Кіріспе

Гүлді өсімдік түрі Isatis tinctoria, сондай-ақ woad ('/w//oʊ//d/'), dyer's woad, dyer's weed немесе glastum деп аталады, бұл Brassicaceae (мыстыр тұқымдасына) жататын гүлді өсімдік, көк бояу және дәрілік өсімдік ретінде қолданылуының құжатталған тарихы бар. Оның тұқымдас атауы, Isatis, өсімдікке арналған ежелгі грек сөзі ἰσάτις-тен шыққан. Кейде Иерусалимнің аспы деп те аталады. Woad – өсімдіктің жапырақтарынан алынатын көк бояудың да атауы. Woad Кавказ, Орталық Азиядан Шығыс Сібірге және Батыс Азияға дейінгі дала және шөл аймақтарында өседі, бірақ қазір Оңтүстік-Шығыс және Орталық Еуропа, сондай-ақ Солтүстік Американың батысында да кездеседі. Ежелгі заманнан бері woad көк бояудың маңызды көзі болып келді және Еуропаның көп бөлігінде, әсіресе Батыс және Оңтүстік Еуропада өсірілді. Орта ғасырларда Англия, Германия және Францияда woad өсірудің маңызды аймақтары болды. Тулуза сияқты қалалар woad саудасынан гүлденді. Woad ақырында түске берік Indigofera tinctoria-мен алмастырылды, ал 20-ғасырдың басында woad және Indigofera tinctoria екеуі де синтетикалық көк бояуларға жол берді. Woad ғасырлар бойы дәрілік мақсатта қолданылып келген. Woad-тың қос мақсаты оның атында көрінеді: Isatis термині оның ежелгі заманда жараларды емдеу үшін қолданылуымен байланысты; tinctoria термині оның бояу ретінде қолданылуын көрсетеді. Сонымен қатар, қолөнерде woad-ты пайдалануға қызығушылық қайта оянды. Марке аймағында өсімдікті өсіру Италиядағы Урбино герцогтігі үшін маңызды ресурс болды. Урбино мемлекетіндегі жүн өнеркәсібінің маңыздылығын толық түсіну үшін 1555 жылғы жүн өнеріне арналған толық тарауларды оқу жеткілікті, онда нан пісірілген немесе мацерацияланған (ұнтақталған) күйде woad-ты өсіру және сауда жасау қағидалары баяндалған. Бұл дақылдың экономикадағы маңыздылығын мұрағаттық құжаттармен қатар, Пезаро және Урбино провинциясында Делио Биски тапқан жүзден астам диірмен тастары да куәландырды, олардың бастапқы мақсаты ұмытылып, мүлдем белгісіз болып кеткен.

Ежелгі қолданысы

Алғашқы археологиялық тұқымдар неолит дәуіріне жатады. Тұқымдар Францияның Буш-дю-Рон аймағындағы Л’Одост үңгірінен табылған. Темір дәуіріне жататын Германияның Хёнебург елді мекеніндегі керамикада Фербервайд (Isatis tinctoria L.) немесе неміс индигосының (Brassicaceae) тұқымдарының іздері табылды. Ұлыбританияның Солтүстік Линкольнширдегі Драгонбидегі темір дәуіріне жататын шұңқырда тұқым мен қабық фрагменттері де кездесті. Хохдорф басшысының қабірі мен Хоммихеледе вадпен боялған маталар табылған. Мело мен Рондао вадтың "ежелгі египеттіктерде, мумияларға орау үшін қолданылған маталарды бояу үшін қолданылғанын" жазады. Скелтон ежелгі египеттіктердің алғашқы ашқан бояуларының бірінің "көк вад (Isatis tinctoria) болғанын" айтады. Лукас: "Ежелгі египеттік маталардағы үнділік индиго деп есептелген нәрсе, шын мәнінде вад болған болуы мүмкін" дейді. Холл ежелгі египеттіктер көк бояуларын "индиготин, яғни вадты қолдану арқылы жасаған" десе, Бабыл Талмудында арамей тілінде белгілі бір бояу туралы айтылады. Кельт көгі – көк түстің бір реңі, валли тілінде glas celtig, ал ирланд және шотланд гаэль тілдерінде gorm ceilteach деп аталады. Юлий Цезарь (Commentarii de Bello Gallico) британдардың денелерін vitrum арқылы көк түске бояғандарын хабарлайды, бұл сөз негізінен шыныны білдіреді, бірақ вадтың (Isatis tinctoria) үй ішіндегі атауы ретінде де қолданылған, сондай-ақ галлилік glastum (протокельттік glastos) сөзінен алынған. Бұл байланыс шыны мен вадтың екеуінің де "су тәрізді" екендігінде (vitrum Proto Indo European сөзінен) жатыр. Латын тілінде vitrum көбінесе шыныға қатысты қолданылса, вадты білдіру үшін де қолданылуы мүмкін. Сөздің мағынасы "шыныдай боялған" ретінде түсіндірілуі мүмкін, бұл өсімдік пен одан жасалған бояуға қатысты. Джиллиан Карр вадтан алынған индиго пигментін әртүрлі байланыстырушы заттармен араластырып, денеге бояу жасау үшін тәжірибелер жүргізді. Нәтижесінде "көк сұрдан, терең түн көгінен қараға дейін" түрлі түстер алынды. Вадты татуировка пигменті ретінде қолданған адамдар оның жақсы жұмыс істемейтінін, тіпті теріге зиян келтіріп, жаралар қалдыратынын айтады. Сондай-ақ, Цезарь мыс немесе темір негізіндегі бояу туралы айтқан деген болжам бар. Кейінгі зерттеулер нәтижесінде "мыстың қасақана бояу ретінде қолданылғанына жеткілікті дәлел жоқ" деген қорытындыға келді. Вад Еуропаның көп бөлігінде және Англияның кейбір аймақтарында орта ғасырларда маңызды бояу заттарының бірі болды. Бірақ, 16 және 17 ғасырларда бояу саудагерлері индиго импорттауды бастады, бұл жергілікті өсірілген вадты негізгі көк бояу ретінде ығыстыру қаупін тудырды.

