Кіріспе
Кез келген жағдай, қалыпты ояу күйден едәуір өзгешеленетін жағдай – психологиялық ұғым. Өзгертілген сана жағдайы (ӨСЖ), сондай-ақ өзгертілген ой-сана жағдайы, өзгертілген психикалық жағдай (ӨПЖ) немесе сананың өзгеруі деп аталады, бұл қалыпты ояу күйден едәуір өзгешеленетін кез келген жағдай. 1892 жылға қарай, бұл термин гипнозбен байланысты қолданысқа түскен, бірақ гипнозды қазіргі заманғы анықтамасына сәйкес ӨСЖ ретінде қарастыру қажет пе деген пікір таласы бар. Алайда, Макс Мейлхаус 1904 жылы конференцияда жасаған баяндамасындағы келесі анықталған мысал, эпилепсиямен байланысты болғандықтан, осылай деп нақты анықталды және бүгінге дейін қолданылып келеді. Академиялық ортада бұл термин 1966 жылы Арнольд М. Людвигпен қолданылды, ал 1969 жылдан бастап Чарльз Тарт кеңінен таратты. Бұл адамның психикалық күйіндегі өзгерістерді, көбінесе уақытша болатын өзгерістерді сипаттайды. Синонимді термин – "сананың өзгерген күйі".
the psychological concept
An altered state of consciousness (ASC), also called an altered state of mind, altered mental status (AMS) or mind alteration, is any condition which is significantly different from a normal waking state. By 1892, the expression was in use in relation to hypnosis, though there is an ongoing debate as to whether hypnosis is to be identified as an ASC according to its modern definition. The next retrievable instance, by Max Mailhouse from his 1904 presentation to conference, however, is unequivocally identified as such, as it was in relation to epilepsy, and is still used today. In academia, the expression was used as early as 1966 by Arnold M. Ludwig and brought into common usage from 1969 by Charles Tart. It describes induced changes in one's mental state, almost always temporary. A synonymous phrase is "altered state of awareness".
Анықтамалар
Аңғалдың өзгерген күйінің жалпы анықтамасы жоқ, себебі кез келген анықтама әрекеті алдымен қалыпты аңғалдың анықтамасына сүйенуі керек. Дегенмен, осы терминді анықтауға жасалған тырыстықтар философия, психология және нейроғылым салаларында кездеседі. Ең дәл анықтама қандай екендігі туралы толық келісім жоқ. Төменде ең жақсы қалыптасқан және соңғы анықтамалар келтірілген. Арнольд М. Людвиг 1966 жылы алғашқы анықтама жасауға тырысты. Осыдан бастап Чарльз Тарт өзінің анықтамасын сананың субъективті тәжірибесіне және оның қалыпты ояу күйден ауытқуына негіздейді. Фартингтің аңғалдың өзгерген күйі (ASC) туралы анықтамасы Чарльз Тарттың терминологиясына сүйенеді. Чарльз Тарт аңғалдың өзгерген күйін "субъективті тәжірибелердің жалпы үлгісіндегі" терең өзгеріс ретінде сипаттады. ASC-ді анықтау үшін Тарт субъективті тәжірибенің маңыздылығына назар аударады. Фартинг өзінің анықтамасына ASC қысқа мерзімді немесе кем дегенде қайтымды екенін, және оны сол сәтте ASC ретінде тану мүмкін емес екенін қосты. Оның анықтамасы тек субъективті тәжірибеге сүйенеді, мінез-құлық өзгерістері мен физиологиялық реакцияны ескермейді. Ол өзгерген субъективті тәжірибенің он төрт өлшемін тізімдейді. ASC-ді ескеру үшін бірнеше өлшем өзгертілуі керек. 2016 жылы Шмидт бұл алдыңғы анықтамаларға негізделген эмпирикалық зерттеулер үшін жұмыс істеу анықтамасын берді: Аңғалдың өзгерген күйлерін ертедегі діни қолданудың мысалдары Дионис пен Элевсин құпияларының рәсімдері, сондай-ақ йога мен медитация болып табылады. Кейбір теоретиктер ақыл-ойды өзгертетін заттар, мысалы сома, әлемдегі кейбір негізгі діндердің қалыптасуына түрткі болған болуы мүмкін деп ұсынады. Медитацияның түрлі формалары қазіргі психологияда емдік потенциалы мен "ақыл-ойдың белсенділігін тоқтатуға" қабілетінің арқасында қайтадан ашылып жатыр. Психотерапияда гипноз және медитация сияқты техникалар психологиялық процестерді қолдайды.
