Кіріспе

Нысанның бар екенін бекітетін теорема. Математикада, барлық теорема – белгілі бір нысанның бар екенін бекітетін теорема. Ол "бар" деген сөздермен басталатын мәлімдеме болуы мүмкін, немесе соңғы кванторы экзистенциалды болатын жалпылама мәлімдеме болуы мүмкін (мысалы, "барлық x, y үшін бар"). Символикалық логиканың формальды терминдерімен, барлық теорема – экзистенциалдық кванторды қамтитын пренекс қалыпты түріндегі теорема, бірақ практикада мұндай теоремалар әдетте стандартты математикалық тілде айтылады. Мысалы, синус функциясының кез келген жерде үздіксіз екені туралы мәлімдеме, немесе үлкен О нотациясымен жазылған кез келген теорема, табиғаты бойынша экзистенциалдық теоремалар ретінде қарастырылуы мүмкін, себебі квантификация қолданылған түсініктердің анықтамаларында табылады. ХХ ғасырдың басынан бері жалғасып келе жатқан пікір таласы, таза теориялық теоремаларға қатысты, яғни шексіздік аксиомасы, таңдау аксиомасы немесе үшіншінің жоққа шығарылу заңы сияқты, конструктивті емес негізгі материалға тәуелді теоремаларға қатысты. Мұндай теоремалар, қандай нысанның бар екені айтылып отырғанын құрастыруға (немесе көрсетуге) ешқандай нұсқау бермейді. Конструктивистік тұрғысынан алғанда, мұндай тәсілдер қабылдауға жарамсыз, себебі ол математиканың нақты қолданылуын жоғалтуы мүмкін, ал қарсы тұрған көзқарас – абстрактілі әдістер сандық талдаудың жете алмайтын деңгейде алысқа жетеді.

"Таза" өмір сүру нәтижесі

Математикада, егер оған берілген дәлел, бар екендігі айтылған нысанды құру жолын көрсетпесе, онда болмыс теоремасы таза теориялық болып саналады. Мұндай дәлелдеме конструктивті емес, себебі тұтас тәсіл құруға ыңғайлы болмауы мүмкін. Алгоритмдер тұрғысынан алғанда, таза теориялық болмыс теоремалары, бар екені дәлелденген нысанды табуға арналған барлық алгоритмдерді жоққа шығарады. Бұлар, сонымен қатар "конструктивті" болмыс теоремаларымен салыстырылады, көптеген конструктивист математиктер кеңейтілген логикада (мысалы, интуиционистік логика) жұмыс істей отырып, олардың конструктивті емес әріптестерінен гөрі іштей күштірек деп санайды. Оған қарамастан, таза теориялық болмысқа қатысты нәтижелер заманауи математикада кеңінен таралған. Мысалы, Джон Нэштің 1951 жылы Нэш тепе-теңдігінің бар екендігін дәлелдеуі осындай теорема болды. Кейін 1962 жылы конструктивті тәсіл де табылды.

Конструктивистік идеялар

Екінші жағынан, "басты теория" пайда болмай-ақ, конструктивті математиканың не екені айқын түрде анықталды. Мысалы, Эрет Бишоптың анықтамасына сәйкес, sin(x) сияқты функцияның үздіксіздігін, үздіксіздік модуліне конструктивті шектеу ретінде дәлелдеу керек, яғни үздіксіздік туралы мәлімдеменің болулық мазмұны – әрқашан орындала алатын уәде болып табылады. Сондықтан Бишоп нүктелік үздіксіздіктің қалыпты түсінігін қабылдамайды және үздіксіздікті "жергілікті біркелкі үздіксіздік" тұрғысынан анықтауды ұсынады. Теория түрінен де болу теоремасының басқа түсіндірмесін алуға болады, онда болулық мәлімдеменің дәлелі тек термин арқылы (оны есептеу мазмұны ретінде қарастыруға болады) ғана мүмкін.