Келіш (chalice) – діні рәсімдерде, әсіресе христиан дінінде қасиетті шарап ішуге арналған аяқталған тостаған. Көне Римнен бастау алады, қымбат металдардан жасалады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қасиетті шіркеулік аяқты сусын ішетін тостаған, көбінесе орталық түймесі бар. Қалайша (латын тілінен алынған calix 'тостаған' сөзі, ежелгі грек тілінде κύλιξ 'тостаған' деген мағынада) немесе тостаған – сусын құюға арналған аяқты тостаған. Діни амалдарда қалайша көбінесе рәсім кезінде ішу үшін пайдаланылады және белгілі бір символдық мағынаға ие болуы мүмкін.
Ecclesiastical footed drinking cup, often with a central knop
A chalice (from Latin calix 'mug', borrowed from Ancient Greek κύλιξ 'cup') or goblet is a footed cup intended to hold a drink. In religious practice, a chalice is often used for drinking during a ceremony or may carry a certain symbolic meaning.
Христиандық
Ежелгі Римде калик – тұтқаға бекітілген ыдыстан тұратын сусынға арналған ыдыс, оны тойларда жиі қолданған. Рим-католик, Шығыс православие, Англикан, Лютеран және басқа да христиан дінтерінде тостаған – қасиетті шарапты сақтауға арналған ыдыс, ол Евхаристия (Раббының соңғы кеші немесе қасиетті қатысу) кезінде қолданылады. Тостағандар көбінесе құнды металлдан жасалады және кейде әсем эмальмен және әшекей тастармен безендіріледі. Алтын тостаған отбасы мен дәстүрдің символы болған. Тостағандар ерте заманнан бері қолданылып келеді. Иса шәкірттеріне: «Мені еске алу үшін осылай істеңдер» (Лұқа 22:19) деген және Пауылдың Қорынттықтарға 11:24-25-тегі (ЖД) Евхаристиялық рәсім туралы айтқан сөздерінен кейін, Евхаристия христиан дінінде маңызды орын алды. Әрине, осы маңызды құлшылыққа қолданылатын ыдыстар әсемделіп, үлкен құрметпен қарастырылды. Көне тостағандардың көптеген мысалдарында үлкен ыдыс және екі тұтқасы болған. Уақыт өте келе, ыдыстың көлемі кішірейіп, тұрақтылығын арттыру үшін негізі кеңейтілді. Соңында, шіркеу ережелері тостағанның жасалуын, бата беруін және оны қалай ұстау керектігін анықтады. Кейбір діни дәстүрлерде тостағанның ішкі жағы алтынмен қапталуы талап етіледі. Батыс христиандығында тостағанда сап пен ыдыстың қосылған жерінде дөңгелек немесе түйін болады, бұл оны көтеруді жеңілдетеді. Рим-католик тостағандары көбінесе лалагүл пішіндес болады және ыдыстары тар болады. Рим-католик дін қызметкерлері алғашқы тағайындалғанда, көбінесе отбасы мүшелерінен тостаған сыйлық ретінде алады. Шығыс христиандығында (Шығыс православие, Шығыс православие және Шығыс католик шіркеулерінде) тостағандарда әдетте иконалар немесе бейнелер бейнеленген, сондай-ақ крест те болады. Православие және Шығыс католицизмінде барлық қатысушылар Мәсіхтің денесі мен қанын қабылдайды. Бұл үшін тоқтының бір бөлігі тостағанға салынады, содан кейін сенушілер қасықпен қасиетті тағамды қабылдайды. Осы себепті шығыс тостағандары көбінесе үлкен, дөңгелек ыдыстардан тұрады. Ресей православие шіркеуінде қасиетті қатысуды қабылдағаннан кейін сенушілер тостағанның «табанына» сүйеді. Басқа дәстүрлерде ыдысты сүйеді. Православ монахтарына жеке мүлікке ие болуға рұқсат берілмесе де, канондар иеромонахқа (яғни дін қызметкеріне тағайындалған монахқа) құдайлық литургияны өткізу үшін қажетті тостаған мен басқа да ыдыстарды сақтауға рұқсат береді. Ерте және орта ғасырлардағы шіркеуде диакон тағайындалғанда, оған оның қызметінің белгісі ретінде тостаған тапсырылды. Батыста диакон тостағанды құрбандыққа шалу кезінде алтарга алып барады; ал Шығыста дін қызметкері тостағанды, ал диакон дискосты (табақ) алып жүреді. Тостағанға тек шарап, су және тоқтының бір бөлігін салуға болады, оны