Фармакологиялық
Өзгертілген саналық күйді жеке тәжірибесінің жалпы конфигурациясындағы қысқа мерзімді өзгеріс деп анықтауға болады, нәтижесінде рационалдық қызмет адамның әдеттегі саналық күйінен айқын түрде өзгеше болады. Сананы өзгертуге көптеген жолдар бар, мысалы, психоактивті заттарды қолдану арқылы. Психоактивті заттар – бұл қан-ми тосқанынан өтіп, мидың жұмысын бұзатын химиялық заттар, олар санада, көңіл-күйде, сезімдерде және мінез-құлықта өзгерістерге әкеледі. МДМА (экстази) – саналық күйді өзгертетін зат. МДМА қабылдау нәтижесінде пайда болатын саналық күйде оң сезімдердің күшеюі және теріс сезімдердің азаюы байқалады (Aldridge, D., & Fachner, J. ö. 2005). Пайдаланушылардың эмоциялары күшейеді, ұялу сезімі төмендейді, көбінесе басқа адамдармен жақындық немесе байланыс сезімімен бірге жүреді. Опиоидтар – сананы өзгертетін заттар тобы. Опиоидтарға героин, морфин, гидрокодон және оксикодон жатады. Опиоидтар ауырсынды басады және көбінесе пайдаланушыларда эйфория сезімін тудырады. Опиоидтарды дұрыс пайдаланбау мидағы эндорфиндердің өндірісін азайтуға әкелуі мүмкін, бұл табиғи ауырсық басушылар, олардың әсері заттар арқылы күшейтілуі мүмкін. Кокаин саналық күйді өзгертеді. Кокаин жүйке талшықтарының бір-бірімен байланысуына әсер етеді. Кокаин синапста норэпинефрин, серотонин, допамин және басқа да нейротрансмиттерлердің қайта сіңуін тежейді, нәтижесінде сананың өзгеруіне немесе «сарқылу» сезіміне (Aldridge, D., & Fachner, J. ö. 2005) әкеледі. Лизергиялық қышқылдың диэтиламиді немесе ЛСД мидағы серотонин рецепторларын (нервтік импульстардың амин-трансмиттерлерін) белсендіреді. ЛСД серотониннің белгілі бір рецепторларына әсер етеді, ал оның әсері ми қабығында ең анық байқалады, бұл аймақ мінез-құлық, ойлау және түсінікке қатысты, сонымен қатар дененің барлық бөліктерінен сезімдік сигналдарды қабылдайды. ЛСД-ның негізгі әсері эмоционалдық және психологиялық болып табылады. Тұтынушының сезімдері қорқыныштан экстазға дейін тез өзгеруі мүмкін (Humphrey, N. 2001). Бұл сананың көптеген деңгейлерінің өзгеруіне әкелуі мүмкін. Сондай-ақ, ол эго өліміне (немесе эгоның ыдырауына) әкелуі мүмкін. Алкоголь нейротрансмиттерлер деңгейін өзгерту арқылы сананы өзгертеді. Нейротрансмиттерлер – бұл бір нейроннан (нерв жасушасынан) басқа «мақсатты» жасушаға (көбінесе басқа нейронға) синапс арқылы сигналдарды жеткізетін организмнің химиялық заттары. Нейротрансмиттерлер әсер ететін «мақсатты» жасушаға тежегіш немесе қоздырғыш әсер ете алады. Алкоголь мидағы ГАМК (гамма-аминмай қышқылы) нейротрансмиттерінің әсерін күшейтеді. ГАМК алкогольге тәуелді адамдарда жиі кездесетін баяу сөйлеу мен естілмейтін әңгімелерге себеп болады.
Патологиялар/басқа
Патологиялық немесе кездейсоқ индукция күтпеген оқиғаларды немесе ауруларды білдіруі мүмкін. Клиникалық педиатрия профессоры Джеффри Р. Авнердің пікірінше, сананың өзгерген күйлерінің (ССК) кездейсоқ және патологиялық себептерін түсіну үшін маңызды нәрсе – бұл өзіңе-өзіңді сезінудің төмендеуінен басталып, содан кейін қоршаған ортаға қатысты хабардарлықтың төмендеуі (2006). Деперсонализация сияқты жағдайларды бастан өткергендер көбінесе керісінше айтады, яғни қоршаған орта мен өзіне-өзіне қатысты хабардарлықтың күшеюі сананың өзгерген күйіне алып келеді. Өзіңе-өзіңді сезіну және қоршаған ортаға қатысты хабардарлық төмендеген кезде, сананың өзгерген күйі пайда болады. Төмендегі нақты жағдайлар кездейсоқ және патологиялық себептерге байланысты болатын жағдайлардың түрлерін көрсетеді.
