Кіріспе

Оңтүстік Африкалық жүгіруші (1966 жылы туған)

| медаль үлгілері =

[[IAAF Әлемдік кросс-кантри чемпионаты
1985 IAAF Әлемдік кросс-кантри чемпионаты 1985 Лиссабон
1986 IAAF Әлемдік кросс-кантри чемпионаты 1986 Nieuwegein
| медальдар көрсету = иә

Зола Бадд (сондай-ақ Зола Питерсе деп те белгілі; 1966 жылдың 26 мамырында туған) – Оңтүстік Африканың орта және ұзақ қашықтыққа жүгіретін спортшысы. Ол 1984 жылғы Олимпиада ойындарында Ұлыбритания үшін, ал 1992 жылғы Олимпиада ойындарында Оңтүстік Африка үшін екі рет 3000 метр қашықтықта өнер көрсетті. 1984 (ратификацияланбаған) және 1985 жылдары ол 5000 метр қашықтықтағы әлемдік рекордты жаңартты. Сонымен қатар, ол Әлемдік кросс-кантри чемпионатының екі дүркін жеңімпазы (1985–1986). Бадд көбінесе жалаң аяқпен жаттығып, жарысқа қатысты. Оның 1985 жылғы 4:17.57 көрсеткіші 38 жыл бойы британдық рекорд болып сақталды, 2023 жылдың 21 шілдесінде Лора Мьюр 4:15.24 көрсеткішін тіркегенге дейін. 1989 жылы Оңтүстік Африкаға оралып, 1992 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында Оңтүстік Африка атынан қатысты. 2008 жылы отбасымен бірге АҚШ-тың Оңтүстік Каролина штатына көшіп барды және марафон мен ультрамарафондарда өнер көрсетті. 2020–2021 жылдары Оңтүстік Африкаға қайта оралды.

5000 метрлік әлем рекорды

Оңтүстік Африканың Оранж-Фри-Стейт штатындағы Блумфонтейн қаласында туған Бадт 1984 жылдың басында, 17 жасында, 5000 метр қашықтықтағы әлемдік рекордты 15:01.83 уақытпен жаңартқанда танымал болды. Оның көрсеткен нәтижесі Оңтүстік Африкада болғандықтан, ол кезде елдің бөліну саясатынан туындаған халықаралық жеңіл атлетика жарыстарынан шеттетілгендіктен, Халықаралық жеңіл атлетика федерациясы (IAAF) Бадттың уақытын ресми әлемдік рекорд деп мойындаудан бас тартты. 1985 жылы ол Ұлыбритания атынан өнер танытып, 14:48.07 уақытпен әлемдік рекордты ресми түрде жаңартты.

Британияға келу

Британдық таблоидтық газет "Дейли мейл" Баддтың әкесіне оны 1984 жылғы Лос-Анджелестегі жазғы Олимпиада ойындарына қатысуы үшін, оның атасы британдық болғандықтан, Оңтүстік Африкаға халықаралық спорттық бойкотты айналып өту мақсатында, британдық азамат ретінде тіркелуге үндеді. "Дейли мейлдің" күшті ықпалымен, британдық азаматтық тіркеу шамалы уақыттың ішінде мақұлданды және ол Гилфордқа көшіп кетті. Оның өтініші мен келгені, оның осылай тез паспорт алғанына байланысты, қырқыс пікірталас тудырды. Апартеидті жоюді қолдайтын топтар оның тез өңделуіне назар аудару үшін үгіт жүргізді; азаматтыққа өтініш берушілер әдетте өтініштерін қарау үшін жылдар бойы күтуге мәжбүр болды. Содан кейін Бадд Сассекс округының Кроули қаласындағы 1500 метрлік жарыстан бас тартуға мәжбүр болды, себебі қалалық кеңес шақыруын қысқа мерзімде кері қайтарып алды. Бұл жарыс қаладағы жаңа Беубуш демалыс орталығының ашылу шарасының бір бөлігі болды және қала әкімі Альф Пеглер кеңес мүшелері шараның жергілікті маңызын «саяси мағыналар мен апартеидке қарсы наразылықтармен» көлеңкелеуі мүмкін деген алаңдаушылық білдіргенін айтты. Ол өзінің алғашқы жарысын Дартфордтағы (Кент) Централь Парктегі шөп жарыста өткізді, 3000 метрді 9:02.6 уақытта аяқтады, бұл жарыс BBC-дің Grandstand бағдарламасында тікелей көрсетілді. Ол Ұлыбританияда тағы да жарыстарға қатысты, соның ішінде Ұлыбритания чемпионатында 1500 м (4:04 уақытта жеңіске жетті) және Ұлыбритания Олимпиадалық іріктеу жарыстарында 3000 м, ол 8:40 уақытта жеңіп, британдық Олимпиада құрамасына ілікті. 1984 жылдың шілде айында Кристалл Паласта өткен 2000 метрлік жарыста ол 5:33.15 уақытпен жаңа әлемдік рекорд орнатты. Бұл жарыс кезінде BBC тікелей эфирінде түсіргенде Дэвид Коулман: «Жаңалық әлемге таратылады – Зола Бадд аңыз емес!» деді. Ұлыбританияда Бадд Альдершот, Фарнхэм және округтік жеңіл атлетика клубында жаттықты.

