Кіріспе

Бірінші исламдық азан шақыру

Исламдық азан шақыру

Азан (أَذَان) – исламда намазға шақырудың алғашқысы, әдетте мешітте күніне бес уақыт муэдзин оқиды, дәстүрлі түрде минареттен. Азан жаңа туған сәбидің құлағына бірінші болып айтылатын сөз, сондай-ақ жаңа үйде айтылатын алғашқы сөз болып табылады. Азан – мұсылмандарды міндетті (фард) намазға (салауат) мешітке шақыратын алғашқы шақыру; екінші шақыру, иқама деп аталады, мешіттегілерді намазға тұруға шақырады. Мұсымандарға азанды естігенде өз істерін тоқтатып, белгіленген намазды оқу арқылы жауап беру ұсынылады, бұл намаз шақыруға құрмет көрсету және дініне адал болуын білдіреді. Түркияда ол күннің уақытына қарай бес стильде айтылады: саба, ушак, хиказ, раст және сега. Араб тілінде ол: Фаджр (فجر), Зухр (ظهر), Аср (عصر), Мағриб (مغرب) және Иша (عشاء) деп аталады.

Терминология

Адхан, араб тілінде "жариялау" дегенді білдіреді, "тыңдау, есту, хабардар болу" мағынасын беретін адхина түбірінен шыққан. Әртүрлі мәдениеттерде әртүрліше транслитерацияланады. Адхан сөзінің тағы бір туындысы - ʾudhun (أُذُن), ол "құлақ" дегенді білдіреді.

Анонсшы

Муаззин – мешіттен азан шақыратын адам. Көбінесе қазіргі заманда бұл микрофон арқылы жасалады: дауыстау құрылғыларына, әдетте мешіттің минареттерінің жоғарғы бөлігінде орнатылған, осылайша жақын жердегілерді намазға шақыратын хабар таратылады. Дегенмен, көптеген мешіттерде азанды жазуға да болады. Себебі, "намазға шақыру" күніне кем дегенде бес рет дауыстап оқылуы тиіс. Бұл көбінесе бұрын жазылған азанды муаззиннің қатысуынсыз қайта ойнату арқылы жасалады. Осылайша, мешіт операторы хабарды өңдеуге, араластыруға және дыбыс деңгейін реттеуге мүмкіндік алады, сонымен қатар толық уақытты муаззин жалдау қажеттігінен немесе муаззиннің болмауы жағдайында да ыңғайлы. Сондықтан көптеген мұсылман елдерінде азанның дыбысы бір мешіттен екінші мешітке, тіпті бір уақыттан екінші уақытқа дейін бірдей болуы мүмкін, мысалы, Лондон орталық мешітінде. Мысалы, Индонезиядағы Ид әл-Фитр сияқты діни мерекелерде, күні бойы қатты дауыста оқылуы тиіс болғандықтан, мешіт операторлары осы жазба әдісін пайдаланып, азанды үнемі қайталап ойнатуға мүмкіндік алады. Муаззин азанды анық, әуенді және барлық адам ести алатындай дауыспен оқу қабілеті үшін таңдалады. Бұл мешіттегі маңызды міндеттердің бірі, себебі оның жамағаты және достары намазға жиналуға шақыруда оған сенеді. Имам күніне бес рет намазды басқарады. Исламдағы алғашқы муаззин – Абсиниялық тегі бар, азат етілген құл, Билал ибн Рабба.