Травматикалық тәжірибе
Бірінші жағдай, травматикалық тәжірибе, сыртқы күштің әсерінен туындаған зақымдану ретінде анықталады (Травма. (к.ж.). Merriam Webster сөздігі онлайн, 2013). Мысалға, көлік апаты сияқты күшті соққы салдарынан миға тиген зақымдар. Травматикалық тәжірибе сананың өзгеруіне себеп болады, өйткені ол мидың жұмыс істеу механизмін өзгертеді. Сыртқы әсер мидың алдыңғы бөлігінен қан ағынын басқа аймақтарға бұрады. Мидың алдыңғы бөлігі – аналитикалық ойлауға жауапты префронтальды қабық (Kunsman, 2012). Зақым бақылаудан шығып кеткен кезде, пациенттің мінез-құлқы өзгереді және өзіне-өзі сындарлы қарау қабілеті нашарлайды. Сананың өзгерген күйін дәл осы кезде сезінеді.
Эпилепсия
АСК-ның тағы бір жиі кездесетін себебі – эпилепсия. Medlineplus мәліметінше, эпилепсия – ұстамалар тудыратын мидың ауруы (2013). Ұстама кезінде науқас галлюцинациялар көріп, ой-санасын жоғалтады, бұл оны уақытша шындықтан бөліп тастайды. Алты эпилепсиямен ауыратын науқасқа функционалдық магниттік-резонанстық томография (fMRI) арқылы жасалған зерттеу, науқастардың ұстама кезінде шын мәнінде галлюцинациялар басынан өткенін көрсетті. Бұл науқастың мінез-құлқына әсер етіп қана қоймай, сонымен қатар белгілі бір уақыт аралығында шындықтан алшақтауға себеп болды.
Қысқылтек жетіспеушілігі
Қысқылтегінің жетіспеуі миға әсер етеді, сондықтан оттегінің жетіспеуі бар ортада АСК пайда болуы мүмкін.
Инфекциялар
Оттегінің жетіспеуі немесе тапшылығымен қатар, инфекциялар АСК-ның жиі кездесетін патологиялық себептерінің бірі болып табылады. Инфекцияға жарқын мысал – менингит. WEBMD медициналық сайтында менингит – мидың қабықшаларының ісінуіне себеп болатын инфекция деп көрсетілген. Бұл инфекция көбінесе балалар мен жасөспірімдерде кездеседі. Бұл инфекцияның басты себебі вирустар. Вирустық менингит АСК-ты тудырады, оның белгілеріне қызба мен құрысулар жатады (2010). Пайда болуы құрысулар басталған сәттен байқалады, осы кезде науқас өз санасының өзгеруіне енеді.
Ұйқының жетіспеушілігі
Ұйқының жетіспеуі де АСК-мен байланысты және шаршау салдарынан құрысулар тудыруы мүмкін. Ұйқының жетіспеуі науқастың жағдайының ауырлығына қарай созылмалы немесе қысқа мерзімді болуы мүмкін. Көптеген науқастар галлюцинациялар басынан өткенін айтады, себебі ұйқының жетіспеуі мидың жұмысына әсер етеді. 2007 жылы Гарвард медицина мектебінде жүргізілген МРТ зерттеуі көрсеткендей, ұйқы жетіспеген ми өзінің сенсомоторлық функцияларын бақылай алмайды, бұл өзіне-өзінің санасын қабылдауының бұзылуына алып келеді. Сондай-ақ, пациенттер ұйқы жетіспеген кезде, ұйқы жетіспеуге ұшырамағандағыға қарағанда нашар үйлесімділікке ие болды.
Ораза ұстау
Ашалау – тағы бір шектеу түрі. Ашалау діни мақсаттармен немесе анорексия сияқты психологиялық жағдайлар салдарынан туындауы мүмкін. Ашалау – адамның тамақтан және мүмкін болса, сусындан ерікті түрде бас тарту қабілеті. Ашалаудың нәтижесінде туындайтын диссоциация өмірге қауіпті ғана емес, сонымен қатар ұзақ ашалау кезеңдері АСК-қа (алtered states of consciousness) алып келуі мүмкін. Осылайша, шындықтан уақытша бөліну ашалауды Авнердің (2006) берген анықтамасына сәйкес АСК санатына енгізеді.
