Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі әуе шабуылы операциясы
Нормандияға түсу кезіндегі британдық әуе шабуылы операциялары

«Тонга» операциясы – 1944 жылдың 5 маусымы мен 7 маусымы аралығында британдық 6-шы әуе шабуылы дивизиясының Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі «Оверлорд» операциясының және D күні түсу кезіндегі әуе шабуылы операциясының кодолық атауы. Генерал-майор Ричард Нельсон Гейл басқаратын дивизияның десантшылары мен жолсермелері Каен қаласына жақын, шабуыл аймағының шығыс жағына түсіп, бірнеше мақсатқа қол жеткізді. Дивизияның міндеті – Каен каналы мен Орна өзеніндегі стратегиялық маңызы бар екі көпірді басып алу (одақтас құрлық әскерлері теңізден түскен соң оларды алға жылжу үшін пайдалануға болады), немістерге пайдалану мүмкіндігін жою үшін бірнеше басқа көпірлерді қирату және бірнеше маңызды ауылдарды бақылауға алу болды. Сондай-ақ дивизияға Мервилл артиллериялық батареясына шабуыл жасап, оны жою міндеті жүктелді. Одақтас барлау қызметінің мәліметінше, бұл батареяда жақын мандағы түсу жағалауын (кодолық атауы – «Sword») бомбалай алатын және түсіп келген одақтас әскерлеріне ауыр шығын келтіруі мүмкін ауыр артиллериялық құралдары орналасқан. Осы мақсаттарға қол жеткізгеннен кейін дивизия тұтқынға алынған көпірлер маңында бекініп, алға жылжып келе жатқан одақтас құрлық әскерлерімен қосылғанға дейін көпірбас құруға және сақтап тұруға тиіс болды. Дивизия нашар ауа райы мен ұшқыштардың нашар навигациясы салдарынан көптеген десантшылар дивизияның операциялық аймағында шашырап түсті, көптеген жандар зардап шекті және операцияларды жүргізу қиынға түсті. Атап айтқанда, Мервилл артиллериялық батареясын жою міндеті берілген 9-шы парашюттік батальоны батареяға шабуыл жасамас бұрын күшінің аз бөлігін ғана жинап алды, нәтижесінде әлсіреген күштер ауыр шығынға ұшырады. Дегенмен, батареяға сәтті шабуыл жасалып, ондағы қару-жарақтар бұзылды. Дивизияның басқа да мақсаттары да қиындықтарға қарамастан орындалды. Оксфордшир және Букингемшир жеңіл жаяу әскерлерінің 2-ші батальонынан шыққан шағын жолсермелер тобы басты операция кезінде Каен каналы мен Орна өзеніндегі екі көпірді басып алды. Дивизия қалған көпірлерді қиратты және бірнеше ауылдарды басып алды. Дивизия көпірбас құрды және жаулаушы жағалаулардан келген одақтас құрлық әскерлері өз позицияларына жеткенге дейін бірнеше неміс қарсы шабуылдарын сәтті тойтарды. Дивизияның әрекеттері неміс қорғаушыларының байланыс жасау және ұйымдасу қабілетін қатты шектеді, осылайша теңізден түскен әскерлерге ең осал болған қонудан кейінгі алғашқы сағаттарда шабуыл жасау мүмкін болмады.

Өмірбаян

Тонга операциясы Германияның Францияны басып алуы мен азат етуі жөніндегі одақтастардың жоспары – Оверлорд операциясының жоспарлануынан бастау алды. Басқынды жоспарлау 1943 жылдың мамыр айында басталды, сол кезде президент Франклин Д. Рузвельт пен Ұлыбритания премьер-министрі Уинстон Черчилль Вашингтон конференциясында кездесті. Екі одақтас көшбасшысы барлық қолда бар одақтас күштерін Ұлыбританияда шоғырландыру және Солтүстік-Батыс Еуропаны басып алуды жоспарлауды бастау қажеттігін шешті. Алдын ала белгіленген мерзім 1944 жылдың мамыр айы деп қойылды және «Оверлорд» кодовое атауы бекітілді. Жоғарғы одақтас қолбасшысының штаб бастығы (COSSAC) лауазымымен генерал-лейтенант Фредерик Э. Морган басқаратын бірлескен ағылшын-американ жоспарлау штабы құрылды. Оверлордтың алғашқы нұсқалары әуе десантты күштердің жердегі күштерді қолдау және олардың қону аймақтарын қорғау міндетін қарастырды. Мысалы, «Асқабақ» операциясы бес жаяу әскер дивизиясының жағаға қонуын қолдау үшін екі әуе десантты дивизияны жөнелтуді көздеді. Бір әуе десантты дивизия Канға жақын жерге, ал екіншісі – Котентин түбегінің шығыс жағалауына түсуі тиіс болды. АҚШ армиясының штаб бастығы генерал Джордж К. Маршалл ұсынған амбициялы «C жоспары» D күнінің өзінде неміс күштерін екіге бөлу мақсатында Сейн өзеніне ірі әуе десантты күшін тастауды қарастырды. Морган мен оның штабы басқынды Орн өзенінен батысқа қарай 30 шақырымдық майдан бойында жүргізу керек деп шешті. Соңғы жоспар бойынша алғашқы шабуылда үш дивизия қолданылып, әуе десантты күштер бірінші күні таңертең Кан қаласына түсіріліп, алғашқы шығу жолын басып алу жоспарланған. Генерал сэр Бернард Монтгомери 21-ші армия тобының қолбасшысы және Нормандияға қонуға барлық құрлық әскерлерінің жалпы қолбасшысы болып тағайындалғаннан кейін жоспар бірнеше рет қайта қарастырылды. 1944 жылдың 21 қаңтарында қайта қарастырылған Оверлорд жоспары басқындықтың Жоғарғы Бас қолбасшысы болып тағайындалған генерал Дуайт Д. Эйзенхауэрге ұсынылды. Монтгомеридің қайта қарастырылған жоспары Орн өзені мен Котентин түбегінің шығыс жағалауы арасындағы барлық жағалауды қамтитын қону аймағын кеңейтті; бес дивизия жағажайларға қонуға тиіс болды, ал олардың екі жағындағы жағалауларды қамтамасыз ету және қонушы әскерлерді қарсы шабуылдан қорғау үшін үш әуе десантты дивизия қолданылатын болды. Британдық әуе десантты күштер шығыс жаққа, ал американдық әуе десантты күштер батыс жаққа бекітілді.

