Кіріспе
А. Сидни немесе Сидней (15 қаңтар 1623 – 7 желтоқсан 1683) – ағылшын саясаткері, республикалық саяси теоретик және полковник. Ұзақ парламенттің орталық тобының мүшесі және Англия королі Карл I-нің сотының комиссары болған ол корольдің өлім жазасына кесілуіне қарсы болды. Кейін Сидниге Карл II-ге қарсы құйрық сөз айтуы бойынша айып тағылды, оның бір бөлігі оның ең әйгілі еңбегі – «Үкімет туралы әңгімелер» негізінде болды, оны прокурор сот кезінде куә ретінде пайдаланды. Ол мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді. Ол қайтыс болғаннан кейін Сидни «Whig патриоты – батыр және шейіт» ретінде құрметке ие болды. Алгернон Сиднидің еңбектері, оның замандасы Джон Локкпен бірге, батыс ойлаудың негізгі тасы болып саналады. «Үкімет туралы әңгімелер» Сиднидің өмірін құрбан етті. Алайда, оның идеялары сақталып, ақырында Англияда Даңқты революцияға және АҚШ құрылуына әкелді. Сидни патшалардың құдайдан берілген билігіне қарсы шығып, шектеулі үкімет, халықтың ерікті келісімі және азаматтардың бұрыс үкіметті өзгерту немесе жою құқығы сияқты идеяларды ұсынды. «Үкімет туралы әңгімелер» «Америка революциясының оқулығы» деп аталды.
Algernon Sidney or Sydney (15 January 1623 – 7 December 1683) was an English politician, republican political theorist and colonel. A member of the middle part of the Long Parliament and commissioner of the trial of King Charles I of England, he opposed the king's execution. Sidney was later charged with plotting against Charles II, in part based on his most famous work, Discourses Concerning Government, which was used by the prosecution as a witness at his trial. He was executed for treason. After his death, Sidney was revered as a "Whig patriot—hero and martyr". The works of Algernon Sidney, along with those of contemporary John Locke, are considered a cornerstone of western thought. Discourses Concerning Government cost Sidney his life. However, the ideas it put forth survived and ultimately culminated in the Glorious Revolution in England and the founding of the United States. Sidney directly opposed the theory of divine right of kings by suggesting ideas such as limited government, voluntary consent of the people and the right of citizens to alter or abolish a corrupt government. Discourses Concerning Government has been called "the textbook of the American revolution."
Ерте өмір
Сиднидің әкесі Роберт Сидни, Лестердің 2-ші графы, Джон Дадлидің тікелей ұрпағы, Нортумберлендтің 1-ші герцогы және сэр Филип Сиднидің шөбересі болды. Оның анасы Дороти Перси, Генри Персидің қызы, Нортумберлендтің 9-шы графы. Сидни Лондонның Бейнард сарайында дүниеге келді және Кенттегі Пеншёрст-Плейс қаласында өсті. 1636 жылғы қарашада анасы күйеуіне жазған хатында ұлының "сенің жанынан келгендердің барлығынан мақталып жатқанын" және оның "зор зиялылығы мен мінезінің әдемілігін" естігенін жазды.
Англияның азаматтық соғысы және республика
Бұрын "ешқандай жағдай Англияда қару ұстануымды қажет етпесе" деп уәде бергеніне қарамастан, Сидни Шығыс Ассоциациясы армиясында қызмет етіп, Манчестер графының ат (кавалерия) полкінің подполковнигі болды. Ол 1644 жылы Марстон-Мур шайқасында шайқасты, онда бір куәгер былай деп жазды: "Полковник Сидни лорд Манчестердің ат полкінің басында ерлікпен шабуыл жасап, көптеген жарақаттармен, оның құрметінің шын белгілерімен қайтып келді". Кейіннен полк Жаңа үлгідегі армияға берілген кезде полк полковнигі болып тағайындалды, бірақ денсаулығының нашарлауына байланысты лауазымынан бас тартты. 1645 жылы Сидни Кардиффтен Парламент депутаты ретінде Ұзақ Парламентке сайланды, онда ол король Карл I-мен келісімге келуге қарсы болды. 1648 жылы ол "Румп" Парламентін құрған орташалық саясаткерлерді қууға қарсылық көрсетті. Чарльздың соты бойынша комиссар болғанына қарамастан, Сидни корольді өлімге кесу туралы шешімге қарсы болды, оны заңдылығы күмәнді және ақылға сыймас деп санады. Ол өз пікірін түсіндіре отырып былай деді:
1649 жылға қарай Сидни өз пікірін өзгертті, корольді өлімге кесуді "Англияда немесе кез келген жерде жасалған ең әділ және батыл әрекет" деп мәлімдеді. 1653 жылы Кромвельдің армиясы Парламентке сайлауды еркіндікке айналдыратын заң жобасы енгізілгеннен кейін оны тарату үшін кірген кезде, Сидни физикалық күш қолданылатын болса ғимараттан шығудан бас тартты. Ол Кромвельді тиран деп есептеді. Зейнетке шыққаннан кейін Сидни Жоғарғы Қорғаушыны ашуландырып, "Юлий Цезарь" пьесасын қойып, Брут рөлін ойнады деген қаңқу тарады. Ол бір кезде Люси Уолтердің сүйіктісі болды, кейіннен ол Карл II-нің сүйіктісіне айналды. Сидни Республиканың Англияның ұлттық мүдделерін жандандырып жүргізіп жатқанына сенді (Стюарттардың әскери сәтсіздіктерімен салыстырғанда), және "Үкімет туралы әңгімелер" еңбегінде былай деп жазды:
Балтық елшісі
Кромвель 1658 жылы қайтыс болғаннан кейін, 1659 жылы армия протекторатты жойды және Сидни парламенттегі орындыққа отырды. 1659 және 1660 жылдары ол Дания мен Швеция арасындағы бейбітшілікке көмектесу үшін жіберілген делегация құрамында болды, себебі соғыс Англияның және Голландияның теңіз көлігіне қауіп төндіретін еді. Делегацияны Эдвард Монтегю, Сидни және сэр Роберт Хонивуд басқарды. Үшінші жоспарланған өкілетті адам Булстрод Уайтлок: «Мен полковник Сиднидің қатал мінезін және билігін жақсы білетінмін» деген себеппен бас тартты. Сидни дәстүрлі дипломатиялық қағидалардан («біздің пушкамыздан бірнеше оқтар осы бейбітшілікті орнатуға жетер еді») бас тартып, Англияға тиімді бейбітшілікке қол жеткізді. Швед королі Карл X оларды бірден қабылдай алмағандықтан, делегация голландиялықтармен бірлескен флот құрып, бейбітшілік шарттарын жүзеге асыру туралы келіссөздер жүргізді. Карл X ағылшындардың «өздерін билеушілердей сезінгендеріне» наразылық білдірді. Сидни жеке өзі Карлға Дания қабылдаған келісім жобасын тапсырып, әскери шаралар қолдануы мүмкін екенін ескертті. Ол Карлдың «керексіз ашумен, біздің флоттарымызға қатысты жоспарлар жасағанымызды айтқанын, ал ол өз қылышына қолын қойып, өзінің жанында да жоспары бар екенін мәлімдегенін» жазды. Сидни мойынсұнбады және куәгерлердің бірі: «Барлығы Сиднидің оған қалай қарсы тұрғанына таң қалды» деп жазды. Бірақ Монтегю флотпен Англияға қайтуды жоспарлағандықтан, Сидни «барлық флотты қайтарғаны үшін өмірінен айырылуы мүмкін екенін» айтты. Англияның ықпалы осылай шектелсе де, Дания, Швеция, Франция, Англия және Голландия 1660 жылдың 27 мамырында келісімге қол қойды. Осы кезеңде Сидни Копенгаген университетінің қонақтар кітабына: «PHILIPPUS SIDNEY MANUS HAEC INIMICA TYRANNIS ENSE PETIT PLACIDAM CUM LIBERTATE QUIETEM» («Бұл қол, тирандарға қарсы, қылышпен еркіндікпен бірге бейбітшілік іздейді») деп қол қойды. Бұл фраза 1780 жылы Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде заң шығарушы органның шешімімен Массачусетс штатының үлкен мөріне енгізілді.
Сот ұйғарымдары
1665 және 1666 жылдары Сидни «Сот принциптерін» жазды, онда ол монархияны қалпына келтіруді кері қайтару қажеттігін айтты: «Өлім жеке адамға тиетін ең үлкен жамандық болғандықтан, монархия – ұлтқа тиетін ең үлкен жамандық». Сидни сондай-ақ, ағылшын республикасының Голландия республикасымен «Стюарт және Оранж есімдерімен аталатын екі жек көрінетін әулетті құртуда» табиғи «мүдделер біртігі» болады деп мәлімдеді. Бұл қолжазба кеңінен танылмады, ал «Сот принциптері» 1996 жылға дейін жарияланбады.
Қайта қалпына келтіру дағдарысы: 1677 1683
Сидни 1677 жылдың қыркүйек айының басында Англияға оралды. Әкесінің қайтысымен Сидни 5100 фунт стерлинг мұраға ие болды, бірақ мұрасын алу үшін оның бауырларына қарсы сот процесін бастауға мәжбүр болды. Олар мұраны басқарушылар ретінде оған ақша төлеуден бас тарған еді. Ол сот ісін жеңіп алғанымен, процесс ұзаққа созылып, Англияда бірнеше жыл қалуына себеп болды. Ол Лондонның Лестер Хаусында тұрды. Осы жерде ол саясатқа қатысты, француз елшісі Пол Барилон 6 қазанда былай деп жазды: 1678 жылдың желтоқсан айында Дэнбинің құлауына көмектескені үшін Сидни француздардан 500 гинея алды, ал келесі жылы тағы 500 гинея алды. Сидни ағылшын және голланд республикашыларының Стюарт-Оранж одағына қарсы одақтасуын қалады және Барилонға «Англияның республикаға айналуына жол беру Францияның мүддесіне қарсы екендігіне сену – бұл ескі қателік» деді. Сидни «Стюарт және Оранж үйлерінің ажырамас байланыста екендігіне» сенді. 1681 жылы II Карлдың соңғы Парламенті таратылғаннан кейін, Бернеттің сөзінше, Сидни патшаның жарияланымына жауап жазуға көмектесті, ол «Екі соңғы Парламенттің іс-қимылдарын әділ және қарапайым түрде қорғады»: «Патшаның жарияланымына үлкен рухпен және нақты оймен жауап жазылды. Оны бастап Сидни жазған. Бірақ жаңа нұсқасын Сомерс жасады, ал Джонс түзетті». Сидни лорд Шафтсбери және басқалармен бірігіп, «авторитетсіз күш» деп саналатын корольдік тирандыққа қарсы құлық жасады. Кейін Сидни «Рай-хаус» құйрығына қатыстырылды, ол Чарльз бен оның інісі Джеймсті, кейіннен II Джеймс патшаны өлтіру жоспары болды.
