Жорданның готтар тарихы: "Гетіка" шығармасы

Кіріспе

Иорданның гот халқының шығу тегі мен тарихы туралы әдеби еңбегі – "De origine actibusque Getarum" ("Геталардың шығу тегі мен істері"), көбінесе "Getica" деп қысқартылады. Бұл еңбек 551 жылға немесе одан кейінгі уақытқа жатқан, Иорданның кейінгі латын тілінде жазған шығармасы. Ол Кассиодордың гот халқының шығу тегі мен тарихы туралы ауқымды еңбегінің қысқаша мазмұны екенін алға тартады, бірақ ол еңбек қазір жоғалып кеткен. Дегенмен, Иордан Кассиодордың еңбегін қаншалықты пайдаланғаны белгісіз. Бұл – готтардың шығу тегі мен тарихы туралы кеңінен баяндайтын, қазірге дейін сақталған жалғыз замандас дерек көзі. Алайда, оны тарих немесе шығу мифологиясы деп қарастыру мәселесі даулы.

Жұмыстың қысқаша мазмұны

Гетека Скандза деп аталатын үлкен арал туралы әңгімелеумен басталады, ол Висла өзенінің сағасына қарап жатыр және Клавдий Птолемей мен Помпоний Мела жазушылары сипаттаған. Джорданес бұл аралдың готтарды қоса, көптеген түрлі халықтардың бастапқы отаны екенін хабарлайды, олар одан аралар сияқты ұшып шықты (16 25). Джордан готтар тарихын Беріг есімді гот патшасының Скандзадан Готискандзаға үш кемемен (25, 94) ерте замандардан көшіп кетуімен бастайды. Иорданияның (немесе Кассиодордың) баяндамасында Геродоттың Гетиялық жартылай құдайы Залмоксис готтардың патшасы болады (39). Джордан готтардың "Троя мен Илиумды" Агаммнонмен болған соғыстан қалпына келгеннен кейін қалай шабуылдағанын айтады (108). Олар Мысыр перғауыны Весозиске де кездескендіктері айтылады (47). Джорданның еңбегінің фантастикалық емес бөлігі готтардың біздің заманымыздың 3-ші ғасырында Рим әскери күштерімен кездескен кезде басталады. Еңбек готтардың Византиялық генерал Белизарийден жеңілуімен аяқталады, бұл Джорданның заманында жақында болған оқиға. Джордан 2030 жылдық тарихтан кейін готтардан жеңіске жеткендерді құрметтеу үшін жазғанын мәлімдейді.

Маңыздылығы мен сенімділігі

Кассиодордың түпнұсқалық еңбегі сақталмағандықтан, Иорданның еңбегі еуропалық тайпалардың көші-қоны кезеңіндегі, әсіресе 3-шы ғасырдан бастап остготтар мен визиготтарға қатысты, ең маңызды дереккөздердің бірі болып табылады. Иордан өзінің жұмысы, мүмкін Кассиодор арқылы, сондай-ақ маңызды көз ретінде готтардың "халық әндерін" (carmina prisca) және гот тіліндегі жазбаларды пайдаланғанын атап өтті. Қазіргі ғалымдар оның осындай көздер туралы мәлімдемелері жұмыстың күмәнді бөліктеріне сенімділік беруі мүмкін бе, деген сұраққа жауап іздеуде. Көптеген классикалық авторлар сияқты, Иордан ертедегі гетерді кейінгі готтармен теңестірді, бұл тұжырымын Орозий Павлустың куәлігіне негіздеді. Шығыс Еуропадағы кейбір ғалымдар бұл үзіндіні славян этносының Рим империясының соңғы кезеңінен бұрын пайда болғанын дәлелдеу үшін пайдаланды. Дегенмен, басқалары археологиялық және тарихнамалық деректердің жетіспеуіне байланысты бұл пікірге қарсы шықты. Бұл кітап ортағасырлық тарихшылар үшін маңызды, себебі ол "Бреттон патшасы" Риотаманың Галлиядағы жорығын айтады, бұл Артюр патша туралы ертегілерге шабыт берген болуы мүмкін. Жұмыстың тарихилығына қатысты маңызды мәселелердің бірі – готтардың 3-шы ғасырда жазба деректерге енгенге дейінгі кезеңдері. Көптеген пікірлер болғанымен, еңбектегі ертегілер көбінесе мифологиялық деп саналады, ал 6-шы ғасырға жақындаған сайын ақпараттың сенімділігі артады. Кассиодор ең алғашқы готтар туралы ақпаратты жинақтаған болса да, жұмыста хронологиялық қателіктер бар, сонымен қатар ежелгі грек және латын авторларынан готтар болуы мүмкін халықтардың сипаттамаларын алу арқылы жазылғандығы байқалады. Сонымен қатар, Иордан Кассиодордың баяндамасын 6-шы ғасырға тән этнонимдермен араластырылған қысқартылған нұсқасы арқылы бұрмалаған сияқты. Кейбір ғалымдар Иорданның мәтінін әдемілеп қабылдау ақылға сыймас, бірақ оған толығымен күмәнді қараудың да қажеті жоқ деп санайды. Мысалы, Иордан готтардың б.з.д. 1490 жылы Скандинавиядан шыққандығын жазады. Бұл хронология дұрыс болмаса да, австриялық тарихшы Гервиг Вольфрам бұл мәлімдемеде шындықтың дәні болуы мүмкін деп есептейді, яғни гут тайпасы Скандинавиядан шығып, Шығыс Помераниядағы гутон этногенезіне үлес қосуы мүмкін (Вильбарк мәдениеті). Жақындағы ғасырларға қатысты сенімдірек материалдың мысалы – Книва патшаның есімі. Дэвид С. Поттер оны шынайы деп санайды, себебі ол Иордан берген гот патшаларының шежіресінде кездеспейді, демек, ол оны 3-шы ғасырға тән нақты дереккөзден тапқан болуы керек. Алайда, даниялық ғалым Арне Сёби Кристенсен Гетика толығымен ойдан шығарылған жазба екенін, ал Иордан сипаттаған готтардың шығу тегі грек және рим мифтеріне негізделген құрастырма және Солтүстік Еуропадан алынған есімдердің қате түсіндірілуінен тұрады деп мәлімдейді. Кристенсеннің пікірінше, бұл құрастырманың мақсаты сол кезде жоғалып бара жатқан халықтың естелігін сақтау болған. Канадтық ғалым Уолтер Гоффарт басқаша себептерді ұсынады, Гетиканың Юстиниан I және оның сарайындағы үгіт-насихат машинасының саналы жоспарының бір бөлігі болғанын айтады. Ол готтар мен олардың варвар туыстастарының римдік әлемге жатпайтынын көрсетуге тырысқан, осылайша Шығыс Рим империясының батыс бөлігіне үстемдік ету құқығын негіздеген.