Шииттер

Шииттік дереккөздер Мұхаммедтің (с.ғ.с.) Алланың бұйрығымен мұсылмандарды намазға шақыру үшін азанды белгілегенін айтады. Шиит исламында азанның құрамына ешкімнің үлес қоспағаны, сондай-ақ оған үлес қосуға ешкімнің құқығы болмағаны туралы үйретіледі. Шииттік дереккөздерде Билал ибн Рабах әл-Хабашидің мұсылман қауымының алдында азанды алғаш рет дауыстап оқығаны айтылады. «Лә иләһа иллә Ллаһ» деген негізгі сөз – Ислам дінінің тасы болып табылады және оған сенумен бірге, оның маңызы зор. Ол «Алладан басқа ешбір құдай жоқ» деп жариялайды. Бұл – Таухидті, яғни «Алланың бірлігі туралы ілімді» мойындау. «Мухаммадун Расулуллаһ» сөзі Алланың атынан басшылық етуге біреудің қажеттігін білдіреді, яғни Мұхаммед (с.ғ.с.) – Алланың елшісі. Бұл – Мұхаммедтің (с.ғ.с.) пайғамбарлығын, яки Набуатты қабылдау. Мұхаммед (с.ғ.с.) Ғадир Хумда Әли ибн Әби Талибті өзінің мұрагері деп жариялады, бұл оның басшылығын жалғастыру үшін қажет болды. Құм көлінің хадисінде Мұхаммед (с.ғ.с.): «Кімнің билігі менде болса, Әли оның билігі» деді. Сондықтан «ʿАлийун Валийуллаһ» («Әли – Оның [Алланың] өкілі») деген сөз тіркесін оқу ұсынылады. Фатеми дәуіріндегі (1035-1094) Маад әл-Мустансир Билланың Қаһирадағы (Ибн Тулун мешіті) мешітінің қибласының біріне оның есімі және «Лә иләһа иллә Ллаһ, Мухаммадун Расулуллаһ, ʿАлийун Валийуллаһ» (لَا إِلَٰهَ إِلَّا ٱللَّٰهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ ٱللَّٰهِ عَلِيٌّ وَلِيُّ ٱللَّٰهِ) сөздері жазылған. Азан мұсылмандарға Таухид, Набуат және Имамат – осы үш ислами ілімді әр намаз алдында еске салады. Бұл үш ұғым Аллаға, Мұхаммедке (с.ғ.с.) және Имамға деген құлшылықты күшейтеді, олар бір-бірімен тығыз байланысты және бөлек қарастырылмайды; бірі екіншісіне, содан соң Аллаға жетелейді. Бұл сөз тіркесі кейбір шииттер үшін, жоғарыда айтылғандай, міндетті емес. Олар Әлидің Уалаясын («Құдайлық билігін») өзінен-өзі түсінікті, куәлік ретінде және жариялаудың қажеті жоқ деп санайды. Алайда, Алланың ұлылығы да өзінен-өзі түсінікті деп есептеледі, бірақ мұсылмандар әлі де «Аллаһу Акбар» деп айтып, сенімдерін жариялайды. Шиилердің көпшілігі Әли туралы сөз тіркесін оқу үшін осы себепті келтіреді.

Сүнниттер

Суннилер азанды Мұхаммед пайғамбардың өзі емес, оның сахабаларының бірі жазғанын айтады. Мұхаммедтің сахабы Абдулла ибн Зайдтың түсінде азанның Алладан келгенін көргені хабарланады. Ол бұл туралы сахабаларына айтты, кейін бұл жаңалық Мұхаммедке жетті, ол оны растады. Өте әдемі дауысы болғандықтан, Мұхаммед намазға шақыру үшін Билал ибн Рабаһ әл-Хабаши есімді босатылған хабаш құлынды таңдады. Мұхаммед христиандар қолданатын қоңыраулар мен яһудилер қолданатын мүйіздердің орнына шақыруды артық көрді. Жұма намазында (Салат әл-Жұма) бір азан бар, бірақ кейбір сунниттер оны екіге дейін көбейтеді; біріншісі адамдарды мешітке шақыру үшін, екіншісі имам хутба (уағыз) бастамас бұрын айтылады. Намаз басталар алдында, намаз оқып тұрғандардың бірі барлық намаздардағыдай иқма оқиды. Бұл халифа Османның кезінде екі азанды жасауды бұйырғандығына негізделген, біріншісі жұма намазының басталатынын хабарлау үшін базарда жасалуы керек еді, ал екінші азан мешіттегі әдеттегі азан болар еді. Барлық сунниттер екі азанды қалайтындары жоқ, себебі намаз уақыттары белгілі болғандықтан, адамдарды намаз уақытының жақындап қалғаны туралы ескертудің қажеті жоқ.