Due to his helping gain the fall of Danby in December 1678, Sidney received 500 guineas from the French, getting another 500 guineas the next year. Sidney wished for an alliance of English and Dutch republicans against the Stuart–Orange alliance and told Barillon "that it is an old error to believe that it is against the interest of France to suffer England to become a republic". Sidney believed that it was a "fundamental principle that the House of Stuart and that of Orange are inseparably united". After the dissolution of Charles II's last Parliament in 1681, Sidney, according to Burnet, helped write the answer to the king's declaration, entitled A Just and Modest Vindication of the Proceedings of the Two Last Parliaments: "An answer was writ to the king's declaration with great spirit and true judgment. It was at first penned by Sidney. But a new draught was made by Somers, and corrected by Jones". Sidney united with Lord Shaftesbury and others in plotting against the perceived royal tyranny, of a 'force without authority.' Sidney was later to be implicated in the Rye House Plot, a scheme to assassinate Charles and his brother James, who later became King James II.
Үкімет туралы баяндамалар
Сидни үшін абсолюттік монархия үлкен саяси жамандық болды. Оның "Үкімет туралы әңгімелер" (Сидни осы еңбегі үшін өмірін жоғалтқан) еңбегі, 1680 жылы алғаш жарияланған Роберт Филмердің "Патриарха" кітабына, құдайдан келген монархияны қорғайтын кітабына жауап ретінде, "Шығарылым дағдарысы" кезінде жазылған. Патшалардың құдайдан келген құқығы – бұл барлық үкімет билігі тек қана патшаға берілген және оған Құдай берген саяси жүйе. Бұл жүйеде патша Құдайдың жер бетіндегі қолы ретінде әрекет етеді. Оның билігі үкіметке ғана емес, оның қол астындағы адамдардың жеке діни өміріне де қатысты. Осы жүйеде азаматтар діни сенімдері үшін жиі қудаланып, түрмеге қамалды. Сидни осы патшалардың құдайдан келген құқығына қарсы күресті. 1698 жылы оның "Үкімет туралы әңгімелер" еңбегі жарық көрді, онда ол жарамды азаматтық үкіметті құрайтынына сенгенін баяндады. Сидни адамдардың өз үкіметін таңдауға құқығы бар және егер ол үкімет жемқорлыққа ұшыраса, халық оны жою және жаңасын құру құқығына ие деп сенді. Оның сөздері бойынша, "Құдай үкімет нысандарын таңдауды адамға қалдырады. Кісі орнатса, сондай-ақ жоюға да құқылы". Сидни сондай-ақ, жарамды азаматтық үкімет болу үшін, ол жалпы және ерікті келісіммен құрылуы керек деп дәлелдеді. Сидни өзінің "Үкімет туралы әңгімелер" еңбегінде былай дейді: "Жалпы келісім – барлық әділ үкіметтердің негізі". Бұдан әрі, Сидни азаматтық үкіметтің билігі шектеулі болуы керек деп сенді. Ол: "Үкіметтер құрылған және оларға бағынудың жалғыз мақсаты – әділдік пен қорғанысты қамтамасыз ету" деді. Бұл, негізгі мақсаты 1) сот жүйесі арқылы заңды әділдікті қамтамасыз ету және 2) азаматтарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету болған, шектеулі азаматтық үкіметті білдіреді. Сиднидің мысалынан да мынаны қорыта аламыз: егер үкімет осы негізгі міндеттерді орындамаса, онда оған бағыну міндетті емес. Сиднидің "Үкімет туралы әңгімелері" және Локктың "Үкімет туралы екі трактаты" Америка Құрама Штаттарының құрылуындағы маңызды еңбектер ретінде танылды. Ұлттық әкелер осы еңбектерді алғашқы отарлық университеттерде студенттер болған жылдары оқып, зерттеді. Томас Джефферсонның Локк пен Сиднидің еңбектерін терең зерттеп, зерттеу жүргізгені белгілі. "Үкімет туралы әңгімелер" "Америка революциясының оқулығы" деп аталды.