай келіп, тіпті одан да асып түсуі мүмкін". АҚШ-та денсаулық сақтауды бағаны шектеу үшін бөлу мәселесі өте сезімтал деп саналады, бірақ шындығында денсаулық сақтау әр жерде бөлінеді. Мемлекет денсаулық сақтауды қамтамасыз ететін елдерде бөлу ашық түрде жүзеге асырылады. Ал басқа елдерде адамдар жеке қаржы жетіспеуіне немесе сақтандыру компанияларының шешіміне байланысты ем алудан айырылады. АҚШ Жоғарғы соты дәрігерлерге күтімді бөлу үшін төлем жасауды мақұлдап, "дәрігердің еңбекақысы мен күтімді бөлу арасында белгілі бір байланыс болуы керек" деген тұжырым жасады. Донорлық органдардың жетіспеуі, тіпті қаржы бар болған жағдайда да, трансплантацияға арналған органдарды бөлуге мәжбүр етеді.

Мәдени рациондау

Цензура, кітапханалар және мұражайлар көпшілікке бекітілген мәдени өнімдерді, тәжірибелерді және ақпаратты шектеу, реттеу және тарату үшін қызмет ете алады.

Кредитті бөлу

Кредиттік рациондау – банктың жеткілікті қаражаты болса да, несиелерді ұсынуды шектеу жағдайы. Мұнда несие беру көлемі болашақ қарыз алушылардың сұранысына жете алмайды. Несие бағасын (пайыздық ставканы) өзгерту сұраныс пен ұсынысты теңестіре алмайды.

Көміртегі мөлшерін бөлу

Жеке көміртегімен сауда жасау – ұсынылып отырған эмиссиямен сауда жасау жүйелері, онда эмиссия кредиттері ересек адамдарға шамамен тең, бір адамға шаққандағы ұлттық көміртегі бюджеттері шеңберінде бөлінеді. Адамдар отын немесе электр энергиясын сатып алғанда осы кредиттерді тапсырады. Бастапқы бөлінген квотадан артық шығарынды жасауға ниеттенген немесе қажеттілігі бар жеке тұлғалар эмиссиямен сауда жасасып, қосымша кредиттер сатып ала алады. Керісінше, бастапқы бөлінген квотасынан кем шығарынды жасаған жеке тұлғалар артық кредиттерін сатуға мүмкіндік алады. Осылайша, жеке көміртегі саудасы аясындағы жеке сауда, ЕО ЭТС бойынша компаниялардың саудасына ұқсас. Жеке көміртегі саудасы кейде көміртегі офсеттеумен шатастырылады, себебі екеуі де шығарындыларға рұқсат алу үшін төлем жасауға байланысты, бірақ бұл мүлдем басқа ұғым, ол міндетті болу үшін және елдердің ішкі көміртегі шығарындыларының мақсаттарына жетуіне кепілдік беру үшін жасалған (халықаралық сауда немесе офсеттеу арқылы осы мақсатқа жетуге тырысудың орнына).