Британдық дайындық

6-шы әуе десанттық дивизия, генерал-майор Ричард Гейлдің басқаруында болды, шабуыл аймағының шығыс жағындағы әуедегі операцияларды жүргізу үшін таңдалды. 1943 жылдың сәуір айында құрылған дивизия жаңа болды, ал "Оверлорд" операциясы оның алғашқы жауынгерлік тәжірибесі болатын. Бұл бөлім, кішкентай операцияларға қатысудың орнына, дивизия деңгейіндегі әуе десанттық операцияларды жүзеге асыру мақсатымен құрылған алғашқы бөлім болды, сондай-ақ бөлімнің не істеу керектігі туралы көп пікірталас болды. 1944 жылдың қаңтарында Гейл өзінің құрамында "әзірге нақты әуе десанттық міндеттің белгісі жоқ" екенін айтты және D күнінің жалпы жоспарына қатысты стратегиялық деңгейдегі ағымдағы талқылауларды көрсете отырып, барлық мүмкіндіктерді ашық қалдырды. 1944 жылдың 17 ақпанында генерал-майор Фредерик Артур Монтег Браунинг (барлық британдық әуе десанттық күштерінің командирі) 6-шы әуе десанттық дивизия штаб-пәтеріне келіп, Гейлге дивизияның басып кіру кезінде қандай мақсаттарға жететінін түсіндірді; олардың міндеті "Тонга" операциясы деп аталды. "Тонга" үшін жасалған бастапқы жоспар бүкіл дивизияны қамтыған жоқ, оның орнына тек бір парашют бригадасы мен британдық 3-ші жаяу әскер дивизиясына қосылатын танкке қарсы батареяны қатыстыру көзделді. Бұл күштерге Каен каналы мен Орн өзені үстіндегі көпірлерді Беновиль және Ранвиль қалаларының жанында басып алу міндеті жүктелді. Гейл бұл кішкентай операцияға қарсылық көрсетіп, осындай шектеулі күшпен бір бригада бұл мақсаттарға жете алмайтынын айтып, бүкіл дивизияны жұмылдыруды сұрады. Жоғарғы басшылықпен кеңескеннен кейін Браунинг өтінішті қабылдап, Гейлге операцияны жоспарлауды тапсырды. Дивизияға "Тонга" операциясының аясында орындалуға үш нақты міндет берілді, сонымен қатар одақтастардың теңізден түскен күштерінің шығыс жағын қорғау және Каеннің шығысындағы стратегиялық маңызы бар аймақтарды бақылау. Біріншіден, Каен каналы мен Орн өзені үстіндегі Беновиль және Ранвильдегі екі көпірді зақымсыздан басып алу керек еді. Бұл көпірлер қарсы шабуылдардан қорғалатын. Гейл көпірлерді басып алу оның дивизиясын қайта жабдықтау және нығайту үшін маңызды екенін білді, бірақ ол көпірлердің танктерді көтере алмайтынын білмеді. Екіншіден, дивизия Франциядағы Мервилл жағалаулық артиллериялық батареясын, қатты бекітілген нысаны, Sword деп аталатын аймаққа қонған британдық күштерге оқ атуына жол бермеу үшін жоюға тиіс болды. Үшінші міндет – Варавилль, Робеом, Бюрес және Троарн қалаларының жанында орналасқан Дивс өзені үстіндегі бірнеше көпірлерді жою. Содан кейін дивизия басып алған аумақты ұстап тұрып, британдық жер күштері жеткенше күтіп отыруға тиіс болды. "Тонга" операциясы үшін егжей-тегжейлі жоспарлау ақпан айында басталды, операцияға бөлінген көлік ұшақтарының саны бүкіл дивизияны жұмылдыру үшін тез кеңейтілді. Операцияға екі Корольдік әуе күштері (RAF) әуе тобы бөлінді, бұл дивизияның екі әуе көпірімен орналасуын қамтамасыз ету үшін. Осыдан кейін осы көлік ұшақтарының ұшқыштары мен экипаждары ұшу жаттығуларын және арнайы әуе экипаждарының жаттығуларын бастады, операцияның талаптарын жақсы білу үшін. 6-шы әуе десанттық дивизиясы бірнеше ірі әуе жаттығуларын жүргізді, оларды бригадалық топты бір немесе бірнеше қону аймақтарына орналастырудың ең тиімді жолын табу үшін пайдаланды. 6 ақпанда 3-ші парашют бригадасы 98 көлік ұшағымен бүкіл бригаданы түсірген жаттығуды өткізді. Наурыз айының соңында "Bizz II" жаттығуында 284 ұшақ қолданылды, онда бүкіл дивизия парашютпен немесе жолсерпемен орналастырылды. 21 сәуір мен 26 сәуір аралығында "Mush" жаттығуында шамамен 700 ұшақ қолданылып, британдық 1-ші әуе десанттық дивизиясы мен поляк 1-ші парашют бригадасы 6-шы әуе десанттық дивизияға қарсы орналастырылды, ал ол дивизия жолмен жылжыды, толыққанды әуе десанттық операциясының симуляциясы ретінде. Операция күні жақындаған сайын жаттығулар күшейді. Жолсерпе бөлімшелері күн сайын бірнеше сағат бойы әуежайлар үстінде айналып, Орн өзені, Каен каналы, Дивс және Мервилл батареясы үстіндегі көпірлердің жанында әуе десанттық күштерін қондыру үшін қажетті маневрлерді жаттықтырды. Ұшқыштар күндіз жеткілікті жаттығулар жасағаннан кейін, олар түнгі операцияларға көшті. Дивизия өз операциялары үшін пайдаланған қону алаңдарында Нормандиядағы сияқты ондаған бағаналар орнатылды, содан кейін инженерлік бөлімшелер кедергілерді қаншалықты тез бұзуға болатынын анықтады. Мервиллді бейтараптандыруға тағайындалған батальон екі апта бойын арнайы лагерде болды, онда олар батареяның макетін салып, оның ішінде және айналасында бірнеше репетициялық жаттығулар жасады. Орн өзені мен Каен каналы үстіндегі көпірлерді басып алуға арналған операцияға тағайындалған күштер Эксетерге ауыстырылды. Олардың нақты мақсатына ұқсас Эксетер өзені мен жақын жердегі каналдың маңында қарқынды жаттығулар жасады. Жолсерпе және көлік ұшақтарының ұшқыштары дамыған қону аймақтары мен айналасындағы аудандардың мыңдаған карталарымен және суреттерімен, сондай-ақ көпірлер мен Мервилл батареясы сияқты негізгі мақсаттардың ондаған масштабты модельдерімен үнемі хабарластырылып отырды. Әуе тақырыптық суреттерден түсірілген түсті фильм жасалды, ол масштабты модельдер үстінен дұрыс жылдамдықпен және биіктікте ойнатылғанда, жолсерпе ұшқыштарының қону аймақтарына қарайтын жолын шынайы түрде көрсетті.