1984 жылғы Олимпиадалық 3000 метр

1984 жылы Лос-Анджелесте өткен Олимпиада ойындарында БАҚ 3000 метрлік жарысты Бадд пен АҚШ-тың әлем чемпионы Мэри Декер арасындағы екіжақты бәсеке деп баялады. Алайда, сарапшылар Декердің басты қарсыласы румындық Маричика Пуика болатынын күтті, ол сол жылы ең жылдам уақытты көрсеткен еді. Оқиғаға қатты тиген Бадд біраз уақыт көш бастады, бірақ күші таусылып, жетінші орынға шұғылданды. Оның 8:48 көрсеткіші, өзінің үздік нәтижесі 8:37-ден айтарлықтай төмен болды. Жарыстан кейін Бадд туннельде Декерден кешірім сұрады, бірақ Декер ашуланып, "Тырыспа!" деп жауап берді. Пуика жеңіске жетті, екінші орынды Слай, ал үшінші орынды Канаданың Линн Уильямсы иеленді. Халықаралық жеңіл атлетика федерациясының (IAAF) төрешілер алқасы оның соқтығысуға кінәлі емес екенін анықтады. Декер көп жылдар өткен соң былай деді: "Мен құлағанымның себебін кейбір адамдар оны қасақана итерген деп ойлайды. Бірақ мен мұның рас емес екенін білемін. Мен құладым, себебі топта жүгіруде мен өте тәжірибесіз болдым". Жалпы, артта келе жатқан спортшының алдағы жүгірушіге тиюіне жол бермеуі керек; Баддтың жарысты бақылауға алып, қисыққа бұрылуы мүмкін болды ма, жоқ па деген мәселе қызу пікірталас тудырды. "Бұл жетекшінің жазасыз қимылдауына рұқсат бермейді, бірақ топта жүгіруде спортшылар бір-біріне ыңғайласуға үйренеді", - деп жазды спорт журналисі Кенни Мур. Бастапқыда АҚШ БАҚ-ы Декерді, ал британдық баспасөз Баддты қолдады. 2002 жылы бұл оқиға Channel 4 телеарнасының "100 ең ұлы спорттық сәттері" тізімінде 93-орынды иеленді. "Celebrity Come Dine with Me" бағдарламасында Бадд соқтығысудың видеосын ешқашан көрмегенін айтты. Бадд пен Декер кейіннен 2016 жылы оқиға туралы "The Fall" атты деректі фильмде қайта табысты.

Халықаралық бәсекелестік

Бадд 1985 және 1986 жылдары Ұлыбритания атынан халықаралық жарыстарда өнер көрсетті. 1985 жылдың ақпан айында ол кросс-кантриде әлем чемпионы атанды (Ингрид Кристиансенді жеңіп), бірақ содан кейін бірнеше жолы жеңіліске ұшырады. Олардың ішіндегі ең маңыздысы – 1985 жылдың шілдесінде Кристалл Паласта Мэри Деккер Слэнимен өткен реванш, онда ол Деккер Слэниден 13 секундқа қалып, төртінші орынды иеленді. Дегенмен, осы жарыстан кейін Баддтың көрсеткіштері жақсарып, 1500 м (3:59.96), миль (4:17.57), 3000 м (8:28.83) және 5000 м (14:48.07) бойынша Ұлыбритания және Ұлттар Достастығы рекордтарын жаңартты. Соңғысы әлемдік рекордты 10 секундке төмендетті. Ол сондай-ақ 3000 метрлік Еуропа кубогында жеңіске жетті. 1500 метр, миль және 3000 метрдегі ең үздік нәтижелері Деккер Слэни және Маричика Пуикамен өткен жарыстарда тіркелді. Бадд үш жарыста да үшінші орынды алды, ал Деккер Слэни мен Пуика сәйкесінше бірінші және екінші орындарды иеленді. 1986 жыл әлемдік кросс-кантри титулын қорғаумен және 3000 метрге 8:39.79 нәтижемен жаңа әлемдік рекордты орнатумен басталды. Бірақ, 1500 м (4:01.93) және 3000 м (8:34.72) қашықтықтарында маусым басындағы бірнеше жеңіске қарамастан, ашық трассадағы маусымында оны оңай жеңілуі тиіс болған спортшылардан жеңіліске ұшырады. Ол Еуропа чемпионатында 1500 м және 3000 м қашықтықтарында өнер көрсетті, бірақ екеуінде де медаль жеңе алмады, сәйкесінше 9-шы және 4-ші орындарды иеленді. Кейін Баддтың маусымның көп бөлігінде ауыр жарақатқа ұшырағаны белгілі болды; ол осы жарақатқа ем іздеу үшін 1987 жылы жарыстарға қатыспады.