Because the original work of Cassiodorus has not survived, the work of Jordanes is one of the most important sources for the period of the migration of the European tribes, and the Ostrogoths and Visigoths in particular, from the 3rd century AD. Jordanes mentioned that his work, perhaps via Cassiodorus, also drew upon Gothic "folk songs" (carmina prisca) as an important source, and a Gothic chronicler Modern scholars have struggled to find any confirming evidence that his claims about such sources can give credibility to the more doubtful parts of the work. Like many other classical writers, Jordanes equated the earlier Getae to the later Goths. He specified that he did this on the testimony of Orosius Paulus. this passage has been used by some scholars in eastern Europe to support the idea that there was a distinct Slavic ethnicity long before the last phase of the Late Roman period. Others have rejected this view because of the absence of concrete archaeological and historiographical data. The book is important to some medieval historians because it mentions the campaign in Gaul of one Riothamus, "King of the Brettones," a possible source of inspiration for the early stories of King Arthur. One of the major questions concerning the historicity of the work is concerning the periods before the Goths enter the written record in the third century. Although there is a range of views, the earliest parts of the narratives are considered mainly mythological, and the account becomes more reliable as it approaches the 6th century. Whether or not Cassiodorus was the main collator of the information about the earliest Goths, not only contains chronologically untenable parts, but also shows evidence of being to at least partly derived by culling ancient Greek and Latin authors for descriptions of peoples who might have been Goths. Furthermore, it seems that Jordanes distorted Cassiodorus's narrative by presenting a cursory abridgement of it mixed with 6th century ethnic names. Some scholars claim that, while acceptance of Jordanes' text at face value may be too naïve, a totally skeptical view is not warranted. For example, Jordanes writes that the Goths originated in Scandinavia in 1490 BC. Although the chronology is untenable, one Austrian historian, Herwig Wolfram, believes that there might be a kernel of truth in the claim, proposing that a clan of the Gutae may have left Scandinavia and contributed to the ethnogenesis of the Gutones in eastern Pomerania (see Wielbark culture). An example of more believable material concerning the more recent centuries is the name of King Cniva, which David S. Potter thinks is genuine because, since it doesn't appear in the fictionalized genealogy of Gothic kings given by Jordanes, he must have found it in a genuine 3rd century source. On the other hand, a Danish scholar, Arne Søby Christensen, claims that the Getica is an entirely fabricated account, and that the origin of the Goths that Jordanes outlines is a construction based on popular Greek and Roman myths, as well as misinterpretation of recorded names from Northern Europe. The purpose of this fabrication, according to Christensen, may have simply been to preserve a memory of a people who, at the time, looked liked they were about to cease to exist.> A Canadian scholar, Walter Goffart, suggests another incentive, arguing that the Getica was part of a conscious plan by Justinian I and the propaganda machine at his court. He wanted to affirm that the Goths and their barbarian cousins did not belong to the Roman world, thus justifying the claims of the Eastern Roman Empire to hegemony over the western part.