Немісше дайындалған

6-шы әуе десанттық дивизиясына Каен мен Орна өзені маңындағы аймақта орналасқан неміс армиясының (Хер) құрамалары қарсылық көрсетті. 1944 жылдың маусым айына қарай, бұл 711-ші және 716-шы жаяу әскер дивизияларынан тұрды; екеуі де стационарлық құрамалар болатын, олардың құрамында медициналық санаттан төмендетілген әскерлер мен Кеңес Одағынан немесе Шығыс Еуропадан алынған жаңа сарбаздар болды. Екі дивизияның да танкке қарсы қару-жарақ пен артиллериялық бөлімдері, сондай-ақ неміс және француз танктері мен өздігінен жүретін артиллериялық құралдары болды. Екі дивизия да жоғары тиімділікке ие деп бағаланбады, одақтас барлау қызметі оларды стационарлық жаяу әскер дивизиясымен салыстырғанда қырық проценттік тиімділікпен, ал қарсы шабуыл рөлінде он бес проценттік тиімділікпен бағалады. Одақтас барлау қызметі аймақта екі бронетанс ротасы және оқу орындарынан құрылған бірнеше жедел жасақ жаяу әскер құрамалары бар екенін де көрсетті. Каенге жақын жерде, стационарлық дивизияларды қолдау үшін 21-ші танк дивизиясы орналасқан. 125-ші танк-гренадер полкі Каеннің шығысында, Вимонтта дислокацияланған, ал 192-ші танк-гренадер полкінің 2-ші батальоны Каен каналының батысында, Орна өзені мен көпірлері маңындағы Кайрон қаласында орналасқан. Дивизия ескі танктер мен басқа да бронетехникамен жабдықталған болса да, оның ядросы Африка корпусының ветерандарынан тұрды. Сонымен қатар, Шартрде орналасқан Панцер Лер дивизиясы аймақтан бір күндік сапар қашықтықта болды. Әуе десанттық күштерге қауіп төндіретін деп саналған Waffen SS 12-ші SS Panzer Division Hitlerjugend Лизийода орналасқан және он екі сағат ішінде әуе десанттық қондыру аймағына жете алатындығына сенім білдірілді. Дивизияда көптеген танктер мен өздігінен жүретін артиллериялық құралдар, соның ішінде "Пантера" танктері болды. Фельдмаршал Эрвин Роммельдің бұйрығымен неміс күштері көптеген стационарлық қорғаныс позициялары мен кедергілерді салған. Роммель 1943 жылдың қараша айында Адольф Гитлердің бұйрығымен Жағалау қорғанысының бас инспекторы және В армия тобының қолбасшысы болып тағайындалды. Ол келгеннен кейін аймақтағы қорғанысты бағалауды бастады және оларды жақсарту процесін дереу қолға алды, әсіресе ішкі аймақтағыларын, өйткені неміс қорғанысының отыз пайызынан астамы жеткілікті емес деп санайтын. Бұл әуе десанттық күштерге қарсы шаралар миналардың көптеген өрістерін жасаудан және "Роммельдің спаржасы" деп аталатын, биіктігі екі метрге дейін жететін сыммен бекітілген бағаналар жүйесінен тұрды, олардың көпшілігі шанақтыларды жоюға және әуе десанттық күштерді өлтіруге немесе жарақаттауға арналған миналармен немесе басқа да тұзақтармен жабдықталған. Роммель бір аймақты тексергеннен кейін, бір дивизияның әуе десанттық қондыруды болдырмау үшін 300 000-нан астам тіректерді орнатқанын, ал корпустың 900 000-нан астамын орнатқанын күнделігіне жазды. Мервилл артиллериялық батареясы ерекше қатты бекітілген позиция болды. Жағалаудан оны шамамен отыз бункер және бақылау бекетін қамтитын екі нығайтылған бекініс қорғады, ал батареяның өзі батареяның басқару пунктін, екі блокхаусты, жеңіл зениттік бөлімшені және 150 мм калибрлі артиллериялық құралдарды орналастыра алатын төрт казематтан тұрды. Бүкіл батареяның диаметрі шамамен төрт жүз метр болатын аумақты алып, ішкі периметрінде тікенді сым, мина өрісі және сыртқы периметрінде тікенді сым, сондай-ақ танкке қарсы ор қазбасымен қоршалған.