Суспензия, Оңтүстік Африкаға оралу және неке

1988 жылы Бадд бірнеше кросс-кантри жарысына қайта қатыса бастады. Алайда, бірнеше африкалық елдер оның Оңтүстік Африкада өткен жарыста қатысқанын мәлімдеп, оны жарыстан шеттетуді талап етті. Бадд болса, ол тек шараға қатысып, жарысқа қатыспағанын айтты. Халықаралық жеңіл атлетика федерациясы бұл айыптаманы растап, Баддты жарыстан шеттетіп, ол Оңтүстік Африкаға оралды және бірнеше жылға халықаралық жарыстардан қол үзді. 1989 жылы Бадд Майк Питерсеге тұрмысқа шықты. Олардың үш баласы бар: қызы Лиза және егіздері Азель мен Майк. Сонымен қатар 1989 жылы Бадд өзінің «Зола» атты автобиографиясын жариялады (Хью Элеймен бірлесіп жазылған). Күйеуінің басқа біреумен қарым-қатынаста болғаны туралы айыптамаларға байланысты Бадд, тұрмысқа шыққаннан кейінгі аты Питерсе және үш баласы 2008 жылдың тамызында АҚШ-тың Оңтүстік Каролина штатындағы Мертл-Бич қаласына көшіп кетті, ал күйеуі кейін оларға қосылды. Бастапқыда ол АҚШ-тың шеберлер турниріне қатысуға мүмкіндік беретін екі жылдық виза алды. Ол АҚШ-тың Оңтүстік Каролина штатындағы жарыстарда өнер көрсетті. 2009 жылдың 14 ақпанында Би Ло Мертл-Бич марафоны аясында өткен Дасани жартылай марафонында әйелдер арасында 1:20:41 уақытпен жеңіске жетті. 2012 жылдың 12 қаңтарында ол 2012 жылдың 3 маусымында өтетін «Жолдастар» ультрамарафонына қатысатынын мәлімдеді. Сонымен қатар, ол 2012 жылғы Пасха демалысында «Екі мұхит» марафонына қатысты, «Жолдастар» марафонына дайындалып, оны 8:06:09 уақытпен аяқтады (әйелдер арасында 37-орынды иеленді), Билл Роуэн медалін жеңіп алды. 2013 жылы «Жолдастар» марафонына да қатысу жоспарлаған болса да, ауруға байланысты бас тартты. 2014 жылдың маусымында Бадд тағы да «Жолдастар» марафонына қатысты, жалпы есепте күміс медальді жеңіп алуға және 7 сағат 30 минуттан (7:30:00) төмен уақыт көрсетуге үміттенеді. Бадд өзінің мақсатын асырып түсті, 6:55:55 уақытпен аяқтады, топ-10-ға кіргені үшін алтын медальді жеңіп алды, сондай-ақ ең жасы үлкен қатысушы ретінде алтын медаль алды, жалпы есепте әйелдер арасында 7-орынды иеленді (алғашқы алтысы одан кем дегенде 10 жас кіші болды). Бадд 2014 жылғы «Жолдастар» марафонындағы жеңісін Йеменде Аль-Каида тобының тұтқынында бір жылдан бері отырған Оңтүстік Африка мұғалімі Пьер Коркиге арнады. Ол жүгіру жилетіне жас санатын көрсететін кішкентай белгіні жабыспағаны үшін (бірақ жалпы есепте 7-орын алғаны үшін ақшалай сыйлығын жоғалтпады) «ең жасы үлкен» алтын медалінен айырылды. Бадд және оның жаттықтырушысы екі жүгірушінің де жүгіру жилеттерінде жас санатын көрсететін кішкентай белгі болмағанын атап өтті және 2014 жылдың қыркүйегінде «Жолдастар» марафонының қауымдастығына қарсы сотқа жүгініп, оның «ең жасы үлкен» жеңісін қалпына келтіруді талап етті. 2015 жылдың наурыз айында Бадд Run Hard Columbia (SC) марафонында 3:05:27 уақытпен жеңіске жетті. 2020 жылдың шілде айына қарай ол Оңтүстік Каролина штатының Конвей қаласындағы Конвей орта мектебінде кросс-кантри және қыздар жеңіл атлетикасының жаттықтырушысының көмекшісі болып жұмыс істеді, сондай-ақ Конвейдегі Каролина жағалауы университетінде көмекші жаттықтырушы болып ерікті жұмыс істеді. Ол 2021 жылы Оңтүстік Африкаға оралды.