Нысан

Намазға шақыру намаз уақыты кіргеннен кейін айтылады. Муаззин әдетте намаз шақыру кезінде тұрады. Азан оқығанда муаззиннің қолын құлағына қоюы жиі кездеседі. Әр сөзден кейін үзын үзіліс жасалады және белгілі бір ережелерге сәйкес бір немесе бірнеше рет қайталанады. Алғаш айтқанда әр сөздің дыбыстық диапазоны шектеулі, әуендік өрнегі аз және қысқа болады. Қайталағанда сөз ұзарады, әуендік әшекейлермен безендіріледі және октавадан астам дыбыстық диапазоны болуы мүмкін. Азанның формасы контрастпен сипатталады және бір мақамның төртінші немесе бесіншісінен басқа тоналды орталыққа өтетін он екі мелодиялық бөлімнен тұрады. Таяу Шығыстың әртүрлі аймақтарында азанды орындау үшін әртүрлі мақамдар қолданылады: Мәдина қаласы Сауд Арабиясында Баяти мақамы, ал Меккеде Хиджаз мақамы қолданылады. Темп көбінесе баяу болады, бірақ күн бату намазында жылдамдатылып, әуендік өрнектер азайтылуы мүмкін. Мейрамдарда дуэт түрінде ырғақты айтысу арқылы орындалуы мүмкін. Ұзақтығы 4 минутқа дейін созылуы мүмкін, тіпті одан да ұзаққа созылып, содан кейін қысқарақ іқама келеді.

Австралия

Австралиядағы мешіттерде қоғамдық пікірлерге байланысты дау-дамайлар болып жатыр, мысалы, Арнклифтегі Әл-Захра мешітіндегі тұрақ дауы, Сиднейдегі Галлиполи және Лейкемба мешіттеріндегі шу шағымдары, ал Мельбурндағы Албаниялық австралиялық ислам қоғамы мен Кисбороу түрік ислам және мәдени орталығындағы қоғамдық түсірілімдерге қатысты мәселелер бар.

Бангладеш

2016 жылы оппозиция жетекшісі Халида Зия үкіметтің мешіттерден азанды жолдауды, дыбыс тарату құралдары арқылы тоқтатуға тырысып жатқанын айыптады, ал үкімет өкілдері премьер-министр Шейх Хасинаның қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылықтарын жеткізді.

Израиль

2016 жылы Израильдің министрлер комитеті намазға шақыруды, әсіресе сыртқы динамиктер арқылы, шектеуге бағытталған заң жобасын бекітті. Бұл шудың көзі деп айтылды, бірақ заң жобасы қабылданбады және содан бері күшін жойды. Премьер-министр Беньямин Нетаньяху бұл заң жобасын қолдап, былай деді: «Израиль қоғамының барлық азаматтары, барлық діндерден, дұға үйлерінен келетін артық шу мен қиындықтар туралы маған көп рет жүгінді, тіпті олардың санын санау мүмкін емес». Израиль демократия институты, бейтарап сарапшылар тобы, бұл заң жобасы мұсылмандардың құқықтарын шектеуге және дін бостандығына қол сұғуға қатысты алаңдаушылық білдірді. Сауд Арабиясы, Малайзия және Индонезия сияқты басқа мұсылман елдері де пандемия кезінде мешіттерде намаз оқуға тыйым салғандықтан осы өзгерістерді жасады, бұл індеттің таралуын тоқтату үшін қабылданған шара болатын. Азанның бір сөзін өзгертуге рұхсат берудің негізі Мұхаммед пайғамбардың қиын жағдайларда азан шақыру туралы берген нұсқауларымен түсіндірілді.