Ұшып келу

Операция «Тонга» 5 маусым күні түнгі сағат 22:56-да басталды, алты «Хэндли Пейдж Халифакс» ауыр бомбалаушысы RAF Таррант Раштондан алты «Хорса» планерін сүйреп, соққы күшін жеткізді. Бұл күшке 2-ші Оксфордшир және Букингемшир жеңіл жаяу әскер батальонының D компаниясы (6-шы әуе десанттық бригадасының құрамында, бірақ бастапқы шабуыл үшін 5-ші парашют бригадасына қосылған) кірді, сондай-ақ B компаниясынан екі қосымша взвод және аға сержант Джон Ховардтың басқаруымен Каен каналы мен Орн өзеніндегі көпірлерді басып алуға міндеттелген инженерлік саперлер тобы да болды. Бірнеше минуттан кейін, сағат 23:00-ден 23:20-ға дейін алты «Армстронг Уитворт Альбемарл» көлігі 22-ші тәуелсіз парашют ротасының жолбасшыларын алып ұшып кетті, олар дивизияның әуе десант әскерлері пайдаланатын үш құлау аймағын белгілеуге тиіс болды. Тағы алты «Альбемарл» көлігі жолбасшыларды алып, 9-шы парашют батальонының, 1-ші канадтық парашют батальонының және 3-ші парашют бригадасы штабының бөлімдерін тасымалдады. Отыз минуттан кейін дивизияны тасымалдайтын қалған көліктер ұшып көтерілді. Бұл толқын үш топқа бөлінді. Бірінші топқа 239 «Дуглас Дакота» және «Шорт Стирлинг» көліктері мен он жеті «Хорса» планері кірді, олар 3-ші және 5-ші парашют бригадаларының көп бөлігін және олардың ауыр жабдықтарын тасымалдады. Бұл күштер 00:50-де белгіленген құлау аймақтарына қонуға тиіс болды. Екінші топ 03:20-де қонуға жоспарланған, оның құрамында дивизия штабын және зениттік батареяны тасымалдайтын 65 «Хорса» және төрт «Хамилкар» планері болды. Соңғы топ үш «Хорса» планерінен тұрды, олар 9-шы парашют батальонының саперлері мен әскерлерін алып, 04:30-да Мервилл бекінісіне қонуға тиіс болды.

Каен каналы мен Орна өзенінің көпірлерін басып алу

6-шы әуе десанттық дивизиясының Нормандияға алғашқы қонған бөлімдері Говардтың шабуылдық тобы болды. Шабуылдық топ бес минут ішінде (00:15–00:20) алты жорығыш ұшақпен қонды; үшеуі Кан каналы көпірінің жанына, екеуі Орн өзені көпірінің жанына, ал үшіншісі навигациялық қатеге байланысты Орн өзені көпіріне шамамен жеті шақырым қашықтыққа бағытталды. Жерге қонғаннан кейін, әскерлер шығып, неміс бекіністеріне шабуыл жасады. Кан каналы көпіріндегі әскерлер неміс окоптарына шабуыл жасап, күзетшілерге шабуылдап, көпірді жаруға арналған құрылғылар бар деп есептелген бетон бункерге гранаталар лақтырды. Орн өзені көпірінде миномет атысымен пулемет ұясы басылды, бірақ басқа қорғаушылар табылған жоқ, және екі взвод Хауардқа хабарласып, олардың жетістіктері туралы мәлімдеді. Екі көпір де он бес минут ішінде бақылауға алынды, осыдан тек аз ғана шығын болды. Сондай-ақ, көпірлер күтілгендей жарылғыш заттармен жабдықталмағаны анықталды. Дивизияның қалған бөлігінің қонуын күтіп, 7-ші парашюттік батальонның өздерінің позицияларын нығайту үшін келуін күткен кезде, олар немістердің көпірлерді қайта басып алуға жасаған бірнеше спонтандық әрекеттерін тойтарды. 01:30-да екі неміс танкы көпірге кіруге тырысты, бірақ PIAT танкке қарсы қаруымен бір танкты жоғалтып, кері шегінді.

