Кіріспе

Көрсеткіштің тура мағынасы Тіл білімі мен философияда, көрсеткіштің денотациясы – оның тура мағынасы болып табылады. Мысалы, ағылшын тіліндегі "warm" сөзі жоғары температура қасиетін көрсетеді. Денотация мағынаның басқа да жақтарынан, оның ішінде коннотациядан өзгеше. Мысалы, "warm" сөзі тыныштық немесе жайлылық сезімін тудырса да, бұл ассоциациялар сөздің денотациясының бір бөлігі емес. Сол сияқты, көрсеткіштің денотациясы оның тудыратын прагматикалық қорытындылардан бөлек. Мысалы, бір нәрсені "warm" деп сипаттау көбінесе ол ыстық емес екенін білдіреді, бірақ бұл да сөздің денотациясы емес. Денотация бірнеше саланың дамуына үлкен үлес қосады. Семантика мен тіл философиясында денотация мағынаның маңызды аспектісі ретінде зерттеледі. Математика мен компьютерлік ғылымда көрсеткіштерге денотацияларды тағайындау, интерпретацияланған формалды тілдерді анықтаудағы маңызды қадам болып табылады. Формалды семантиканың негізгі міндеті – табиғи тілдердің көрсеткіштеріне денотацияларды тағайындайтын есептеу жүйесін кері инженериялау.

Тілдік семантикада

Табиғи тіл семантикасында денотаттар грамматиканың семантикалық компонентінің нәтижесі ретінде қарастырылады. Мысалы, "көк" сөзінің денотаты – көк түстің қасиеті, ал "Барак Обама" сөзінің денотаты – сол атпен танылатын адам. Фразалардың да денотаттары болады, олар композициялық принцип бойынша есептеледі. Мысалы, "сыныпты өткен" етістік фразасы сыныпты өткенін білдіреді. Семантиканың нақты теориясына байланысты, денотаттар терминдердің кеңейтімдерімен, интенцияларымен немесе басқа да құрылымдармен, мысалы, контексті өзгерту мүмкіндіктерімен сәйкес келуі мүмкін. Сөйлеу кезінде тіркестер грамматикамен есептелмейтін және оның денотатының бөлігі емес қосымша ассоциацияларды білдіруі мүмкін. Мысалы, контекстке байланысты, "Мен бес шақырым жүгірдім" деу, сіздің дәл бес шақырым жүгіргеніңізді, артығын емес екенін білдіруі мүмкін. Бұл мазмұн сөйлемнің денотаты емес, керісінше, оның денотатына әлеуметтік таным қолданылып жасалған прагматикалық қорытындылар. Философтар Готлоб Фреге мен Бертран Расселл осы тақырыпқа маңызды үлес қосты.

Денотация және сілтеме

Олардың мағыналары ұқсас болғанымен, мағыналық көрсеткішті сілтемемен шатастыруға болмайды. Сілтеме – сөйлеуші сөз қолданғанда нақты анықтайтын адам, орын немесе зат. Осы теория бойынша, сөйлеушінің адамды, орынды немесе затты анықтау әрекеті сілтеме жасау деп аталады. Сөйлеуші анықтаған нақты адам, орын немесе зат – референт деп аталады. Сілтеме өз ішінде референт пен сөйлеуші қолданған сөз немесе тіркес арасындағы қатынасты көрсетеді. Сілтеме жасауға арналған тіркестер үшін, тіркестің мағыналық көрсеткіші тіркестің референтімен сәйкес келуі мүмкін. Мазмұндық сөздер үшін, сөздің мағыналық көрсеткіші сөз қолданылуы мүмкін кез келген нақты немесе ойша туындаған объектіге сілтеме жасай алады.

Денотациясы мен мағынасы

"Мағына мен сілтеме туралы" еңбегінде философ Готтлоб Фреге неміс тіліндегі "Morgenstern" және "Abendstern" сияқты сөздерді талдағанда мағына мен деннотация арасындағы айырмашылық туралы пікірталас бастады. Автор Томас Хербст осы ұғымды көрсету үшін "бала" және "сәби" сөздерін пайдаланады. Хербсттің сөзіне сәйкес, бұл екі сөздің деннотациясы бірдей, себебі олардың мүшелер жиыны толық сәйкес келеді; алайда, "сәби" сөзі көбінесе бейресми сөйлеуде, ал "бала" сөзі ресми жағдайда қолданылуы мүмкін.

Басқа салаларда

Компьютерлік ғылымда денотациялық семантика операциялық семантикаға қарсы қойылады. Медиа зерттеулер терминологиясында денотация – талдаудың бірінші деңгейінің мысалы: көрермендер бетте нені визуалды түрде көре алады. Денотация көбінесе тура мағынаны білдіреді және метафорадан аулақ болады. Бұл жерде ол әдетте екінші талдау деңгейі болып табылатын коннотациямен жұптасады, яғни денотация нені көрсетеді.