Қытай медицинасында қолдану

Ағаш тамыры Қытай дәстүрлі медицинасында вирусқа қарсы қасиеттері бар деген сенімдегі баланген (板蓝根) атты дәрі жасау үшін қолданылады. Баланген Қытайда суық тиюге және тонзиллит ауруларына ем ретінде қолданылатын дәрілік шәй. Шәй ретінде қолданғанда, ол қоңыр түсті болады және (көптеген қытай дәрілерінен өзгеше) аздап тәтті дәмі бар.

Ағаш және қызғылт түсті

Жүннен алынатын бояу химиялық заты – индиго, ол "нағыз индиго" Indigofera tinctoria-дан да алынады, бірақ концентрациясы төмендеу. 1498 жылы португалдық теңізші Васко да Гаманың Индияға теңіз жолын ашқаннан кейін, Азиядан көп мөлшерде индиго импортталды. Еуропаның кейбір аймақтарында жүн өндірісін индиго саудасының бәсекесінен қорғау үшін заңдар қабылданды. Индиго жіптің шіруіне себеп болатыны жарияланды. Бұл тыйым 1594 және 1603 жылдары қайталанды. Францияда Генрих IV 1609 жылғы жарлығымен "жалған және зиянды үнділік дәрісін" қолдануға өлім жазасымен тыйым салды. Пигментті синтездеудің химиялық процесі дамығаннан кейін, 20 ғасырдың басында жүн және табиғи индиго өнеркәсіптері құлдырады. Соңғы коммерциялық жүн жинымы 1932 жылы Ұлыбританияның Линкольншир аймағында өтті. Қазіргі уақытта Ұлыбритания мен Францияда қолөнершілерге бояу үшін шағын көлемде жүн өсіріледі. Жүн туралы классикалық кітап – Дж. Б. Харридің 1930 жылы Оксфорд университеті баспасынан шыққан "Жүн өсімдігі және оның бояуы", онда кең библиография бар. Жүнден көк бояу жасау әдісі "Жүннің тарихы және орта ғасырлық жүн ыдысы" (1998) кітабында сипатталған. Жүн биологиялық түрде ыдырайды және қоршаған орта үшін қауіпсіз. Германияда қауіпті химиялық заттарды қолданбай, ағашты шірудан қорғау үшін оны пайдалануға талпыныстар жасалып жатыр. Ұлыбританияда жүн өндірісі, әсіресе сия қағаздар мен бояулар үшін, артып келеді.

Инвазивті және зиянды арамшөптер

Кейбір аймақтарда бұл өсімдік жергілікті емес және кең таралған инвазивті арамшөп ретінде саналады. Ол АҚШ-тың батыс штаттарының – Аризона, Калифорния, Колорадо, Айдахо, Монтана, Невада, Нью-Мексико, Орегон, Юта, Вашингтон және Вайомингтің – ауыл шаруашылығы департаменттерінде зиянды арамшөптер тізіміне енгізілген. Монтана штатында оны кең ауқымды және көбінесе сәтті жоюға бағытталған іс-шаралар жүргізілді.