Басылымдар

Бұл мәтіннің қолжазбасы 1442 жылы Венада итальяндық гуманист Энея Сильвио Пиколомини тауып алды. Оның editio princeps-і 1515 жылы Конрад Путингер шығарды, одан кейін көптеген басқа басылымдар жарық көрді. Классикалық басылым – 19 ғасырдағы неміс классикалық ғалымы Теодор Моммсеннің (Monumenta Germaniae Historica, auctores antiqui, v. i.) басылымы. Ең жақсы сақталған қолжазба – Хайдельберг қолжазбасы, ол Германияның Хайдельберг қаласында, шамамен 8 ғасырда жазылған, бірақ 1880 жылдың 7 шілдесінде Моммсеннің үйінде болған өртте жойылды. Кейіннен тағы бір 8 ғасырлық қолжазба табылды, онда I-XLV тараулар қамтылған, қазір ол Палермодағы Archivio di Stato-да ‘Codice Basile’ деп сақталады. Тарихи құндылығы бойынша келесі маңызды қолжазбалар – 10 ғасырға жататын Vaticanus Palatinus және 9 ғасырға жататын Valenciennes қолжазбасы. Джорданның еңбегі Моммсеннің 1882 жылғы басылымынан бұрын-ақ белгілі болған. Ол Эдвард Гиббонның классикалық 6 томдық «Рим империясының құлдырауы мен жоғалу тарихы» (1776) еңбегінде сілтеме жасалған, ал одан бұрын Дегореус Уиар (1623) Джорданның «De regnorum ac temporum successione» және «De rebus Geticis» атты еңбектеріне сілтеме берген.

Джорданның өзі

Бұрынғы нотариус, готтық magister militum Gunthigis-тің қызметінде болғандықтан, Джордан готтар туралы дәстүрлерді ешкімге сүйенбей-ақ білуге мүмкіндік алған болар еді. Дегенмен, мәтінде мұны растайтын ешқандай дәлел жоқ, ал еңбектегі carmina prisca-ға сілтемелердің кейбіреуі классикалық авторларға негізделгенін көрсетуге болады.

Кассиодор

Кассиодор итальяндық (Скиллаче, Бруттиум) болды, ол гот патшаларының кеңесшісі және хатшысы болып қалыптасты. Оның және готтардың ең табысты жылдары, әдетте, Теодорихтың билігі саналды. Теодорихтың сол кездегі үкімет саясаты келісімге бағытталған болды, сондықтан ол итальяндықтарды мүмкіндігінше үкіметке қабылдады. Ол Кассиодордан готтар туралы еңбек жазуды сұрады, ол олардың ежелгілігін, асылдығын, тәжірибесін және билік етуге лайықтылығын көрсететін болсын. Теодорих 526 жылы қайтыс болды, ал Кассиодор оның ізбасарларына сол қызметте қызмет ете берді. Ол бұрынғы патшасының өзіне тапсырған міндетін ешқашан ұмытқан жоқ. 533 жылы Римдегі сенатқа патша Аталарик атынан жазылған, бірақ шындығында Кассиодор жазған хатта, готтар туралы үлкен еңбек аяқталғаны айтылды, онда Кассиодор «Амалийлерді олардың тегінің даңқымен қайта жаңғыртты». Бұл еңбек 526 және 533 жылдар аралығында, гот патшаларының резиденциясы Равеннада жазылған болуы керек. Кейін Кассиодор қолжазбалармен не істегені белгісіз. Джорданның бірде оларды қарауылшыдан алғаны, бай Кассиодордың кем дегенде бір толық уақытты сақтаушыны және басқа қолжазбаларын ұстауға қабілетті болғанын көрсетеді, яғни жеке кітапханашы (мұндай әдет бүгінгі күнде де кездеседі). Джордан «Getica» алғы сөзінде оларды үш күнге кітапханашыдан алып, қайта оқығанын (relegi) айтады. Бұл оқулардың уақыты мен орны көптеген ғалымдарды қызықтырды, себебі бұл ақпарат «Getica» еңбегінің қаншалықты Кассиодордың еңбегіне негізделгенін анықтауға көмектеседі. Екі негізгі теория бар, бірі төмендегі Мироу еңбегінде, екіншісі төмендегі О’Доннелл еңбегінде келтірілген. Мироудың еңбегі ертерек жазылған және О’Доннелл келтірген хат онда жоқ. Готиканың тәуелсіздігі 539 жылы Юстинианның әскери штабының бастығы Белисарийдің Италияны қайта басып алуымен аяқталды. Кассиодордың гот патшалары үшін соңғы жазған еңбегі Витигеске арналған, ол 540 жылы Константинопольге көшірілді. Бірқатар номиналды патшалар сол жерден билік жүргізді, ал Белисарий готтардың Италияға қайта шабуыл жасамауына қол жеткізді (бірақ Юстинианның өлімінен кейін Ломбардтар оны қайта басып алды). Кассиодор 540 жылы туған қаласы Сквиллакеге зейнеткерлікке шықты, онда ол өзінің байлығын мектеп және кітапханасы бар монастырь, Vivarium салуға жұмсады.

