Кіріспе

Эмотивизм – этикалық сөйлемдердің ұсыныстарды емес, эмоционалдық көзқарастарды білдіретін метаэтикалық көзқарас. Сондықтан, бұл теория бұлжыңдағанда "ұра/ысқыру" теориясы деп аталады. 20-шы ғасырда аналитикалық философия мен логикалық позитивизмнің дамуына ықпал еткен бұл теорияны А. Дж. Айер 1936 жылы жариялаған "Тіл, шындық және логика" кітабында айқын баяндаған, бірақ оның дамуы К. Л. Стивенсонға көбірек қарызды. Эмотивизмді когнитивтік емес немесе экспрессивизмнің бір түрі деп қарастыруға болады. Ол когнитивтік емес басқа да түрлерге (квази-реализм және әмбебап прескриптивизм сияқты) сондай-ақ когнитивизмнің барлық түрлеріне (моральдық реализм мен этикалық субъективизмді қоса алғанда) қарсы тұрады. 1950-ші жылдары эмотивизм Р. М. Харенің әмбебап прескриптивизмінде өзгертілген түрінде пайда болды.

Тарих

Эмотивизм 20 ғасырдың басында кең танымал болды, бірақ оның тамыры бірнеше ғасыр бұрын пайда болған. 1710 жылы Джордж Беркли жалпы тілдің идеяларды жеткізумен қатар сезімдерді оятуға да қызмет ететінін жазды. Одан кейінгі онжылдықтарда Дэвид Юм Стивенсонның кейінгі ойларына ұқсас идеяларды жақтады. 1751 жылы жарық көрген «Мораль принциптерін зерттеу» атты еңбегінде Юм моральды фактілермен байланыстырмай, «сезіммен анықталатындығын» айтты:

Г. Э. Мур 1903 жылы «Principia Ethica» атты еңбегін жариялап, этикалық натуралистердің «жақсы» және «жаман» сияқты этикалық ұғымдарды этикалық емес ұғымдарға (мысалы, «ұнайды» және «ұнамайды») аудару әрекеттері «натуралистік қателік» жасағанын дәлелдеді. Мур когнитивист болғанмен, этикалық натурализмге қарсы оның ұстанымы басқа философтарды когнитивизмнен, әсіресе эмотивизмге қарай итермеледі. 20 ғасырдың басында логикалық позитивизмнің пайда болуы және мағынаның тексерілу критерийі кейбір философтарды этикалық мәлімдемелердің эмпирикалық тексеруге келмейтіндіктен танымдық мағынасы жоқ деген қорытымға әкелді. Бұл критерий А. Дж. Айердің «Тіл, шындық және логика» еңбегіндегі позитивизмді қорғауының негізі болды, онда оның эмотивизм туралы тұжырымы да бар. Дегенмен, позитивизм эмотивизмнің өзіне аса қажет емес, тіпті Айердің түрінде де болмауы мүмкін, ал Айерге үлкен ықпал еткен Вена шеңберінің кейбір позитивистері эмотивистік емес көзқарастарды ұстанды. Р. М. Хэр 1952 жылы жарық көрген «Мораль тілі» атты еңбегінде өзінің жалпыға бірдей рецептивизм туралы этикалық теориясын жазды. Ол моральдық аргументацияның кейде психологиялық, ал рационалды емес деп ойлаған Стивенсон қолдаған «пропагандаға» қарсы рационалды моральдық аргументацияның маңыздылығын қорғауды көздеді. Бірақ Хардың келіспеушілігі баршаға ортақ емес еді, оның танымдық емес теориясы мен эмотивтік теория арасындағы ұқсастықтар – әсіресе оның және Стивенсонның моральдық үкімдер бұйрықтарды қамтиды және сондықтан таза сипаттамалық емес деген пікірлері оны эмотивист деп санауға себеп болды, ол бұл жіктемені жоққа шығарды.

Ұстаздар

Эмотивизм туралы ықпалды мәлімдемелер К. К. Огден мен И. А. Ричардс 1923 жылғы "Мағынаның мәні" атты тіл туралы кітабында, сондай-ақ В. Х. Ф. Барнс пен А. Дункан Джонс 1934 жылы этика саласындағы тәуелсіз еңбектерінде жасалды. Дегенмен, осы теорияны ең толық және кеңінен талқыланған қорғаушылықтары – Айердің және әсіресе Стивенсонның кейінгі жұмыстары болып табылады.