Рациондау механизмдері

Рациондаудың мақсаты – белгілі бір ресурстың ең төменгі мөлшерін қамтамасыз ету немесе оны пайдаланудың ең жоғары шегін белгілеу. (Екіншісі көміртегі рациондау жағдайында, онда тапшылық жасанды түрде туындайды). Әдетте, үкімет әділ рационды анықтайды, мысалы, отбасы мүшелерінің санына пропорционалды. Егер қатысушылардың әртүрлі құқықтары болса (олардың қажеттілігі бірдей болса да) және барлығына жеткіліксіз болса, банкроттық мәселені шешудің әртүрлі алгоритмдерінің бірі қолданылуы мүмкін. Швеция 1919 жылдан 1955 жылға дейін, Финляндия 1944 жылдан 1970 жылға дейін, сондай-ақ Эстония 1920 жылдың 1 шілдесінен 1925 жылдың 31 желтоқсанына дейін алкоголь тұтынуды шектеу үшін Bratt жүйесімен рациондауды қолданды, онда әр үй шаруашылығына дәптер (Швецияда – motbok, Финляндияда – viinakortti, Эстонияда – tšekisüsteem) берілді. Әр алкогольдік сусын сатып алғаннан кейін, сатып алынған алкоголь мөлшеріне сәйкес мөр басылды. Егер сатып алушы айлық рационын жеткізсе, келесі айға дейін күтіп, одан әрі сатып алуға мүмкіндік болды. Рациондар жынысқа, табысқа, байлыққа және әлеуметтік мәртебеге байланысты болды, жұмыссыз және әлеуметтік жәрдем алушыларға алкоголь сатып алуға рұқсат етілмеді. Сонымен қатар, motbok-тар адамға емес, үй шаруашылығына берілгендіктен, әйелдер үй шаруашылығының қаражатын күйеулерімен бөлісуге мәжбүр болды және нәтижесінде өздері ештеңе алмады. Адамдар көбінесе достарының немесе тіпті бейтаныс адамдардың дәптерлерін жиі пайдалану арқылы рациондаудан қашуға тырысты, мысалы, жас әйелге кешкі ас ұйымдастыру арқылы, екінші тараптың алкогольдің көп бөлігін немесе барлығын тұтынуына байланысты. Швецияда алкогольді рациондау мемлекеттік Systembolaget ликьор дүкендерінің ашылуымен тоқтатылды, онда адамдар алкогольді шектеусіз сатып ала алатын болды. Кейде рационды тек алушы ғана бағалай алады, мысалы, энергияны рациондау қажет болатын зауыт үшін. Мұндай жағдайларда, қажеттіліктерді немесе тілектерді дұрыс емес көрсетуге қарсы механизм қажет (яғни стратегиялық тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін). Әр қатысушы идеалды рационын көрсетеді дейік. «Біркелкі рациондау» үшін әрбір рацион қатысушының идеалды рационының ең төменгі мөлшерімен және шектеумен анықталады, ал шектеу рациондардың қосындысы қол жетімді көлемге тең болуы үшін белгіленеді. Демек, ең аз сұраған қатысушыға бірінші кезекте қызмет көрсетіледі. Бұл механизм стратегиялық тұрақтылықты қамтамасыз етеді, қажетсіз ысыраптан сақтайды (Парето оптималдығы) және теңдерді теңдей қарастырады (анонимділік). Шын мәнінде, бұл жалғыз механизм. (Бұл тұжырымда анонимділікті қызғанусыздықпен алмастыруға болады). Тапшылық тауарларды жеткізушілерден сұраушыларға қайта бөлу үшін ақшалай емес микроэкономикаға қараңыз. Жеткізу тізбегін тиімді басқару үшін жеткізілімдер рациондалуы мүмкін, бұл кейде «рациондау ойыны» деп аталады. Мұнда келтірілген сілтемелер – рациондау инвентаризациясы туралы әдебиеттің шағын үлгісі.

The purpose of rationing is to guarantee a minimum of some resource or to impose a maximum limit on its use. (The latter is the case with carbon rationing, where the scarcity is artificial). Usually, the government determines a fair ration, for example, one proportional to the number of family members. If participants possess different rights to a portion (even when they have the same need) and there is not enough for everyone, then one of the many algorithms for solving the bankruptcy problem may apply. Sweden from 1919 to 1955 and Finland from 1944 to 1970, also Estonia from 1 July 1920 to 31 December 1925 sought to limit the consumption of alcohol by rationing with Bratt System, where each household was given a booklet (motbok in Sweden, viinakortti in Finland, tšekisüsteem in Estonia), where after each purchase of alcoholic beverages, a stamp was added, based on the amount of alcohol bought. If the buyer had reached their monthly ration, they would have to wait until next month to buy more. The rations were based on gender, income, wealth and social status, with unemployed people and welfare recipients not being allowed to buy any alcohol at all. In addition, since the motboks were distributed per household, not per person, wives had to share their household allowance with their husbands, and in fact thus got nothing at all. People often sought to circumvent the rationing by making frequent use of friends or even strangers' booklets, for example by rewarding a young woman with a dinner out in return for the other party consuming most or all of the alcohol incurring the stamps. Alcohol rationing was eventually abolished in Sweden with the opening of state owned Systembolaget liquor stores, where people could buy alcoholic beverages without limit. At other times, the ration can only be estimated by the beneficiary, such as a factory for which energy is to be rationed. In such cases, a mechanism is needed to discourage misreporting the needs or wants (i. e., to meet strategy proofness). Suppose every participant reports an ideal ration. For so called uniform rationing, each ration is set to the minimum of the participant's ideal ration and a cap, the cap being determined so that the sum of the rations equals the amount available. So, loosely speaking, the participant asking least will be served first. This mechanism is strategy proof, avoids unnecessary waste (Pareto optimality) and equally treats equals (anonymity.) In fact, it is the only such mechanism. (Anonymity in this statement can be replaced by envyfreeness). For the redistribution of scarce goods to demanders by suppliers, see non monetary microeconomies. For smooth supply chain management the supplies may be rationed, which is sometimes referred to as the rationing game. The references mentioned here are a small sample of the literature about rationing inventories.