Кіріспе
Тәңірге айналу Шығыс православиелік ұғым. Христиан теологиясында құдайландыру («құдайландыру» апотеозды, яғни құдайға жақындауды да білдіруі мүмкін), немесе теопоэзис немесе теозис – құдайлық рақымның, Құдайдың рухының немесе Мәсіхтің құнының толық өтелуінің түрлендіретін әсері. Бұл сөз тікелей «құдайға айналу» немесе «Құдай болу» дегенді білдірсе де, қазіргі заманғы христиан діндерінің көпшілігі бұл ілімді Құдай мен адамзат арасындағы негізгі онтологиялық айырмашылықты жою деп түсінбейді. Мысалы, Крест Иоанны (1542–1591 жж.) былай деді: «Құдай оған [жеке жанға] Өзінің табиғатынан тыс болмысын сыйлайды, сондықтан ол Құдайдың Өзі болып көрінеді және Құдайдың Өзіне тән барлық нәрсеге ие болады», бірақ «оның табиғи болмысы, осылайша өзгергенімен, бұрынғыдай Құдайдың болмысынан ерекшеленеді». Ол Францияның Лион шіркеуінің епископы болды. Мысалы, «Анти-ересилерге қарсы» (Adversus Haereses) еңбегінің кіріспесінде, 5-том, 5-тарауда Ириней былай деді: «Құдайдың сөзі, Иеміз Иса Мәсіх, Өзінің шексіз сүйіспеншілігімен біздің сияқты болды, бізді Өзінің сияқты ету үшін». Александриялық Афанасий Рождестволық уағыздарында кең таралған сөзді айтты: «Ол бізді Құдайдың ұлдары ету үшін адам болып келді» (De incarnatione 54,3, cf. Contra Arianos 1.39). Евхаристия контекстінде құдайландыруды Ниссалық Григорий және Александриялық Кирилл үйреткен. Олар үшін бұл термин Құдай мен Оның жаратылысы арасындағы абсолютті онтологиялық айырмашылықты бұзуды білдірген емес. Дінге айналу туралы көптеген сілтемелер шіркеу әулиелерінің жазбаларында кездеседі. Екінші ғасырда Лион епископы Ириней (шамамен 130–202 жж.) былай деді: «Иса Мәсіхтің сөзі біздің болғанымыздай болды, бізді де Өзінің сияқты ету үшін». Сол уақытта Александриялық Климент (150–215 жж.) былай деп жазды: «Иә, мен Құдайдың сөзі адам болып келді, сондықтан сендер адамнан құдай болуды үйренесіздер». Климент одан әрі былай деді: «Егер адам өзін таныса, Құдайды да таниды, ал Құдайды таныса, Құдайға ұқсайды. Оның сұлулығы – нағыз сұлулық, өйткені ол Құдай, және адам Құдайға айналады, себебі Құдай осылай қалайды. Сондықтан Гераклит дұрыс айтқан: «Адамдар – құдайлар, ал құдайлар – адамдар». Александриялық Климент сондай-ақ былай деді: «Кім Иемірге бағынып, Оның арқылы берілген болжамды орындаса, ол әлі де денеде жүргенде құдайға айналады». Юстин Мученик (100–165 жж.) адамдардың бастапқыда «Құдайға ұқсап жаратылғанын, азап пен өлімнен азат екенін» және осылайша «құдай болуға лайық деп есептелгенін және ең жоғарғы Құдайдың ұлдары болуға лайық екенін» айтты. Александрия епископы Афанасий (296–373 жж.) құдайға айналу туралы тікелей мәлімдеме жасады: «Сөз бізді құдайлар ету үшін тәнге айналды. Иеміз денеге кіргендей, біз де Оның тәні арқылы құдайлыққа ие болып, мәңгілік өмірге ие боламыз». Афанасий былай деді: «Ол бізді құдайлар ету үшін адам болып келді». Гиппондық Августин (354–430 жж.) былай деді: «Бірақ Ол әділеттілікпен құдайландырады, өйткені Ол Құдайдың ұлдары жасайды. «Оларға Құдайдың ұлдары болуға күш берді» [Жохан 1:12-ге сілтеме]. Егер біз Құдайдың ұлдары болсақ, онда біз де құдайлармыз». «Адамдарды құдайлар ету үшін, Ол Құдай болған адамды адам етті» (уағыз 192.1.1). Августин одан әрі былай деп жазады: «[Олар] Оның мәнінен тумайды, олар Оған ұқсауы керек, бірақ олар Оған рақымшылықпен келуі керек (Ibid)». Дінге айналу туралы шіркеу әулиелерінің жазбаларындағы басқа сілтемелер: Ириней (шамамен 130–200 жж.) «Құдайдың сөзі, Иеміз Иса Мәсіх, Өзінің асыл сүйіспеншілігімен біз қандай болсақ, солай болды, бізді де Өзінің сияқты ету үшін». «Бізді