С. Л. Стивенсон

Стивенсонның еңбегі Айердің көзқарасын дамыту ретінде де, "этикалық эмотивизмнің екі кең түрінің" бірі ретінде де қарастырылды. Аналитикалық философ Стивенсон 1937 жылғы "Этикалық терминдердің эмоционалдық мағынасы" атты эссесінде кез келген этикалық теория үш нәрсені түсіндіруі керек екенін айтты: моральдық мәселелер бойынша ақылға қонымды пікір келіспеушіліктері болуы мүмкін, "жақсы" сияқты моральдық терминдер іс-қимылға ұмтылуда "тартымды" күшке ие, және моральдық тұжырымдарды растау үшін ғылыми әдіс жеткіліксіз. Стивенсонның жеке теориясы оның 1944 жылғы "Этика және тіл" кітабында толыққанды жетілді. Онда ол Айермен келіседі, этикалық сөйлемдер сөйлеушінің сезімдерін көрсетеді, бірақ олар тыңдаушының сезімдерін өзгертуге арналған императивтік компонентке де ие, және осы компонент маңыздырақ. Айер құндылықтар немесе негізгі психологиялық бейімділіктер туралы айтқанда, Стивенсон көзқарастар туралы айтады, ал Айер нақты құндылықтарды нақты жағдайға қолданудағы фактілік келіспеушіліктер немесе рационалды даулар туралы айтқанда, Стивенсон сенімдердегі айырмашылықтар туралы айтады; түсініктер бірдей. Терминологияны ескермегенде, Стивенсон этикалық тұжырымдамаларды талдаудың екі үлгісіне сәйкес түсіндіреді.

Екінші үлгілік талдау

Стивенсонның екінші талдау үлгісі нақты әрекеттер емес, іс-әрекеттер түрлері туралы мәлімдемелерге қолданылады. Осы үлгіде, әрекетті тікелей бағалаудың орнына, сөйлеуші оны жалпы принцип бойынша бағалайды. Мысалы, "Қиырлық жасау дұрыс емес" деген адам "Қиырлық жалпы бақытты азайтады" дегенді білдіруі мүмкін; бұл екінші үлгідегі мәлімдеме, ол бірінші үлгіге алып келеді: "Мен жалпы бақытты азайтатын кез келген нәрсені жақтырмаймын. Сен де солай істе."

Сын

Утилитариандық философ Ричард Брандт 1959 жылы жарияланған «Этикалық теория» кітабында эмотивизмді бірнеше рет сынады. Оның бірінші сын-ескертпесі: «Этикалық тұжырымдамалар эмотивтік теория айтқандай емес, және бастапқыда кемінде, мәлімдемелер ретінде қарастырылуы тиіс». Оның пікірінше, эмотивизм тарихи тұрғыдан алғанда көптеген адамдардың этикалық сөйлемдерді тек эмоциялық емес, «фактілерді баяндау» ретінде қарастыруын түсіндіре алмайды. Сонымен қатар, ол адамдар моральдық көзқарастарын өзгерткенде, бұрынғы көзқарастарын жай ғана өзгеше емес, қате деп санайтынын айтады, және егер тек қана олардың көзқарасы өзгерген болса, мұндай жағдай түсініксіз болады. Джеймс Урмсонның 1968 жылғы «Эмотивтік этика теориясы» кітабы Стивенсонның «Этика және тіл» еңбегіндегі кейбір тұжырымдамаларымен келіспейді, бұл еңбек «үлкен құндылығы бар», бірақ «Стивенсоннің бағалы ойларын тұрақты түрде бұрмалауына әкелген бірнеше қателіктерге» ие.

Стандартты пайдалану және стандартты орнату

Стивенсонның магниттік әсер ету тезисіне негізгі сын ретінде Урмсон этикалық мәлімдемелердің екі функциясы бар екенін жазды: "стандартты қолдану" – қабылданған құндылықтарды нақты жағдайға қолдану, және "стандартты белгілеу" – белгілі бір құндылықтарды қабылдануға тиіс деп ұсыну амалы. Стивенсон оларды шатастырды. Урмсонның пікірінше, Стивенсонның "Мен бұны мақұлдаймын, сен де солай істе" дегені – стандартты белгілейтін мәлімдеме, бірақ көптеген моральдық мәлімдемелер шын мәнінде стандартты қолданатын болып келеді, сондықтан Стивенсонның этикалық сөйлемдерді түсіндіруі жеткіліксіз. Колин Уилкс Стивенсонның бірінші және екінші деңгейдегі мәлімдемелер арасындағы айырмашылығы осы мәселені шешеді деп жауап берді: "Бөлісу жақсы" деген адам "Бөлісуді қоғам мақұлдайды" сияқты екінші деңгейдегі мәлімдеме жасауы мүмкін, Урмсонның айтуынша, осылайша көбінесе моральдық әңгімелер өтеді. Сонымен қатар, олардың мәлімдемесін бірінші деңгейдегі, стандартты белгілейтін сөйлемге дейін тоғытуға болады: "Мен қоғам мақұлдаған нәрсені мақұлдаймын; сен де солай істе".