Пьер Жан Оливи: Францискан теологы және кедейлік туралы даулар

Кіріспе

Француз францискандық теолог және философ Пьер Джон Оливи, Пьер де Жан Оливи немесе Петрус Иоаннис Оливи (1248 – 14 наурыз 1298) – француз францискандық теолог және философ. Рим-католик шіркеуінің имандылығын сақтап қайтыс болғанымен, 14-шы ғасырдың басындағы кедейлік туралы дау-жанжалдарда әрі қарай даулы тұлға болып қала берді. Бұл, көбінесе, оның францискандық кедейлік серті usus pauper (яғни, заттарды «кедейлікпен» немесе «шектеулі» пайдалану) деген тұжырымына байланысты болды. Заманағы францискандықтар usus pauper францискандық өмір салтына маңызды екендігіне бірлесіп келіссе де, оның кедейлік сертінің бір бөлігі екендігімен келіспеді. Оның шіркеулік кедейлікке қатысты қатаң көзқарасы рухани францискандықтар немесе Фратичелли деп белгілі болған топтардың идеологиясындағы маңызды рөл атқарды.

Өмірбаян

1247/48 жылы Безиер епархиясының Сериньян қаласында туған ол он екі жасында Безиердегі Кіші монахтар қатарына қосылды, Монпельеде білім алды, кейін Париждегі университетке қабылданды. 1268 жылы Бонавентураның “Collationes de septem donis Spiritus sancti” сөздерін тыңдағанда және 1273 жылы Бонавентураның “Collationes in Hexaemeron” жұмысын оқығанда ол онда болды. Туған жеріне оралғаннан кейін, ол әртүрлі орындарда сабақ берді және шамамен 1277-79 жылдары Нарбоннада болды. 1279 жылдың жазында Николай III-нің “Exiit qui seminat” булласын дайындау кезінде Оливи провинциялық министрімен бірге Италияға сапар шекті, бірақ булла жұмысына қатысқан комиссия мүшесі болған жоқ. Одан францискандық кедейлік туралы пікірін қысқаша білдіруін сұрады, бірақ ол евангелиялық жетілу туралы көбірек сұрақтар қойды. Лангедокқа оралғаннан кейін, Монпелье университетінде философиядан лекция оқыды, бірақ кейіннен Киелі Жазуды зерттеуге көшті. Ол көптеген Киелі кітаптарға түсіндірмелер жазды: “Жаратылыс”, “Ишая”, “Әйүп”, “Матай”, “Жохан”, “Римдіктерге хат” және “Аян кітабы” т.б. Бір қарсыласы ( “Ар. аға” деп сипатталған, Арно Гейлард екені анықталды, ол Парижден келген білімді шәкірт болған) Оливидің францискандық кедейлік антына қарсы шықты, бұл оны “Жақсы пайдалану туралы” (“De usu paupere”) трактат жазуға итермеледі. Екі жас теолог арасындағы дау көптеген мәселелер бойынша болды, бұл 1282 жылы Страсбургтегі Бас Шығармаға назар аударды. Оливидің тағдыры ғана белгілі, бірақ екеуі де оқытудан шеттетілді. Оның ілімі Париждегі жеті францискандық теологтар тарапынан зерттелді, олар бірінші кезекте қателіктердің тізімін (“Littera septem sigillorum”) жасады, содан кейін Оливидің жазбаларынан цитаталар жинақталған (“rotulus”) арқылы оны дәлелдеді. Оливи 1283-85 жылдары бірнеше жауаптармен өзін қорғады, ал Монпельедегі Бас Шығарма (1287) оның пайдасына шешім шығарды. Жаңа басшы, Акваспарталық Матфей, оны Флоренциядағы Санта-Кроче монастырына теологиядан лекция оқуға жіберді. Кейін Матфейдің орнын басып алған Реймонд Гауфреди Оливиді Монпельеге теология сабағын оқуға қайтарды. 1292 жылы Париждегі Бас Шығармада Оливи тағы да түсіндірмелер берді, олар қанағаттанарлық деп танылды. Ол соңғы жылдарын Нарбонна монастырында Иоаннның “Апокалипсисі” туралы шедевр жазып, Петр Ломбардтың “Сөйлемдеріне” түсіндірмесін қайта қарап, хат алмасып, “Рухани” францискандар мен берілген мирян қауымына рухани көмек көрсетумен өткізді. Ол достарының арасында қайтыс болды, олар оны “Қасиетті Петр” деп лақап қойды, өйткені ол католиктік иманды шын ниетпен мойындады (Уэддингтің 1297 жылғы жазбасы, 33-тармақ), 14 наурызда 1298 жылы.