Психоз
Психоздың тағы бір патологиялық себебі – психоз, яғни психоздық эпизод. Психоздық эпизодтар көбінесе қате түсініктер, паранойя, дереализация, деперсонализация және галлюцинацияларды қамтиды (Revonsuo және басқалар, 2008). Зерттеулер адамның психоздық эпизодқа қабылу тәуекелінің жоғары деңгейіне жететін уақытын нақты анықтай алмады (Шиммельман, Б., Уолгер, П. және Шульце Латтер, Ф., 2013), бірақ психозға қанша ерте емделсе, психоздық бұзылысқа алып келуі мүмкін қасіретті салдарлардан аулақ болу ықтималдығы соғұрлым жоғары (Шиммельман, Б., Уолгер, П. және Шульце Латтер, Ф., 2013). Бұл теория нейросуреттеу зерттеулерімен негізделген, ол галлюциногендік күйдегі неврологиялық жағдайды сананың басқа күйлері туралы қорытындылар жасау үшін пайдаланады. «Энтропия» термині сана күйлері мен олармен байланысты нейродинамика контекстінде қолданылады, мұнда жоғары энтропия жоғары деңгейдегі тәртіпсіздік дегенді білдіреді. Теория танымның екі түбегейлі түрлі режимі – біріншілік және екіншілік сана арасындағы жалпы айырмашылықты ұсынады. Біріншілік сана шексіз таныммен және ересектердегі қазіргі заманғы, қалыпты ояу сананың дамуына дейінгі невродинамиканың аз реттелген (жоғары энтропия) күйімен байланысты. Мысалдарға жылдам көз қозғалысы ұйқысы (REM), REM ұйқысы мен сезімдік сана арасындағы трансценденттік күй (психоделикалық күй) немесе психоздың басталу фазасы жатады. Екіншілік сана шектеулі таныммен және невродинамиканың жоғары реттелген күйімен байланысты. Мысалдарға қалыпты ояу сана, анестезия немесе депрессиялық күй жатады. Теорияда психоделикалық заттар, мысалы псилоцибиннің фармакологиялық әсері арқылы мидың қалыпты ояу санадан сананың біріншілік күйіне (психоделикалық күйге) өте алатыны айтылады. Бұл екі түбегейлі сана полюсі арасындағы «фазалық өту» әдетте жоғары ұйымдастырылған белсенділіктің құлдырауымен жеңілдетіледі. Жүргізілген зерттеулер серотонин функциясының және серотонергиялық жүйенің бұзылуы шизофрения (қақпа) бұзылыстары сияқты психикалық ауруларға себеп болуы мүмкін екенін және сондықтан серотонин агонистері немесе антагонистері шизофрения сияқты ауруларды емдеуде пайдалы болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл құбылыстың негізгі себепші нейротрансмиттерлік механизмдерін зерттеу үшін эмпирикалық нейробиологиялық жұмыстарға негізделген CSTC (cortico striato thalamo cortical) циклдік моделі құрастырылды. Серотонергиялық және глутаматергиялық галлюциногендердің әсерінен жиі кездесетін гипофронтальдық (алдыңғы ми аймақтарының белсенділігінің төмендеуі) және кортикальдық белсенділік үлгісі сезімдік және танымдық ақпараттың таламустық қақпасының жиі бұзылуына байланысты. CSTC кері байланыс циклы сыртқы және ішкі ақпаратты қабықшаға жіберуде немесе сүзуде маңызды рөл атқарады. Осылайша ол сана мен назар деңгейін реттеуге әсер етеді. CSTC циклдік жүйесінің бұзылуы ақпаратты өңдеуге, мысалы, сыртқы тітіркендіргіштерді іріктеуге, тежеуге, сүзуге немесе қақпалауға және қоршаған ортаның маңызды ерекшеліктеріне селективті назар аударуға елеулі әсер етуі мүмкін. Бұл механизмдердің жеткіліксіздігі пациенттерді сезімдік және танымдық стимулдарды шамадан тыс өңдеумен ауыртпалыққа түсіруі мүмкін, бұл танымдық тұтастықтың бұзылуына, өзін-өзі тануды ажырату қиындықтарына және ақпараттың басым ағынымен күресуге әкелуі мүмкін. Аталған әсерлердің сипаттамалық мазмұнын шизофрения туралы әдебиеттерден, сондай-ақ галлюциногендік препараттардың сипаттамаларынан табуға болады. Серотонин мен психозды байланыстыратын мықты дәлелдерге қарамастан, жаңа зерттеулер псилоцибин сияқты препараттардың кейбір мінез-құлық әсерлері классикалық 5 HT2A рецепторларының агонистік әрекеттерінен тәуелсіз болып көрінеді, бұл жерде сипатталған модель жалғыз негізгі шеңбер емес екенін білдіреді. Психоздың серотонергиялық және глутаматергиялық модельдерінің және галлюциногендік препараттарды зерттеуден алынған нейротрансмиттерлердің динамикалық өзара әрекеттесуінің конвергенциясын зерттеуді болашақтағы ғылыми-зерттеу жобалары қолға алды. Синтетикалық таңғалудың осы түсінігі психоделикалық заттарды клиникалық қолдануда маңызды рөл атқарады. Психоделиктердің таңғалуды тудыру қабілеті олардың терапиялық әлеуетінің кіндігі болып табылады, әсіресе бейімделу қабілеттері мен қабылдау үлгілерін бұзуда.