ешқандай бейкүнә мақсатта пайдалануға болмайды. Тостаған христиан дініндегі ең қасиетті ыдыстардың бірі саналады және оны қолдану алдында баталау қажет. Рим-католик шіркеуінде және кейбір англо-католик шіркеулерінде тостағанды хризмамен майлау арқылы қасиеттеу әдеті бар, және бұл қасиеттеуді тек епископ немесе абат ғана (тек өз монастырында) орындай алады. Шығыс шіркеулерінде баталаудың әртүрлі тәсілдері бар. Кейбір дәстүрлерде Киелі құпияларды (Евхаристияны) тойлаудың өзі жеткілікті бата болып саналады; ал басқаларында баталаудың арнайы рәсімі бар. Кейбір шығыс дәстүрлерінде бұл батаны тек епископ, ал кейбіреулерінде дін қызметкері бере алады. Қай жағдайда болса да, Шығыс және Батыста тостаған баталанғаннан кейін, оны жоғары дін қызметкерлерінің (епископ, дін қызметкері немесе диакон) тағайындалған мүшесі ғана ұстауы мүмкін. Ресей православие шіркеуінде субдиаконға киізге оралған жағдайда ғана киізге тиюге рұқсат етіледі.
The ancient Roman calix was a drinking vessel consisting of a bowl fixed atop a stand, and was in common use at banquets. In Roman Catholicism, Eastern Orthodox Church, Oriental Orthodoxy, Anglicanism, Lutheranism and some other Christian denominations, a chalice is a standing cup used to hold sacramental wine during the Eucharist (also called the Lord's Supper or Holy Communion). Chalices are often made of precious metal, and they are sometimes richly enamelled and jewelled. The gold goblet was symbolic for family and tradition. Chalices have been used since the early church. Because of Jesus' command to his disciples to "Do this in remembrance of me." (Luke 22:19 (KJV)), and Paul's account of the Eucharistic rite in Corinthians 11:24 25 (KJV), the celebration of the Eucharist became central to Christian liturgy. Naturally, the vessels used in this important act of worship were highly decorated and treated with great respect. A number of early examples of chalices have a large bowl and two handles. Over time, the size of the bowl diminished and the base became larger for better stability. Eventually, official church regulations dictated the construction, blessing, and treatment of chalices. Some religious traditions still require that the chalice, at least on the inside of the cup, be gold plated. In Western Christianity, chalices will often have a pommel or node where the stem meets the cup to make the elevation easier. In Roman Catholicism, chalices tend to be tulip shaped, and the cups are quite narrow. Roman Catholic priests will often receive chalices from members of their families when first ordained. In Eastern Christianity (Oriental Orthodox, Eastern Orthodox and Eastern Catholic churches), chalices will often have icons enameled or engraved on them, as well as a cross. In Orthodoxy and Eastern Catholicism, all communicants receive both the Body of Christ and the Blood of Christ. To accomplish this, a portion of the Lamb (Host) is placed in the chalice, and then the faithful receive Communion on a spoon. For this reason, eastern chalices tend to have larger, rounded cups. In the Russian Orthodox Church, the faithful will often kiss the "foot" (base) of the chalice after receiving Holy Communion. In other traditions, they will kiss the cup. Although Orthodox monks are not permitted to hold personal possessions, the canons permit a hieromonk (i. e., a monk who has been ordained to the priesthood) to keep a chalice and other vessels necessary to celebrate the Divine Liturgy. In the early and medieval church, when a deacon was ordained, he would be handed a chalice during the service as a sign of his