Жол іздеушілер

Басты күштің көтерілісін 22-ші тәуелсіз парашютші ротасының жол іздеушілері тығыз қадағалап отырды, оларға дивизияның қалған бөлігі пайдаланатын түсіру және қону аймақтарын белгілеу міндеті жүктелді. Алайда, тым көп бұлт пен нашар навигация салдарынан, тек бір команда ғана дұрыс түсірілді. Қалған ұшақтарды тасымалдаған ұшақтар тиісті түсіру аймақтарының үстінен екі-үш рет айналып өтуге мәжбүр болды. N түсіру аймағына (DZ N) тағайындалған жол іздеушілер қате түсіріліп, түсіру аймағына отыз минут бойы жете алмады. K түсіру аймағына (DZ K) тағайындалған топтардың бірі өз қателігін сезбей, кездейсоқ түрде DZ N-ге түсіп, радио маяктары мен белгілерін орнатты, соның салдарынан бірнеше парашютшілердің дұрыс емес аймаққа түсуіне себеп болды. Лейтенант Боб Мидвуд басқаратын K түсіру аймағындағы (DZ K) жол іздеушілер тобы сәтті орындалды. 9-шы парашют батальонына қарасты, Мервилл артиллериялық батареясын жоюға міндеттелген бөлім үшін түсіру аймағын белгілеуге тағайындалған жол іздеуші команда, RAF Avro Lancaster ауыр бомбалаушыларының шабуылы артиллериялық батареяны өткізіп алып, команда орналасқан жерді бомбалаған кезде дерлік жойылды.

5-ші парашют бригадасы

Жоғарыда аталған факторларға байланысты бригадир Найджел Поетттің 5-ші парашют бригадасы шашырап, дұрыс түсірілмеді. 7-ші парашют батальонының құрамдас бөлімшелері соншалықты шашырап кетті, 03:00-ге дейін батальон командирі батальонның шамамен 40 пайызын ғана басқара алды, бірақ түнде және күндіз көбірек әскерлер келді. Әуедегі әскерлер жеткілікті көлемде жабдықталмады, сондықтан ауыр қарулары мен радиостанциялары аз болды. Дегенмен, 7-ші батальон 2-ші Оксфордшир және Букингемшир жеңіл жаяу әскерлерімен кездесіп, неміс шабуылдарына қарсы қорғаныс ұйымдастырды. Көпірлерді басып алуға неміс әскерінің алғашқы ұйымдастырылған жауабы сағат 05:00 мен 07:00 аралығында болды. Ол күні бойы қарқынды өскен танктер, бронеавтомобильдер мен жаяу әскердің оқшауланған және көбінесе үйлесімсіз шабуылдарынан тұрды. Сағат 10:00-де неміс әуе күштері (Luftwaffe) Кан көпірін жоюға тырысты. Бір ұшақ бомба тастады, бірақ ол жарылмады. Сонымен қатар, екі неміс жағалау кемесі көпірге шабуыл жасауға тырысты, бірақ олар кері қайтарылды. Күннің барысында 192-ші танкке қарсы гренадер полкінің 2-ші батальоны көпірлерге жетіп алу үшін Беновиль ауданында қарсы шабуыл жасады. Басты күштер мен 7-ші парашют батальоны өз позицияларын ұстап тұрып, өтуге тырысқан 17 танктың 13-ін жойды. Британ әскерлері Беновильге ілгері жылжып, үй-үйден шайқасып немістерді тазартты. Түске қарай 7-ші парашют батальонының жоғалған көптеген әскерлері көпірлерге жетті. Шабуылдардың қатыгездігіне қарамастан, батальон мен басты күштер 19:00-ге дейін көпірлерді ұстап тұрды, сол кезде британдық 3-ші жаяу әскер дивизиясының алдыңғы қатарлары келді және әуедегі әскерлерді алмастыруды бастады, бұл процесс 7 маусымда сағат 01:00-де аяқталды. Бригаданың қалған екі батальоны, 12-ші және 13-ші батальондары да 00:50-де түсірілген кезде қатты шашырап кетті. Екі бөлім де белгіленген жиналатын жерлерінен кеткен кезде олардың ешқайсысының құрамы 60 пайыздан аспады, бірақ жекелеген әуедегі әскерлер мен шағын топтар күні бойы батальондарға қосылды. Екі батальонға да DZ N аймағын және басты күштер басып алған екі көпірді қорғау міндеті жүктелді, бірақ аймаққа шашырап кеткендіктен бұл міндет әлдеқайда қиындады. 12-ші парашют батальонының міндеті Ле-Бас-де-Ранвилл ауылын қорғау болды, ол 04:00-ге дейін орындалды. 13-ші парашют батальоны Ранвилл қаласын басып алуы керек еді, ол басқа батальонға қарағанда ауыр қарсылыққа қарамастан, шамамен бір уақытта орындалды. 13-ші парашют батальонының бір ротасы саперлер ротасын қорғау үшін батальонның түсіру аймағында қалуға тағайындалды. Саперлер аймақтағы бағаналар мен жарылғыш заттарды жоюға тиіс болды, соның арқасында 6-шы әуе десанттық дивизия штабы қауіпсіз жерге қона алатын болды. Екі батальон да жағалаудан көтерілген күштермен алмастырылғанға дейін өз аймақтарын ұстап тұрды. 12-ші парашют батальоны ауыр миномет және артиллерия отына ұшырады, сондай-ақ 125-ші танкке қарсы гренадер полкінің екі неміс қарсы шабуылын тойтарды; біріншісі танкты жойып, бірнеше тұтқынға алғаннан кейін жеңілді, ал екіншісі жақында келген танкке қарсы батареяның көмегімен кері қайтарылды.