Born at Sérignan, Diocese of Béziers, 1247/48, at twelve he entered the Friars Minor at Béziers, studied at Montpellier, and later attended the University at Paris. He was present there in 1268, when Bonaventure gave his Collationes de septem donis Spiritus sancti, and was probably still there in 1273 for Bonaventure's Collationes in Hexaemeron. Returning to his native province, he taught in different places, and was probably in Narbonne around 1277–79. During the preparation of Nicholas III's Bull Exiit qui seminat, in the summer of 1279, Olivi accompanied his provincial minister to Italy, but was not himself part of the commission that worked on the Bull. He was asked to express briefly his opinion with regard to Franciscan poverty, but composed much longer questions on the evangelical perfection. Upon his return to Languedoc, he was accepted as lecturer in Philosophy at the University of Montpellier, but later turned to Scripture Studies. He produced a number of biblical commentaries: Genesis, Isaiah, Job, Matthew, John, Romans, and Revelation, among others. One opponent (described as "brother Ar. ", to be identified with Arnaud Gaillard, then a formed bachelor back from Paris) voiced his opposition to Olivi's views on the Franciscan vow of poverty, which prompted him to write a Treatise on poor use (De usu paupere). The controversy between the two young theologians raged on many different issues, which attracted the attention of the General Chapter of Strasbourg in 1282. Only Olivi's fate is recorded, but both were probably suspended from teaching. His doctrine was examined by seven Franciscan theologians at Paris, who first drew up a list of errors (Littera septem sigillorum) and then substantiated it by a roll (rotulus) of citations from Olivi's writings. Olivi defended himself in several responses (1283–85), and finally the General Chapter of Montpellier (1287) decided in his favor. The new general superior, Matthew of Aquasparta, sent him as lector in theology to the convent of Santa Croce in Florence. Next, Matthew's successor, Raymond Gaufredi, sent Olivi back to Montpellier as lector in theology. At the General Chapter of Paris in 1292, Olivi again gave explanations, which were apparently satisfactory. He spent his last years in the convent of Narbonne lecturing and writing his masterwork on the Apocalypse of John, revising his commentary on the Sentences of Peter Lombard, corresponding, and acting as pastor to a community of "Spiritual" Franciscans and devout laypersons. He died surrounded by his friends, who familiarly called him "Saint Peter," after an earnest profession of his Catholic Faith (published by Wadding ad a. 1297, n. 33) on 14 March 1298.

Өзгешелік тәлім

Оливияның әдеби шығармашылығына көз жүгіртсек, оның елу жылдық қысқа өмірін, толық уақытты оқытушылық міндеттерін және "Ар. Фрайер" оған түсірген бұлт астында өмір сүрген жылдарынан айырылған жылдарын ескерсек, ол өте өнімді болды. Оның замандасы, бірақ толыққанды дұрыс емес, Киелі кітаптың әрбір кітабына түсініктеме жазғанын айтқан: ол Даниял пайғамбарлығына және Коринттіктерге жазған хаттарға түсініктеме беру жоспарын ешқашан орындамады. Оливи Ломбардтың Сөйлемдеріне III және IV кітаптардың көп бөлігін, ал II кітаптың барлығын түсіндірді, онда ол адамның еркін еркінің теңдесі жоқ жақтаушысы екенін көрсетті. Ол сондай-ақ Аверроэстің көрнекті сыншысы болды. Оның Ломбардтың I кітабына арналған тікелей емес, фрагментарлық түсініктемесі, «Құдайды тану туралы» (De Deo Cognoscendo), Ломбардтың Сөйлемдеріне арналған түсініктемеге қосымша ретінде жарияланды (525–554 беттер). Оның бұл аргументі Ансельмнің онтологиялық аргументін толықтырады, Құдайдың барлық қасиеттерінің ең жоғары кемелдігін (summe infinitum) Оливияның Апокалипсисінің «шектен тыс герменевтикасына» ұқсас және оны бейнелейтіндей растайды (Льюис, Оливияның Аян, «Оливияның Шектен тыс герменевтикасы»). Оливияның «Евангелиялық кедейлік» туралы ойлары мен жазбалары көп талқыланды және оны «Рухани францискандар» деп аталатын, 14 ғасырдағы папалық билік және руханилыққа қарағанда байлыққа көбірек қызығушылық танытқандардың көшбасшысы етті. Ол Исаның үйреткен, апостолдардың өмір сүрген және Ассизилік Франциск шіркеуге қайта келтірген қасиетті өмірге берілген және оны іске асырған адам болды, бірақ кейбір аскетикалық тұлғаларға тән жекелеген экстремизмге бой алған жоқ. Оливияның келісімшарттар туралы жұмысы оның діннен тыс ойлау қабілетін және ақшаны тиімді пайдалануға қатысты тепе-тең және ақылға қонымды көзқарасын көрсетеді. Оливия философиямен қатар практикалық мәселелерге де қызығушылық танытты. Оның «Сату, сатып алу, өсімқорлық және қайтару» немесе жай ғана «Келісімшарттар туралы» еңбегі (С. Пиронның соңғы басылымы, 2012 жыл) мүлікті мәжбүрлі түрде иелену үшін төленетін өтемақыны бағалаумен байланысты тәуекелдер мен ықтималдықтарды талқылайды. Бұл еңбек Оливияға капиталды дұрыс пайдалану туралы ойлаудың даму тарихында орын берді. Оливияның Аристотельдік категориялардан тыс, Киелі кітаптың мағынасын өзінің терминдерімен қайта қарастыруы кейде мәтіннің қарапайым мағынасына сенуге, ал кейде теңдесі жоқ теологиялық жаңалықтарға әкелді. Мысалы, 13 ғасырда Оливия Апокалипсистің еврейлік сипатын түсінген бірінші адам болды (Льюис, Оливияның Аян, «Оливия және еврейлер»). Ол «Құдайдың 144 000 досын» (Аян 7:4, 8, 14:1–5) соңғы замандағы шіркеудің еврейлік, әскери қанаты деп атады. Яһуди музыкасына қызығушылық танытқан Оливия Апокалиптикалық армияның екі қанатын – еврейлер мен басқа ұлттарды арфаларын тартып, Мұса мен Тоқтының әнін бірге орындап, екі дауысты ән шырқағандай сипаттады (Аян 15:3). Оливия еврейлер мен басқа ұлттардың Құдай халқының біртүтас болуына бастауындағыдай, соңғы заманда да қайта қосылатынын болжады. Бұл 1306 жылы, Оливия қайтыс болғаннан кейін сегіз жыл өткен соң Франция мен оның көршілерін Еуропалық антисемитизмнің тағы бір толқынына итермелеген шіркеушілер мен патшаларға қарама-қарсы болды.

