Кіріспе

Органикалық қосылыстардың майлы қоспасы. Урушиол /ʊ/'/r//uː//ʃ//i//.//ɒ//l / – анакардиеялар тұқымдасына жататын өсімдіктерде, әсіресе Toxicodendron spp. түрінде кездесетін, аллергиялық қасиеттері бар органикалық қосылыстардың майлы қоспасы. (Мысалы, уланған емен, қытай лак ағашы, уланған плющ, уланған сумақ), Comocladia spp. (қызғалдақ жемісі), Metopium spp. (уыздық ағаш), сондай-ақ манго ағашының бөліктері мен кашу ағашының жемісінде де кездеседі. Көптеген адамдарда урушиолмен тікелей жанасқанда аллергиялық тері қабынуы пайда болады, бұл урушиолға байланысты контактты дерматит деп аталады. Урушиол атауы жапон тілінде лак ағашы – Toxicodendron vernicifluum (Toxicodendron vernicifluum) деген сөзден шыққан. Ағаш шырынындағы урушиолдың тотығуы және полимерленуі ылғалдың әсерінен қатты лак түзеді, ол дәстүрлі қытай, корей және жапон лак өнімдерін жасау үшін қолданылады.

Тарих

Урушиол құрамындағы лактар және олардың теріді тітіркендіретін қасиеттері Шығыс Азияда мыңдаған жылдар бұрыннан белгілі болғанмен, оның алғашқы жазбадағы еуропалық мәтіндері 1624 жылы Джон Смит еңбектерінде кездеседі, онда ол уланғыш плюшті алғашқыда ағылшын плюшімен салыстырған. Ол оны бастапқыда у деп жіктемеді, себебі оның бөртпесі тез жоғалып кетті, ал Смит өсімдіктің емдік қасиеттері болуы мүмкін деп болжады. Урушиол оттегімен жанасқанда, белгілі бір жағдайларда қара лакқа айналады және осыған байланысты уруши лагы деп аталады. Урушиол – бірнеше өте ұқсас органикалық қосылыстардың қоспасы. Олардың әрқайсысы 3-ші орында 15 немесе 17 көміртек атомы бар көмірсутек тізбегімен алмастырылған катехолдан тұрады. Көмірсутек тобы қаныққан немесе қанықпаған болуы мүмкін. Қоспаның нақты құрамы өсімдік түріне байланысты өзгереді. Батыс уран шыршасының урушиолы негізінен C17 тізбекті катехольдардан тұрса, уран плющі мен уран сумагы негізінен C15 тізбекті катехольдардан тұрады. Урушиолға аллергиялық реакцияның пайда болу ықтималдығы мен ауырлығы көмірсутек тізбегінің қанықпау дәрежесіне байланысты. Жалпы халықтың жартысынан азы қаныққан урушиолға реакция жасайды, бірақ 90% астамы кем дегенде екі еселік қанықпау (қос байланыстар) бар урушиолға реакция жасайды. Ұзын тізбектер күштірек реакцияны тудырады. Урушиол – уранды шөптің және оған жақын өсімдіктердің шырынында кездесетін олеорезин. Өсімдік зақымданғаннан кейін немесе күздің соңында шырыны өсімдіктің бетіне ағып шығады, онда белгілі бір температура мен ылғалдылық жағдайында урушиол оттегімен байланысқаннан кейін қара түсті лакқа айналады. Уруши лагы өте тұрақты. Ол сілтілік, қышқыл және спирттің әсеріне төтеп бере алады, сонымен қатар 300°C жоғары температураға да төтеп бере алады. Дегенмен, лак күн сәулесі мен басқа да көздерден келетін ультракүлгін сәулелердің әсерінен зақымдануы мүмкін. Бұл өсімдіктердің барлығын анықтауға көмектесетін ерекше белгілері бар. Уланғыш плюшь әрқашан үш жылтыр, үшкір жапырақшадан тұратын топта өседі. Уланғыш еменнің сыртқы түрі ұқсас, бірақ жапырақтары ірі және дөңгелек, ақшыл, жұмсақ жабынмен жабылған және 3, 5 немесе 7 жапырақшадан тұратын топта өседі. Уланғыш сумак 7-ден 13 жапырақшаға дейін топта өседі, әрқашан тақ санмен. Жапырақшалары жұмыртқа тәрізді, сүйір және жылтыр.

Аллергиялық реакция және емдеу

Урушиол теріге сіңгенге дейін оны сабын мен сумен жуу арқылы кетіруге болады. Урушиолдың көп мөлшері бірнеше минуттың ішінде сіңіп кетуі мүмкін. Урушиол теріге енген соң, оны сумен кетіруге тырысу тиімсіз. Осының салдарынан қышыма, бөртпе және көпіршіктер пайда болады. Егер бұл реакция басталса, кортизон немесе преднизон сияқты бірнеше емдеу ғана көмектеседі.

Әрекет ету механизмі

Аллергиялық дерматит реакциясын тудыру үшін урушиол алдымен химиялық құрамындағы екі еселі байланысқан оттегілерді жасау үшін тотығады. Содан кейін ол протеин нуклеофилімен әрекеттесіп, теріде реакцияны бастайды. Дерматит қалыптасқан иммундық жауап арқылы дамиды. Урушиол иммундық жауапты тікелей белсендіре алмайтын тым кішкентай молекула. Оның орнына ол терідегі белгілі бір ақуыздарға байланысады, онда ол гаптен ретінде әрекет етеді, нәтижесінде IV типті гиперсезімталдық реакция пайда болады. Кортизонның белсенді компоненті – гидрокортизон, дерматит реакциясын тудыратын заттардың бөлінуін тоқтату арқылы осы жағдайды жеңілдетеді. Гидрокортизоннің өзі урушиолмен ешқандай реакцияға түспейді.