Мәдени әсері

Бүгінде Оңтүстік Африкада таксилер жылдамдығы үшін "Зола Будд" деп аталады. Әнші Бренда Фасси (Time журналы 2001 жылы оны "қалашықтардың Мадоннасы" деп атады) 1980-ші жылдары "Зола Будд" әнімен үлкен сәттілікке жетті. 2012 жылдың 20 шілдесінде BBC Radio 4 радиостанциясы Ричард Монкстің 17 жасында Зола Буддты әкесімен бірге Ұлыбританияға әкелу үшін жасалған саяси және бұқаралық ақпарат құралдарының шаралары туралы пьесасын эфирге шығарды. Сценарийде ол ерікті келмегенін және үйін сағынғанын көрсетеді.

Жеке рекордтар

Іс-шара уақыты Күн орны Сырт 800 м 2:00.9 16 наурыз 1984 Кронстад, Оңтүстік Африка 1000 м 2:37.9 7 ақпан 1983 Блумфонтейн, Оңтүстік Африка 1500 м 3:59.96 30 тамыз 1985 Брюссель, Бельгия Миля 4:17.57 21 тамыз 1985 Цюрих, Швейцария 2000 м 5:30.19 11 шілде 1986 Лондон, Англия 3000 м 8:28.83 7 қыркүйек 1985 Рим, Италия 2 миля 9:29.6 9 маусым 1985 Лондон, Англия 5000 м 14:48.07 26 тамыз 1985 Лондон, Англия 10000 м 36:44.88 9 наурыз 2012 Мюртл Бич, АҚШ Ішкі 1500 м 4:06.87 25 қаңтар 1986 Косфорд, Англия 3000 м 8:39.79 8 ақпан 1986 Косфорд, Англия

Халықаралық жарыстар

1984 жылғы Олимпиада ойындары
Лос-Анджелес, АҚШ
7-орын 3000м 8:48.80

1985 жылғы Дүниежүзілік кросс-шаңғы чемпионаты
Лисбон, Португалия
1-орын 5 км 15:01

1985 жылғы Еуропа кубогы
Мәскеу, КСРО
1-орын 3000м 8:35.32

1986 жылғы Дүниежүзілік кросс-шаңғы чемпионаты
Нюшатель, Швейцария
1-орын 4.7 км 14:49

1986 жылғы Еуропа чемпионаты
Штутгарт, Германия
9-орын 1500м 4:05.32
4-орын 3000м 8:38.20

1992 жылғы Олимпиада ойындары
Барселона, Испания
25-орын (іріктеу кезеңі) 3000м 9:07.10

1993 жылғы Дүниежүзілік кросс-шаңғы чемпионаты
Аморебиэта, Испания
4-орын 6.4 км 20:10

1994 жылғы Дүниежүзілік кросс-шаңғы чемпионаты
Будапешт, Венгрия
7-орын 6.2 км 21:01

Маратондар
2003 жылғы Лондон марафоны
Лондон, Ұлыбритания
Аяқталмады (DNF)

2007 жылғы Клопперс марафоны
Блумфонтейн, Оңтүстік Африка
1-орын 3:10:30

2008 жылғы Нью-Йорк марафоны
Нью-Йорк, АҚШ
69-орын 2:59.53

2011 жылғы Киава аралы марафоны
Киава аралы, АҚШ
5-орын 3:01:51

2012 жылғы Майртл-Бич марафоны
Майртл-Бич, АҚШ
3-орын 3:00:14

2012 жылғы Джексонвилл марафоны
Джексонвилл, АҚШ
4-орын 2:55:39

2014 жылғы Чарльстон марафоны
Чарльстон, СК, АҚШ
1-орын 2:59:42

2015 жылғы Run Hard Columbia марафоны
Колумбия, СК, АҚШ
1-орын 3:05:27

2017 жылғы Стирлинг Шотландия марафоны
Стирлинг, Ұлыбритания
9-орын 3:12:24