Cassiodorus was a native Italian (Squillace, Bruttium), who rose to become advisor and secretary to the Gothic kings in various high offices. His and the Goths' most successful years were perhaps the reign of Theodoric. The policy of Theodoric's government at that time was reconciliation and in that spirit he incorporated Italians into the government whenever he could. He asked Cassiodorus to write a work on the Goths that would, in essence, demonstrate their antiquity, nobility, experience and fitness to rule. Theodoric died in 526 and Cassiodorus went on to serve his successors in the same capacity. He had not by any means forgotten the task assigned to him by his former king. In 533 a letter ostensibly written by King Athalaric to the senate in Rome, but ghosted by Cassiodorus, mentions the great work on the Goths, now complete, in which Cassiodorus "restored the Amali with the illustriousness of their race." The work must have been written at Ravenna, seat of the Gothic kings, between 526 at latest and 533. What Cassiodorus did with the manuscripts after that remains unknown. The fact that Jordanes once obtained them from a steward indicates that the wealthy Cassiodorus was able to hire at least one full time custodian of them and other manuscripts of his; i. e., a private librarian (a custom not unknown even today). Jordanes says in the preface to Getica that he obtained them from the librarian for three days in order to read them again (relegi). The times and places of these readings have been the concern of many scholars, as this information possibly bears on how much of Getica is based on Cassiodorus. There are two main theories, one expressed by the Mierow source below, and one by the O'Donnell source below. Mierow's is earlier and does not include a letter cited by O'Donnell. Gothic sovereignty came to an end with the reconquest of Italy by Belisarius, military chief of staff for Justinian, ending in 539. Cassiodorus' last ghost writing for the Gothic kings was done for Witiges, who was removed to Constantinople in 540. A number of token kings ruled from there while Belisarius established that the Goths were not going to reinvade and retake Italy (which was however taken again by the Lombards after Justinian's death). Cassiodorus retired in 540 to his home town of Squillace, where he used his wealth to build a monastery with school and library, Vivarium.

Getica-да келтірілген авторлар

Гетикадағы оқиғалар, тұлғалар және халықтар Иорданның заманына дейін көп ғасырлар бұрын болған деп есептеледі. Бұл олар Скандинавия тарихының басқа жазбаларынан бұрын пайда болғанын көрсетеді. Иордан өзінен бұрынғы бірнеше авторларды атайды, олардың еңбектеріне ол қол жеткізген, бірақ біз жоқпыз, сондай-ақ қазірге дейін сақталған басқа авторлар да бар. Мироу осы авторлардың қысқаша мазмұнын келтіреді, ол төменде қарастырылады, сонымен қатар Иордан пайдаланған, бірақ Гетикада тікелей көрсетілмеген авторлар туралы да айтады (төмендегі Мироу еңбегіне сілтеме қараңыз). Мироудың аталған авторлар тізімі былай жинақталған:

Аблабий. Басқаша белгісіз тарихшы, қазір жоғалған "Готика халқы туралы" (Gothorum gentis) еңбегінің авторы. Дексипп вандалдар мен герулдер туралы. Дион, Дион Кассий немесе Дион Хризостом, тағы бір Гетика авторы. Иорданның Британия сипаттамасы. Фабий. Басқаша белгісіз, Равенна қоршауын қамтитын еңбегінің авторы, қазір жоғалып кетті. Иосиф Флавий IV.29-да готтарды скифтер деп қысқаша айтады. Ливий, II.10-да қысқаша еске алынады. Лукан Амалий туралы, V.43. Помпей Трог, қазір тек Юстинның Historiae Philippicae тұжырымында ғана белгілі. Помпоний Мела. Приск. Аттилаға қатысты оқиғалар. Птолемей Гетиканың III бөлімінде Скандинавия туралы. Страбон. Британия туралы мәліметтер. Симмах. Максимин туралы Юлий Капитолиннің көшірмелері. Тацит. Британия туралы мәліметтер. Вергилий.