ministry. In the West the deacon carries the chalice to the altar at the offertory; in the East, the priest carries the chalice and the deacon carries the paten (diskos). Only wine, water and a portion of the Host are permitted to be placed in the chalice, and it may not be used for any profane purpose. The chalice is considered to be one of the most sacred vessels in Christian liturgical worship, and it is often blessed before use. In the Roman Catholic Church and some Anglo Catholic churches, it was the custom for a chalice to be consecrated by being anointed with chrism, and this consecration could only be performed by a bishop or abbot (only for use within his own monastery). Among the Eastern Churches, there are varying practices regarding blessing. In some traditions, the very act of celebrating the Sacred Mysteries (Eucharist) is the only blessing necessary; in others, there is a special rite of blessing. In some Eastern traditions, this blessing may be done only by a bishop, in some it may be done by a priest. In any case, in both the East and the West, once a chalice has been blessed, it may only be touched by an ordained member of the higher clergy (bishop, priest or deacon). In the Russian Orthodox Church, a subdeacon is permitted to touch the holy vessels, but only if they are wrapped in cloth.
Қасиетті тостаған
Христиан дәстүрінде қасиетті тостаған – Иса Мәсіхтің Соңғы кешкі ас кезінде шарап құю үшін қолданған ыдысы. Жаңа өсиет мәтіндері Соңғы кешкі ас контексінде ғана тостағанды еске алады және ыдыстың өзіне ешқандай маңыз бермейді. Герберт Турстон 1908 жылғы Католик энциклопедиясында: "Мәсіхтің Соңғы кешкі ас кезінде қолданған ыдыс туралы бізге сенімді дәстүр жеткен жоқ. VI және VII ғасырларда Иерусалимге сапар шеккендер Қасиетті қабір шіркеуінде осы тостаған әлі де құрметпен сақталып тұр деген сенімге келді, оның ішінде Голгофада Құтқарушымызға ұсынылған губка болған." делінген. Әртүрлі жергілікті дәстүрлерде құнды материалдардан жасалған бірнеше тостаған осы тостаған деп есептеледі.
In Christian tradition, the Holy Chalice is the vessel which Jesus used at the Last Supper to serve the wine. New Testament texts make no mention of the cup except within the context of the Last Supper and give no significance whatsoever to the object itself. Herbert Thurston in the Catholic Encyclopedia 1908 concluded that "No reliable tradition has been preserved to us regarding the vessel used by Christ at the Last Supper. In the sixth and seventh centuries pilgrims to Jerusalem were led to believe that the actual chalice was still venerated in the church of the Holy Sepulchre, having within it the sponge which was presented to Our Saviour on Calvary." Several surviving standing cups of precious materials are identified in local traditions as the Chalice.
Қасиетті Граал
Соңғы кешкі ас кезіндегі тостақанға қатысты мүлдем бөлек және кең таралған дәстүр бар. Бұл шатасқан, бірақ көбірек танымал нұсқада ыдыс "Киелі Грааль" деп белгілі. Осы аңыз бойынша, Иса Мәсіх соңғы кешкі аста осы тостақанды қасиетті құрбан шалу рәсімін (мессе) орнату үшін қолданған. Басқа әңгімелерде Ариматеялық Жүсіптің Христа айқышқа тартып өлтірген кезде оның қанын жинап, сақтағаны айтылады.
An entirely different and pervasive tradition concerns the cup of the Last Supper. In this highly muddled though better known version, the vessel is known as the Holy Grail. In this legend, Jesus used the cup at the Last Supper to institute the Mass. Other stories claim that Joseph of Arimathea used the cup to collect and store the blood of Christ at the Crucifixion.