3-ші парашют бригадасы

3-ші парашют бригадасы (бригадир Джеймс Хилл) 5-ші парашют бригадасының негізгі күштерімен бір уақытта қонуға кірісті және олармен бірдей қиындықтарға тап болды. Оның құрамындағы барлық бөлімшелер нашар навигация, тығыз бұлтты жағдай және кейбір түсіру аймақтары дұрыс белгіленбегендіктен немесе жол көрсетушілердің қатесінен дұрыс емес орналасқандықтан, кең аумаққа шашырап кетті. Бурес маңындағы екі көпірді және Троарн маңындағы үшінші көпірді жоюға міндеттелген 8-ші парашют батальонының көптеген десантшылары 5-ші парашют бригадасының операциялық аймағына түсіп қалды. Батальон командирі Алястер Пирсон сағат 01:20-де батальонның жиналу орнына келгенде, онда бар болғаны отыз десантшы және джип пен тіркемесі бар шағын саперлер тобы болды. Сағат 03:30-ға қарай бұл сан 140-тан астам десантшыға жетті, бірақ көпірлерді жаруға тиіс саперлердің ізі де жоқ еді. Сондықтан Пирсон Бурестегі көпірлерді жару үшін шағын күш жіберуге және батальонның қалған бөлігін Троарнның солтүстігіндегі жол торабына жеткізуге шешім қабылдады, онда олар шабуылға шығу алдында күшейткіштерді күтетін болады. Буреске жіберілген күш екі көпірдің де бірнеше сағат бұрын келген саперлер тобымен жарылғанын анықтады. Осылайша олар Троарн маңындағы батальонға қосылды, онда тағы елу адам келгеннен кейін саны көбейді. Көпірдің жағдайын анықтау үшін Троарнға барлау тобы мен саперлер тобы жіберілді. Бұл әскерлер көпірдің жанындағы неміс басып алған үйден атысқа түсті. Ұзақ атыс-шайқастан кейін десантшылар 21-ші танк дивизиясының бірнеше неміс әскерін тұтқынға алды. Әуе десанттық әскерлер содан кейін көпірге жетті, ол жартылай жарылғанын анықтады. Саперлер жарылғыш заттарды пайдаланып көпірдің жарылған бөлігін кеңейткеннен кейін, барлау күштері жол торабындағы батальонның қалған бөлігіне қайта шегінді. Мақсатына жеткен батальон солтүстікке қарай жылжып, дивизия құрған әуе десанттық плацдармды кеңейту үшін Ле-Менель маңында орналасты. 1-ші канадтық парашют батальонына екі көпірді жару міндеті тапсырылды: біреуі Варавильде, екіншісі Робеммде. Дивизияның қалған бөлімдері сияқты, батальон да операциялық аймаққа шашырап кетті. Бір топ десантшылар өздерінің түсіру аймағынан 16 шақырым қашықтықта, ал екіншісі шабуыл жасайтын жағалауға жақын жерге түсті. Олардың кейбіреуі Варавиль маңындағы су тасқан жерлерге түсті, ал бірнешеуі жабдықтарының салмағынан суға батып қайтыс болды. Бір топ десантшылар Робемм көпіріне қарай жылжыды, көпірге жеткеннен бұрын жол бойында басқа десанттық әскерлер мен саперлердің бірнеше тобымен кездесіп, бірікті. Олар көпірдің әлі де тұрғанын анықтады. Сағат 03:00-ге қарай көпірді жаруға міндеттелген саперлер келмеді, сондықтан десантшылар өзіндегі аздаған жарылғыш заттарды жинап, көпірді әлсіретті. Саперлер сағат 06:00-де келді және десантшылар оларды қорғағанда көпірді жаруды аяқтады. Осы уақытта батальонның тағы бір ротасы өзіне тапсырылған міндеттерді орындауға тырысты: Варавильден жау гарнизонын тазарту және қару-жарақ орнатуды жою, Диветта өзенінің үстіндегі көпірді жару және Варавиль маңындағы радио хабар таратушыны жою. Алайда, ротаның 100 адамының тек бір бөлігі ғана қол жетімді болғандықтан, олар жеткіліксіз болды. Рота командирі бастаған шағын топ Варавильдің сыртындағы бекіністерге шабуыл жасады, онда шамамен тоқсан алты неміс әскері, бірнеше пулемет ұясы және артиллериялық құрал болды. Артиллериялық құрал шағын канадтық күшке көптеген шығын келтірді, рота командирі қаза тапты, содан кейін 10:00-ге дейін соғыс тоқтады, содан кейін жау гарнизоны минометтермен бомбалаудан кейін бас берді. Содан кейін десантшылар 1-ші арнайы қызмет бригадасының британдық коммандостарымен ауыстырылды.