A glance at Olivi’s literary output indicates—considering his relatively short life of fifty years, full time teaching duties, and lost years when he lived under the cloud that “Friar Ar.” cast over him—that he was remarkably productive. A near contemporary stated, not quite accurately, that he had written commentaries on every book in the Bible: he never fulfilled his plan to comment on the prophecy of Daniel or the epistles to the Corinthians. Olivi commented on the Lombard’s Sentences—much of Book III and IV, and all of Book II in which he demonstrated himself to be an unsurpassed proponent of human free will. He was also a prominent critic of Averroës. His indirect, fragmentary commentary on Lombard Book I, De Deo Cognoscendo, is published as an appendix to the commentary on the Lombard's Sentences Book II (pp. 525–554). His argument there carries Anselm’s ontological argument to its fullness by affirming the superlative perfection (summe infinitum) of all of God’s attributes in a way analogous to, and reflective of, Olivi’s “superabundant hermeneutics” of the Apocalypse (See Lewis, Olivi’s Revelation, “Olivi’s Superabundant Hermeneutics”). Olivi’s thinking and large body of writing on “evangelical poverty” has been much discussed, and made of him the leader of the so called “Spiritual Franciscans,” oft maligned by the 14th century papacy and others more interested in wealth than in the spirituality of Gospel self control. He was a consistent believer in, and practitioner of, the holy life as taught by Jesus, lived by the Apostles, and restored to the church by Francis of Assisi, without, however, indulging in the personal extremism that characterized certain skeletal figures. Olivi’s work on contracts demonstrates his ability to think outside the realm of religion, and his balanced and reasonable attitude towards the appropriate use of money. Olivi was interested in practical matters as well as philosophy. His work On Sale, Purchase, Usury and Restitution, or more simply On Contracts (as in the latest edition by S. Piron, 2012), contains a subtle discussion of the pricing of risks and probabilities in connection with valuing compensation due for compulsory requisitioning of property. This work has earned for Olivi a place in the history of the development of thinking about the right use of capital. Olivi’s rethinking of the meaning of the Bible on it own terms, apart from Aristotelian categories, in some cases led to a refreshing reliance on the simple meaning of the text, and in other cases to an unparalleled theological inventiveness. Olivi was unique in the 13th century, for example, in his realization of the Jewish quality of the Apocalypse (cf. Lewis, Olivi’s Revelation, “Olivi and the Jews”). He identified the “144,000 Friends of the Lamb” (Rev 7:4 8,14:1 5) as a Jewish, militant wing of the Church of the Endtime. Fascinated by Jewish music, Olivi, described the two wings of the Apocalyptic army, Jew and Gentile, as playing their harps and singing a twofold song in unison, the Song of Moses and the Lamb (Rev 15:3). Olivi foresaw a reunion of Jew and Gentile in the one People of God at the End as it had been at the Beginning. Quite the reverse of the Churchmen and Royals who in 1306, scarcely eight years after Olivi’s death, led France and Olivi’s neighbors into yet another spasm of European anti semitism.