Универсалистік бірлік
Унитариандық Универсалистік құлшылық қызметтерінің басталуында көптеген қауымдар тостаған ішінде от жағады. Жанып тұрған тостаған – унитаризм мен Унитариандық Универсализмнің (UU) ең көп қолданылатын символы және Унитариандық Универсалистік қауымдастығының (UUA) және басқа да унитариандық және UU шіркеулері мен қоғамдарының ресми логотипі. Бұл дизайнды суретші Ханс Дойч жасаған, ол ежелгі грек және римдік құрбандық алтарьларында жанған май тостағандарынан шабыттанған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде оккупацияланған Еуропада унитариандықтарға, еврейлерге және басқа адамдарға нацистік қудалаудан қашуға көмектесу үшін бұл тостаған құпия символ ретінде қолданылды. Тостаған көбінесе екі байланысқан сақинамен оралып тұрады. Екі байланысқан сақина Унитариандық Универсалистік қауымдастығының ерте символы ретінде қолданылды, унитаризм мен универсализмнің бірігуін білдіреді. Жанып тұрған тостаған символының стандартталған түсіндірмесі жоқ. Бір түсіндірме бойынша, тостаған – иерархиялық догмадан және барлық адамдардың қатысуына ашықтықтан діни бостандықтың символы; ал от – тарих бойы діни бостандық үшін өмірін құрбан еткендердің естелігі ретінде қарастырылады. Тағы бір түсіндірмеде, жанып тұрған тостаған айқышқа ұқсайды, ол Унитариандық Универсализмнің христиандық тамырларын көрсетеді.
At the opening of Unitarian Universalist worship services, many congregations light a flame inside a chalice. A flaming chalice is the most widely used symbol of Unitarianism and Unitarian Universalism (UU), and the official logo of the Unitarian Universalist Association (UUA) and other Unitarian and UU churches and societies. The design was originated by the artist Hans Deutsch, who took his inspiration from the chalices of oil burned on ancient Greek and Roman altars. It became an underground symbol in occupied Europe during World War II for assistance to help Unitarians, Jews, and other people escape Nazi persecution. The chalice is often shown surrounded by two linked rings. The two linked rings were used as an early symbol for the Unitarian Universalist Association, signifying the joining of Unitarianism and Universalism. There is no standardized interpretation of the flaming chalice symbol. In one interpretation, the chalice is a symbol of religious freedom from the impositions of doctrine by a hierarchy and openness to participation by all; the flame is interpreted as a memorial to those throughout history who sacrificed their lives for the cause of religious liberty. In another interpretation, the flaming chalice resembles a cross, symbolic of the Christian roots of Unitarian Universalism.
Вика
Виккада әйелдік принципті білдіретін тостаған, ерлік принципін білдіретін атхамемен (салтанатты қара сапты пышақ) жиі қолданылады. Екеуін біріктіру – әмбебап шығармашылықтың символы ретінде ұрпақ тудыру актісін бейнелейді. Бұл Викка ритуалдарындағы Ұлы Рәсімнің символы болып табылады. Тостаған Кіші Рәсімде де қолданылады.
In Wicca, a chalice, as a feminine principle, is often used in combination with the Athame (ceremonial black handled knife), as male principle. Combining the two evokes the act of procreation, as a symbol of universal creativity. This is a symbol of the Great Rite in Wiccan rituals. A chalice is also used in the Small Rite.
Жаңа жалған дін
Неопаганизмнің басқа да кейбір түрлері өздерінің рәсімдерінде тостағандарды қолданады. Тостаған құрбандық тақтасына немесе жерге қойылуы мүмкін. Тостағанда шарап, виски, су немесе басқа сұйықтықтар болуы мүмкін. Ол құдайдың немесе әйелдік құдайдың жыныс мүшелерін бейнелеу үшін пайдаланылады.
Some other forms of Neo Paganism make use of chalices in their rituals as well. A chalice may be placed on an altar or on the ground. The chalice may contain wine, whiskey, water, or other liquids. It is used to represent the genitalia of the goddess or female deity.