Мервилл пулемет батареясының шайқасы

3-ші парашют бригадасының 9-шы парашют батальонына бірнеше міндеттер жүктелді: Мервилл артиллериялық батареясын жою, Ле Плейн ауылын басып алу, сол ауылға қарайтын жолдарды кесу және Орн өзенінің жанындағы Салленеллстегі неміс әскери-теңіз күштерінің (Кригсмарин) штабын басып алу. Дегенмен, батальон бүкіл аймайға тарап кетті, көптеген парашютистер белгіленген түсу алаңынан (DZ) қашық жерге түсті. Батальон командирі, подполковник Теренс Отуэй, өзінің тобымен түсу алаңынан алыс, неміс батальонының бас штабы ретінде пайдаланылатын шаруа үйіне қонды. Ұзаққа соқпай шайқас болғаннан кейін және тараған парашютистерге көмектескен соң, Отуэй сағат 01:30-да түсу алаңына жетті. 02:35-ке қарай, тек 110 парашютист жиналды, олардың тек бір ғана пулеметі және аздаған Бангалор торпедалары табылды. Бұл батальон үшін үлкен кері кету болды, себебі артиллериялық батареяға шабуыл жоспары батальонның барлық күштерінің, соның ішінде саперлердің және көптеген ауыр жабдықтардың қатысуын талап еткен. Батареяны 05:30-дан кешіктірмей жою жөніндегі қатаң бұйрыққа сәйкес, Отуэй енді күтіп отыруға болмайтынын түсінді және 150 парашютистпен (02:45-те тағы бір шағын топ келгеннен кейін) батареяға бет алды. Батальон таңғы сағат 04:00-де батареяға жетті. Олар бұрын батареяға қарсы жасалған RAF шабуылынан зардап шеккен «Pathfinder» тобының аман қалғандарымен байланысты және Бангалор торпедаларын орналастыру үшін жерлерді белгілеген «Pathfinder» тобының аман қалғандарымен байланысып, шабуылға дайындала бастады. Батальон төрт шабуыл тобына бөлінді, әрқайсысы батареяның казематына бір-бірден, және сағат 04:30-да, саперлерді тасымалдаған планерлер батарея үстінен келген кезде дайын болды. Операцияға тағайындалған үш планердің тек екеуі ғана Нормандияға жетті, біреуі Англияға қонуға мәжбүр болды. Қалған екеуі де ұшу кезінде зениттік оқтарға түсті. Біреуі 3 шақырымдай қашықтықта, екіншісі батареяның мина даласының шетінде құлады. Осы планерден түскен әскерлер батарея гарнизонын күшейтуге бет алған неміс әскерлерімен атысқа түсті. Отуэй бірінші планер батареяны өткеннен кейін шабуылды бастады, сыртқы периметрде екі жол жасау үшін жарылғыш заттарды жарылуға бұйырды, сол жолдар арқылы парашютистер шабуыл жасады. Жарылыстардан ескерілген қорғаушылар оқ атып, ауыр шығын келтірді. Тек төрт адам ғана төртінші казематқа шабуыл жасауға тағайындалды және оған жеткізіп, ату тесіктеріне оқтар жіберіп, ауа тежегіштеріне гранаталар лақтыру арқылы оны істен шығарды. Басқа казематтар фрагментациялық және ақ фосфор гранаталарымен тазартылды, себебі неміс экипаждары батареяға кіретін есіктерді құлыптауға немқұрайды қарады. Парашютистер бірнеше тұтқынды алды, содан кейін батарея ішіндегі артиллериялық қаруларды істен шығару үшін жарылғыш заттар дайындады. Олардың қазіргі заманғы 150 мм калибрлі қарулар емес, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңіне жататын 100 мм чехословакиялық далалық гаубицалар екені анықталды. Парашютистер бар жарылғыш заттарды қолданды, бір қаруды істен шығару үшін Гаммон бомбаларын қолданды және басқаларының аузына снарядтар салды. Дегенмен, жұмыс толыққанды болған жоқ, себебі кем дегенде бір қару немістер кейін батареяны қайта басып алғанда қайтадан қолданысқа кірді. Шабуылды аяқтаған парашютистер неміс тұтқындары мен жаралыларын жинап, батарея жанында қалуға ниеті болмағандықтан, кері шегінді. Батальонда радио болмады, егер HMS Arethusa жеңіл крейсерінен 05:30-ға дейін сигнал түспесе, батареяны шұғыл түрде атқылау басталған болар еді. Парашютистер өздерінің негізгі мақсатына жетті, бірақ ауыр шығынға ұшырады, елу адам қаза тауып, жиырма бес адам жараланды; қаза болғандардың саны дәл елу пайызды құрады. Содан кейін батальон Ле Плейнге шабуыл жасап, взвод көлеміндегі неміс гарнизонын ығыстырып, ауылды басып алды. Аман қалғандар сағат 05:30-да жоспарланған кездесу орнына келді, батальон басқа міндеттерін орындау үшін жеткіліксіз күшті болды.

Дивизиялық штаб, Маллард операциясы және күннің соңы

03:35-те 6-шы әуе десанттық дивизия штабы саперлер тазартқан қону алаңына жолсерімен қонды. Нашар ауа райы мен навигациялық қателіктерге байланысты қону алаңынан тек бірнеше жолсері ғана қалып қойды. Штаб қызметкерлері мен онымен бірге келген әуе десанттық әскерлер жиналғаннан кейін, штаб Ле-Бас-де-Ранвилл аймағына көшіріліп, онда орналастырылды. 05:00-де 5-ші парашют бригадасы штабымен, ал 12:35-те 3-ші парашют бригадасы штабымен байланыс орнатылды. Дивизия 13:53-те шабуылдық жағалаулардан ілгерілеген 1-ші арнайы қызмет бригадасымен қосылды. 21:00-де «Мэллард» операциясы басталды. «Мэллард» – 6-шы әуе десанттық дивизиясының қонуының соңғы толқыны. Ол 6-шы әуе десанттық бригадасы мен басқа да бөлімшелерді тасымалдаған 220 «Хорса» және «Хамилкар» жолсерінен тұрды. Жолсерілер қону алаңына жетіп, қону кезінде жақын жердегі неміс бекіністерінен қарқынды оқ жаудырылып, минометтен атқыланды. Зардап шеккендердің саны аз болды және тоқсан минут ішінде жолсерімен жеткізілген әскерлер белгіленген жиналатын жерлерге жиналды. 7 маусым күні 00:00-ге дейін 6-шы әуе десанттық дивизиясының барлық бөлімдері шабуылдық жағалаулардың шығыс жағында толықтай орналастырылды (тек 6-шы әуе десанттық бригадасының құрамындағы Девоншир полкінің 12-ші батальоны 7 маусымда теңіз арқылы келуге тиіс болды). Дивизия күнін 3-ші парашют бригадасы 4 миль (6 км) шебін ұстап тұрумен аяқтады, онда 9-шы парашют батальоны Ле Плейнде, 1-ші канадтық парашют батальоны Лес-Меснельде, ал 8-ші парашют батальоны Боис-де-Бавенттің оңтүстік бөлігінде орналасқан. 5-ші парашют бригадасының 12-ші парашют батальоны Ле-Бас-де-Ранвиллді басып алды, ал 13-шы парашют батальоны Ранвиллді ұстады, ал 7-ші парашют батальоны резервке жіберілді. 6-шы әуе десанттық бригадасы көпір басын кеңейту үшін екі батальонын қолдануға дайын тұрды. Дивизияның уақытша бағынысында болған 1-ші арнайы қызмет бригадасы DZ N-нің солтүстігінде және солтүстік-шығысындағы ауылдарды ұстап тұрды.