Мұра және дау-дамай

Оның өлімінен кейін де пікір таластар тоқтамады. Оның достары, монахтар және қара халық оның басшылығын құрметтеді, тіпті оның қабірін қасиетті орын деп санады; алайда, 1299 жылы Лиондағы Бас Шығармасы оның еңбектерін еретик деп танып, жинап өртеуге бұйырды. 1312 жылы Венадағы Бас Кеңес, Decretal Fidei catholicæ fundamento (Bull. Франц., V, 86) арқылы Оливидің үш тұжырымына қарсы католик доктринасын бекітті, бірақ автордың атын атамады. Бұл тұжырымдар Мәсіхтің денесі айқышқа қадалған сәт, жанның денемен бірігу жолы және нәрестелердің крещениесіне қатысты болды. 1318 жылы Оливиге қарсы монахтар оның қабірін қиратты, бұл киянаттық әрекет болды, және олар оның денесін Рона өзеніне тастады деп болжанады. Келесі жылы оған қарсы тағы екі қадам жасалды: Марсельдің Бас Шығармасы оның еңбектерін толығымен тыйым салды, ал теологтардан құралған арнайы комиссия Оливидің Lectura super Apocalypsim еңбегін қарап, алпыс сөйлемді еретик деп белгіледі, олардың көпшілігі Флоралық Иоахимнің цитаталарынан алынған (Флоралық Иоахимді қараңыз. Толық мәтіні үшін қараңыз: Baluzius Mansi, "Miscellanea", II, Lucca, 1761, 258–70; сондай-ақ Генри Денифл, "Chartularium Universitatis Parisiensis", II, i, Paris, 1891, 238–9). 1326 жылы бұл сөйлемдерді Рим Папасы Иоанн XXII айыптады, өйткені Бавариялық Людовик IV императорының 1324 жылғы Заксенхаузен арызында оларды қолдануы Папаның назарына түсті. Оливи ешқашан ресми түрде еретик деп айыпталмаса да, оның аты бірнеше рет тыйым салынған кітаптар тізіміне енгізілді. Франц Эрле (Archiv, III, 440) Оливиді оның қарсыластарының кейбір жазбаларында бейнеленгендей зұлым еретик емес деп санайды және оның теологиялық доктринасын айыптау, Оливи ұстанған қатаң кедейлік пен реформа принциптеріне қарсыластардың тактикалық амалы болғанын мәлімдейді (сол жерде, 448). Оливи көптеген мәселелерде Изгі Бонавентураның ілімін ұстанғаны анық, бірақ оның Lectura super Apocalypsim еңбегінде Иоахимнің толыққанды ізбасары болғаны да айқын, бұл кейбіреулер үшін оны еретик деп тануға жеткілікті болды.

Controversy continued after his death. His friends, friars and laity alike, venerated their leader, and even honored his tomb as that of a saint; on the other hand, the General Chapter of Lyon in 1299, ordered his writings to be collected and burned as heretical. The General Council of Vienne in 1312 established in the Decretal Fidei catholicæ fundamento (Bull. Franc., V, 86) the Catholic doctrine against three points of Olivi's teaching, howbeit without mentioning the author. These points referred to the moment when Christ's body on the cross was transfixed by the lance, the manner in which the soul is united to the body, and the baptism of infants. In 1318, anti Olivi Friars went so far as to destroy Olivi's tomb, a desecration, and it is presumed they threw his body in the Rôhne River. In the next year, two further steps were taken against him: His writings were absolutely forbidden by the General Chapter of Marseilles, and a special commission of theologians examined Olivi's Lectura super Apocalypsim and marked sixty sentences as heretical, chiefly citations of Joachim of Flora (see Joachim of Flora. For text, see Baluzius Mansi, "Miscellanea", II, Lucca, 1761, 258–70; cf. also Henry Denifle, "Chartularium Universitatis Parisiensis", II, i, Paris, 1891, 238–9). In 1326, those sentences were condemned by Pope John XXII when the use of them by Emperor Louis IV the Bavarian in his Appeal of Sachsenhausen (1324) came to the attention to the Pope. Though Olivi was never officially condemned as a heretic, his name was included as a banned author in several editions of the Index of Prohibited Books. Franz Ehrle considers (Archiv, III, 440) that Olivi was not the impious heretic that he was painted to be in some writings of his opponents, and states (ibid., 448) that the denunciation of his theological doctrine was rather a tactical measure of the adversaries of the rigorous principles of poverty and reform professed by Olivi. It is clear that Olivi follows in many points the doctrine of St. Bonaventure, but equally clear that in his Lectura super Apocalypsim he was a thoroughgoing follower of Joachim, which, for some, was enough to mark him as a heretic.