Растафарилер
Растафарилер кейде тыныш сезімдерге, бірлікке және «санаға» жететін мақсаттағы «ой-толғау» деп аталатын шара барысында қандаһарды қалау (су құбыры немесе бонг) арқылы шегеді.
Rastafaris sometimes smoke ganja in a chalice (waterpipe or bong) during an activity called reasoning intended to put participants in touch with peaceful feelings, unity, and "consciousness."
Геральдика
Қасәлерді геральдикалық белгі ретінде қолдану, әсіресе діни геральдикада сирек емес. Көптеген қалалар мен аймақтар да қасәні пайдаланады. Мысалы, Швейцарияның Граубюнден кантонындағы Пратигау/Давос ауданының Фанас коммунасы гербінде қызыл көк түсте алтын қасә суреттелген. Штауфен-им-Брайсгау гербінде үш алтын қасә бейнеленген (көне неміс тілінде "drei staufen" деген мағынаны білдіреді), бұл Штауфен ақсүйектерінің (de) гербі, олар Святой Трудперт монастырының қорғаушылары болған. Көк түстегі алтын қасә (немесе кейде үш немесе бес) кем дегенде орта ғасырдың соңынан бері Галисия Корольдігінің гербі ретінде қолданылып келеді және оның жаңа геральдикасында да маңызды орынға ие.
The use of chalices as heraldic devices is not unusual, especially in ecclesiastical heraldry. A number of cities and regions also make use of the chalice. For instance, the coat of arms of the municipality of Fanas in the district of Prättigau/Davos in the Swiss canton of Graubünden bears a gold chalice on a solid blue background. The coat of arms of Staufen im Breisgau contains the three golden chalices (i. e. drei staufen in ancient German) of the Lords of Staufen (de), advocates of the monastery of St. Trudpert. A golden chalice (or in some instances three or five) on blue background has been used as coat of arms for the Kingdom of Galicia since at least the late Middle Ages, and is still central in its renewed heraldry.
Квебек
Француздық Канада мәдениетінде, әсіресе Квебек және оның төңірегінде, "калисе" (қасиетті келіш, француз тіліндегі "calice" сөзінің түрі) сияқты қасиетті нысандардың аттарын қолдану – қарғыс айтудың бір түрі болуы мүмкін. Американдық "goddam" сөзіне немесе "Құдай оны жазаласын" деген тіркеске ұқсас, Квебекте "câlice" немесе "tabarnak" (табернакұлдің өзгеруі) сөздерін ғырып айту жиі кездеседі. Мысалы: "Câlice! Есікті құлыптамаймын!" немесе дөңгелегі тесілгеннен кейін астыртын "tabarnak" деп айту. Бұл, әдетте, "Құдайдың атын бекерге ішкен" деген сөзден туындаған.
In French Canadian culture, particularly in and around Quebec, the use of the names of holy objects such as "câlice" (a variation of calice, which is the French word for chalice) can be an alternate form of cursing. Somewhat equivalent to the American word "goddam" or the phrase "God damn it", the use of "câlice" or "tabarnak" (a variation of tabernacle) as an interjection is not uncommon in Quebec. For example: "Câlice! I forgot to lock the front door" or muttering "tabarnak" under one's breath after they get a flat tire. This is presumably a derivation of "taking the Lord's name in vain".
Чехия
Богемия Корольдігіндегі гусит қозғалысына қатысты, шарап діни мақсаттардан өзге, чехтердің ресми емес ұлттық символдарының біріне айналды. Ол чех ұлттық символикасында жиі қолданылады және көптеген тарихи тулардың құрамына кіреді.
With reference to the Hussite movement in the Kingdom of Bohemia, besides religious use, the chalice also became one of the unofficial national symbols of the Czechs. It is frequently used in Czech national symbolism and it is part of many historical banners.