Құдайдан кінәлауға болады, өйткені біз бастапқыда құдайлар емеспіз, алдымен адамдар болдық, содан кейін құдайлар болдық. Құдай осыны өзінің таза мейірімімен жасады, сондықтан ешкім Оған қызғаныш пен қасарысқандықты жүктемейді. «Бұл үшін ең алдымен табиғаттың көрініп тұруы қажет болды; содан кейін өлімге ұшыраған нәрсе өлместікпен жеңіліп, шірімейтін нәрсе шірімейтіндікпен жетіліп, адам Құдайдың бейнесі мен ұқсастығына сай жаратылуы керек еді». «Егер адам өзін таныса, ол Құдайды таниды, ал Құдайды таныса, ол Құдайға ұқсайды». «Оның сұлулығы – нағыз сұлулық, өйткені ол Құдай; және ол адам Құдайға айналады, өйткені Құдай осылай қалайды. Гераклит дұрыс айтқан: «Адамдар – құдайлар, ал құдайлар – адамдар». Сөздің Өзі – бұл анық құпия: Құдай адамда, ал адам Құдай». «Және құдайлыққа қатысу – мәңгілікке ие болу». Юстин Мученик (100–165 жж.) «Адамдар Құдайға ұқсап жаратылған, азап пен өлімнен азат, егер олар Оның бұйрықтарын сақтаса және Оның ұлдары деп есептелсе, бірақ олар Адам мен Ева сияқты өлімді өздеріне тартады. Псалмның түсіндірмесін қалай қабылдасаңыз да, барлық адамдар құдайлар болуға лайық деп есептеледі және ең жоғарғы Құдайдың ұлдары болуға лайық». Антиохиялық Феофил (120–190 жж.) «Егер Ол оны бастапқыда мәңгілік еткен болса, Ол оны құдай еткен болар еді. Қайта, егер Ол оны өлтіретін болса, Құдай оның өліміне кінәлі болар еді. Сондықтан Ол оны мәңгілік те, өлтіретін де етпеді, бірақ, жоғарыда айтқанымыздай, екеуіне де қабілетті етті; егер ол мәңгілік нәрселерге ұмтылса, Құдайдың бұйрығын сақтап, Одан мәңгілік сыйлық алып, құдайға айналады». Римдік Ипполит (170–235 жж.) «Сен Құдаймен серік болып, Христианмен бірге мұрагер болып, құмарлықтар мен құштарлықтарға құл болмай, ауруларға шалдықпайсың. Өйткені сен құдайға айналдың: сен адам болғанда бастан өткен барлық азапты Ол сенің өлмелі денең болғандықтан берді, бірақ Құдайға тән нәрсені Ол сені құдайлыққа жеткізгендіктен сыйлауға уәде берді». «Егер адам мәңгілік болса, онда ол құдай болады. Егер ол сумен және Құдіретті Рухпен жаңарғаннан кейін құдайлыққа ие болса, онда ол қайта тірілгеннен кейін Христианмен бірге мұрагер болады». Александриялық Афанасий (296–373 жж.) «Сондықтан Ол адам болды, содан кейін Құдай болды, емес, Ол Құдай болды, содан кейін адам болды, бізді құдайлыққа жеткізу үшін». «Иеміз денеге кіргендей, біз де Оның тәні арқылы Құдайға айналамыз». «Ол бізді құдайлар ету үшін адам болып келді». Ниссалық Григорий (335–395 жж.) «Құдай мәңгілікке айналғандықтан, Ол өлімге ұшыраған адамзатқа сіңіп, осы Құдаймен қарым-қатынас арқылы адамзат құдайлыққа ие болсын үшін, Ол Өзінің рақымымен әр сенушіге таратылды». «Ол Өзінің адамдық табиғатын Құдайлық күшіне сіңіргендей, жалпы табиғаттың бір бөлігі болғанмен, осы табиғаттағы күнәге ұмтылуға жатпайды (өйткені Ол: «Оның ішінде күнә жоқ, ал алдақ жоқ» деді), солайша, егер олар Құдаймен бірігуге лайық емес нәрсе жасаса, әрбір адамды Құдайлықпен біріктіруге жетелейді». Гиппондық Августин (354–430 жж.) ««Оларға Құдайдың ұлдары болуға күш берді». Егер біз Құдайдың ұлдары болсақ, онда біз де құдайлармыз». «Адамдарды құдайлар ету үшін, Ол Құдай болған адамды адам етті» (уағыз 192.1.1). Августин одан әрі былай деп жазады: «[Олар] Оның мәнінен тумайды, олар Оған ұқсауы керек, бірақ олар Оған рақымшылықпен келуі керек (Ibid)». Максимус Исповедник «Теозисте адамның табиғатынан ештеңе тумайды, өйткені табиғат Құдайды түсіне алмайды. Теозистің қабілеті тек Құдайдың рақымында ғана бар. Теозисте адам (Құдайдың бейнесі) Құдайға ұқсайды, оның табиғатында жоқ барлық толықтыққа қуанады, б...»
