Кіріспе
Пробаиногнатус ("прогрессивті жақ" деген мағынада) – қазіргі Аргентина аумағында Триас кезеңінің соңында, шамамен 235-221,5 миллион жыл бұрын өмір сүрген, жойылған цинодонттар туысы. Бразилиядан табылған Бонацинодон туысымен бірге Пробаиногнатус Probainognathidae тұқымдасын құрайды. Пробаиногнатус салыстырмалы түрде шағын, етқоректі немесе жәндікқоректі цинодонт болған. Барлық цинодонттар сияқты, ол сүтқоректілерге жақын туыс және сүтқоректілерге тән бірнеше белгілерге ие болған. Кейбір цинодонттар сияқты, Пробаиногнатустың екі жақ буыны болған, ол тек негізгі синапсидтердегідей төртбұрышты және буын сүйектерін ғана емес, сонымен қатар сквамоздық және сурангулярлық сүйектерді де қамтыған. Дегенмен, қазіргі сүтқоректілерде кездесетін тіс сүйегі мен сквамоздық сүйек арасындағы буын Пробаиногнатуста болмаған.
Probainognathus meaning “progressive jaw” is an extinct genus of cynodonts that lived around 235 to 221.5 million years ago, during the Late Triassic in what is now Argentina. Together with the genus Bonacynodon from Brazil, Probainognathus forms the family Probainognathidae. Probainognathus was a relatively small, carnivorous or insectivorous cynodont. Like all cynodonts, it was a relative of mammals, and it possessed several mammal like features. Like some other cynodonts, Probainognathus had a double jaw joint, which not only included the quadrate and articular bones like in more basal synapsids, but also the squamosal and surangular bones. A joint between the dentary and squamosal bones, as seen in modern mammals, was however absent in Probainognathus.
Ашылуы және атауы
Probainognathus jenseni тұқымдарының алғашқы үлгілері Гарвард коллекционері Джеймс А. Дженсен басқаратын топ Аргентинаның Ла-Риоха провинциясындағы Чанарес формациясында табылды. Үлгілер Рио-Чанъарес өзенінің аяқталу орнының солтүстігінде, Кампо-де-Талампая аймағында жиналды. Пробаиногнатус дженсени алғаш рет 1970 жылы Гарвард палеонтологы Альфред Шервуд Ромер сипаттап, атады. Үлгі Техас университетінің (Остин қаласы) компьютерлік томографиясынан өтті, нәтижесінде алынған 3D модель жұртшылыққа қолжетімді болды. 1994 жылы Probainognathus jenseni голотипі және бірнеше басқа үлгілер Аргентинаның Ла-Риоха ұлттық университетінен ұрланды.
Сипаттама
Пробаиногнатус кішкентай цинодонт болды, оның дене мөлшері әртүрлі дереккөздерде әртүрлі көрсетілген, шамамен егеуқұйрықтан бастап кішкентай иттің мөлшеріне дейін ауыспалы.
Тіс және тамақтану
Пробаиногнатустың тамақтануы, оның тістерінен көрініп тұрғанындай, ет жейтін немесе жәндік жейтін болған деп саналады. Жақ тістері бүйірден жұқа болғанмен, қатары бойында бірнеше тісті өскірлермен, алдыңғы-артқы жағынан ұзартылған. Бұл, басқа, көрінісі аз құрылымдардың, мысалы, алдыңғы колликулалардың арасында болды. Чиникудон сияқты жақын туыстарымен салыстырғанда, Пробаиногнатустың ми сауыты париаталь аймағында кеңірек, ал бас сүйегінің отикоципиталь аймағы тереңірек болды. Сондай-ақ, париаталь сүйектері тереңдеу, оксипиталь қыртысы биік, ал орбиталар басының қалған бөлігіне пропорционалды түрде ірілеу болған. Сагиттальді қыртысы да артқа қарай ұзартылып, оксипиталь қыртысына бөлінген. Бұл артқы жиегін түзулендіріп, Пробаиногнатустың оксипуты тереңдеу болуына әкелді. Басқа да кейбір цинодонттар сияқты, Пробаиногнатустың екі жақты буыны болған, бұл сквамозаль сүйегіндегі ойыс (гленоид) арқылы көрсетілген. Ромер (1970) бұл ойысты төменгі жақ сүйегінің тіс сүйегімен байланысқан деп түсіндірді, бұл қазіргі сүтқоректілерде және Морганукодон сияқты ерте сүтқоректілерде байқалады. Тіс сүйек-сквамозаль буыны қалыптасқаннан кейін, бұрын жақ буынына қатысқан сүйектер – артикуляр және квадрат, тиісінше, кіші құлақ және кіші құлақ ретінде ішкі құлақтың құрамына енуі мүмкін.
Жіктеу
1970 жылы Ромер Probainognathus-ты алғаш рет сипаттағанда, оны осы топқа жататын жануарлармен жалпы ұқсастығына байланысты Chiniquodontidae тұқымына жатқызды. 2016 жылы Бразилиядан екінші probainognathid – Bonacynodon ашылды.
Палеоэкология
Пробаиногнатус Аргентинаның Ла-Риоха провинциясындағы Чанарес формациясынан табылды. Пробаиногнатус осы аймақты мекендеген кезде, бұл рифтік алаптағы көлді аймақ болған деп саналады, мұнда шөгінді қалдықтар мен жанартау күлінің көп мөлшерде түсуі байқалған. Әртүрлі деректер тетраподтардың жапсақ өлімі Чанарес формациясындағы өлімнің себебі болғанын көрсетеді. Бұл жерде жас және ересек үлгілерінің қаңқалары табылды, олар тек Пробаиногнатусқа ғана шектелмейді, сонымен қатар оқиғаның құрбаны болған көптеген таксондарды қамтиды. Бұл формацияда шөп жеушілердің, ет жеушілердің және барлық жейтіндердің ерекше шоғырлануы да байқалды. Әрбір түрдің көптеген қазбалары бір-біріне жақын жерде табылды, дегенмен мұндай араласу әдетте сирек кездеседі. Содан кейін, мұндай ерекше үлгілер таралуы жануарлардың өліміне байланысты болуы мүмкін, олар басқа жаққа қашып кете алмай, белгілі бір жағалау бойында қалған болуы мүмкін. Қолдағы деректер, әсіресе жанартау сақталуының сипаты, вулканизмнің осы өлім оқиғасында белгілі бір дәрежеде рөл атқарғанын болжауға мүмкіндік береді. Ұсынылған оқиғаларға күлдің көп мөлшерде төгілуі, қауіпті газдардың ағыны немесе, көбінесе, вулканизм салдарынан туындаған су тасқыны жатады. Жанартау белсенділігі бөгеттер салуға немесе судың бағытын өзгертуге әкелген болуы мүмкін, бұл аймақта кең ауқымды су тасқынына және Пробаиногнатус пен басқа да тетраподтардың өліміне соқтырды. Алайда, өкінішке орай, вулканизм осы жапсақ өлімнің тікелей себебі болды ма, әлде ол оқиғадан кейін сақталуға көмектесті ме, әлі белгісіз.