Швеция

2013 жылы Стокгольмнің оңтүстігіндегі Боткиркадағы Фитджа мешіті апта сайын жұма намазына азан шақыруға рұқсат алған алғашқы мешіт болды, дыбыс деңгейі 60 дБ-дан аспаса деген шартпен. Карлскронада (Швецияның оңтүстігіндегі Блекинге провинциясы) исламдық бірлестік 2017 жылы минарет салып, содан бері апта сайын намазға шақыруды жүзеге асырып келеді. 2018 жылдың ақпан айында Вексjöдегі уақытша мешіт осындай рұқсат сұрап өтініш берді, бұл практика бойынша бүкіл елде кең пікірталас тудырды. Швеция полициясы сол жылдың мамыр айында бір жылға рұқсат берді.

Тажикстан

2009 жылы 26 наурыздағы №489 "Санa туралы және діни бірлестіктер туралы" Заңымен мешіттерден дауыс күшейткіштері арқылы азанды таратуға тыйым салынды.

Түркия

1923 жылы Түркия Республикасы құрылғаннан кейін, Ататүрктің ықпалымен Түркия үкіметі елге секуляризмді енгізді. Бұл бағдарламаның мақсатында араб тіліндегі дәстүрлі шақырудың орнына түрік тілінде азанды оқу болды. Аталған талқылаулар аяқталған соң, 1932 жылдың 1 ақпанында азан түрік тілінде оқылды және бұл практика 18 жылға созылды. Түрік тіліндегі азанға қарсылықтар туындап, наразылықтар күшейді. Осы наразылықтарды тоқтату үшін 1941 жылы жаңа заң қабылданды, оған сәйкес араб тілінде азан оқығандар 3 айға дейін түрмеге жабылып, 300 түрік лирасына дейін айып төлеуге міндетті болды. 1950 жылдың 17 маусымында Аднан Мендерес басқаратын жаңа үкімет араб тілін діни тіл ретінде қайта орнатты.

Өзбекстан

2005 жылы Өзбекстанның бұрынғы президенті Ислам Каримов елде мұсылман азанының таратылуына тыйым салды; бұл тыйым 2017 жылдың қараша айында оның ізбасары Шавкат Мирзиёев тарапынан алынып тасталды. Басқа елдерде мешіттер мен намаз оқу залдарында азанды таратуға қатысты жазбаша заң жоқ.

Теледидарда

Кейбір мұсылман көпшілік елдерде телеарналар әдетте намаз уақыттарында радиостансаларға ұқсас түрде азанды хабарлайды. Индонезия мен Малайзияда мұсылман емес діни арналардан басқа барлық телеарналар үшін таңғы (Фаджр) және кешкі (Мағриб) намаздарды тарату міндетті. Ислам діни арналары көбінесе бес уақыт намаздың барлығында да азанды хабарлайды. 1970 жылдардан бері азан АҚШ-тағы мешіттерден, мысалы Мичиган штатының Дирборн қаласында құрылған Америка мұсылман қоғамынан хабарланды. Азандар көбінесе мешіттер мен намаз оқып жатқан жамағатты бейнелейтін көркемдік бейнематериалдармен бірге көрсетіледі. Малайзия мен Индонезияның кейбір телеарналары көбінесе бірнеше актерлер мен діни сюжеттерді қамтитын кинематографияға көбірек көркемдік немесе мәдени көзқарас қолданады. 1991-1994 жылдардағы Мәсжид әл-Харам муэдзині шейх Әли Ахмет Мулланың жазбасы түрлі теле- және радиоарналарда қолданылуымен кеңінен танымал.

"Қораллы адам"

Адан Карл Дженкинстің "Қарулы адам: бейбітшілікке арналған месса" шығармасында қолданылған.