Талдау

Тонга операциясы сәтті аяқталды, 6-шы әуе шабуылдық дивизияға жүктелген барлық міндеттер дивизияның жеке бөлімшелеріне белгіленген уақыт ішінде орындалды. Бұл міндеттер, әуедегі әскерлердің көп бөлігі нашар ауа райы және оларды тасымалдаған көлік ұшақтарының ұшқыштарының нашар навигациясы салдарынан операциялық аймаққа шашырап кеткеніне байланысты туындаған қиындықтарға қарамастан орындалды. Глайдермен түскен әскерлер де навигациялық қателерге ұшырады, дивизияға бөлінген сексен бес глайдердің он бірі қону аймақтарынан 2 мильден (3 км) астам қашықтыққа қонды. Дегенмен, осы шашыраңқы түсірудің күтпеген, бірақ пайдалы салдары болды – немістер әуе шабуылдарының аумағы мен масштабын қатты шатастырды.

Шығындар

6-шы әуе десанттық дивизиясы 5 маусым мен 7 маусым аралығында күшін салған 8500 адамының арасынан 800 адам қаза тапты немесе жараланды. Неміс әскерінің шығыны шамамен 400 өлген және тағы 400 тұтқынға алынған деп есептеледі. Сонымен қатар, Орн өзені мен Каен каналы көпірлері маңындағы қарсы шабуылдар кезінде он төрт танк жойылды. Басқа да шығындардың ішінде Каен каналында бір зеңбірек қайық жоғалды.

Кейінгі рөлі

7 маусым мен 10 маусым аралығында 6-шы әуе десанттық дивизия неміс шабуылдарын бірнеше рет тойтарды. Дивизия 14 маусымға дейін Орн және Дивс өзендері арасындағы аймақты бақылауда ұстады, содан кейін 51-ші (Highland) жаяу әскер дивизиясы Орн көпірінің оңтүстік бөлігін өз бақылауына алды. 10 маусымда Орн өзенінің шығысына қарай көпір басын кеңейту туралы шешім қабылданды, бұл міндет 6-шы әуе десанттық дивизиясына жүктелді. Дегенмен, дивизияның мақсатына жетуге жеткілікті күші жоқ деп есептелді; 3-ші парашют бригадасы 5-ші батальон, Black Watch (Royal Highland Regiment) құрамымен күшейтілді. 11 маусымда 5-ші Қара күзет Брейвиль қаласына шабуыл жасады, бірақ өте күшті қарсылыққа тап болды және көптеген жарақаттар алғаннан кейін кері шегінуге мәжбүр болды. Келесі күні 3-ші парашют бригадасының барлық майсасы қатал артиллериялық оққа түсті және неміс танктері мен жаяу әскерінің шабуылдарына ұшырады, немістер ерекше назарды 9-шы парашют батальонының ұстаған позицияларына аударды. 9-шы парашют батальоны мен Black Watch батальонының қалдықтары Chateau Saint Come-ді қорғады, бірақ біртіндеп кері шегінуге мәжбүр болды. Алайда, подполковник Отуэй батальонының позицияны ұзақ уақыт қорғай алмайтынын мәлімдегеннен кейін, бригадир Хилл 1-ші канадтық парашют батальонынан бірқатар десантшыларды жинап, немістерді кері шегінуге мәжбүрлеген қарсы шабуылға шықты. Келесі апталарда 6-шы әуе десанттық дивизия голландтық принцесса Ирен бригадасымен және 1-ші бельгиялық жаяу әскер бригадасымен нығайтылды. 7 тамызда, тұрақты соғыс кезеңінен кейін дивизия шабуылға дайындық жұмыстарын бастады. 16-17 тамыз түнде дивизия қатты неміс қарсылығына қарамастан алға жылжи бастады. Бұл ілгерілеу 26 тамызға дейін жалғасты, осы күні дивизия өзінің мақсатына – Сена өзенінің сағасына жетті. Тоғыз күндік шайқаста дивизия 72 км (45 миль) қашықтыққа жылжыды, Гейл айтқандай, жаяу әскер бөлімдері "жедел қуып жету үшін жеткіліксіз жабдықталған" еді. Бұл ілгерілеу нәтижесінде Германия басып алған Францияның 1036 км² (400 шаршы миль) аумағы босатылды және 1000-нан астам неміс әскері тұтқындалды. 6 маусым мен 26 тамыз аралығындағы шығын 4457 адамды құрады, оның ішінде 821-і қаза тапты, 2709-ы жараланды және 927-і жоғалып кетті. Дивизия 27 тамызда майданнан алынып, қыркүйек айының басында Англияға қайтарылды.