the Eastern Orthodox concept
In Christian theology, divinization ("divinization" may also refer to apotheosis, lit. "making divine"), or theopoesis or theosis, is the transforming effect of divine grace, the spirit of God, or the atonement of Christ. Although it literally means to become divine, or to become God, most modern Christian denominations do not interpret the doctrine as implying an overcoming of a fundamental ontological difference between God and humanity; for example, John of the Cross (AD 1542–1591) indicated that while "God communicates to it [the individual soul] His supernatural Being, in such wise that it appears to be God Himself, and has all that God Himself has", yet "it is true that its natural being, though thus transformed, is as distinct from the Being of God as it was before". and who was bishop of the church of Lyons in France. For example, in the preface to his apologetic work Adversus Haereses (Against Heresies) vol. 5, Irenaeus states that "[T]he Word of God, our Lord Jesus Christ did, through His transcendent love, become what we are, that He might bring us to be even what He is Himself"." Athanasius of Alexandria was an author of the phrase about Jesus Christ which has become popular in Christmas homilies: "He was made human so that he might make us sons of god" (De incarnatione 54,3, cf. Contra Arianos 1.39). Divinization in the context of the Eucharist was taught by Gregory of Nyssa and Cyril of Alexandria. The term never meant for them breaching the absolute ontological distinction between God and his creation. There were many different references to divinization in the writings of the Church Fathers. As previously noted, in the second century, Irenaeus, bishop of Lyons (c. 130–202) said that the Word Jesus Christ had "become what we are, that He might bring us to be even what He is Himself. "</blockquote>
At about the same time, Clement of Alexandria (c. 150–215), wrote: "Yea, I say, the Word of God became a man so that you might learn from a man how to become a god." Clement further stated that "[i]f one knows himself, he will know God, and knowing God will become like God. . His is beauty, true beauty, for it is God, and that man becomes a god, since God wills it. So Heraclitus was right when he said, 'Men are gods, and gods are men.'" Clement of Alexandria also stated that "he who obeys the Lord and follows the prophecy given through him becomes a god while still moving about in the flesh." Justin Martyr (c. 100–165) insisted that in the beginning men "were made like God, free from suffering and death," and that they are thus "deemed worthy of becoming gods and of having power to become sons of the highest." Athanasius, bishop of Alexandria (c. 296–373), stated his belief in literal deification: "The Word was made flesh in order that we might be made gods. Just as the Lord, putting on the body, became a man, so also we men are both deified through his flesh, and henceforth inherit everlasting life." Athanasius also observed: "For the Son of God became man so that we might become God." Augustine of Hippo (354–430) said: "But he himself that justifies also deifies, for by justifying he makes sons of God. 'For he has given them power to become the sons of God' [referring to John 1:12]. If then we have been made sons of god, we have also been made gods." "To make human beings gods," Augustine said, "He was made man who was God" (sermon 192.1.1). Augustine goes on to write that "[they] are not born of His Substance, that they should be the same as He, but that by favour they should come to Him (Ibid)". Other references to divinization in the writings of the Church Fathers include the following:
Irenaeus (c. 130 200)
"[T]he Word of God, our Lord Jesus Christ, who did, through His transcendent love, become what we are, that He might bring us to be even what He is Himself." "'For we cast blame upon [God], because we have not been made gods from the beginning, but at first merely men, then at length gods; although God has adopted this course out of His pure benevolence, that no one may impute to Him invidiousness or grudgingness he declares, "I have said, Ye are gods; and all of you are sons of the Most High." "
"For it was necessary, at first, that nature should be exhibited; then, after that, that what was mortal should be conquered and swallowed up by immortality, and the corruptible by incorruptibility, and that man should be made after the image and likeness of God." "For if one knows himself, he will know God; and knowing God, he will be made like God"
"[H]is is beauty, the true beauty, for it is God; and that man becomes God, since God so wills. Heraclitus, then, rightly said, "Men are gods, and gods are men." For the Word Himself is the manifest mystery: God in man, and man God"
"And to be incorruptible is to participate in divinity "
Justin Martyr (c. 100 165)
"[Men] were made like God, free from suffering and death, provided that they kept His commandments, and were deemed deserving of the name of His sons, and yet they, becoming like Adam and Eve, work out death for themselves; let the interpretation of the Psalm be held just as you wish, yet thereby it is demonstrated that all men are deemed worthy of becoming "gods," and of having power to become sons of the Highest." Theophilus of Antioch (c. 120 190)
"For if He had made him immortal from the beginning, He would have made him God. Again, if He had made him mortal, God would seem to be the cause of his death. Neither, then, immortal nor yet mortal did He make him, but, as we have said above, capable of both; so that if he should incline to the things of immortality, keeping the commandment of God, he should receive as reward from Him immortality, and should become God "
Hippolytus of Rome (c. 170 235)
"And you shall be a companion of the Deity, and a co heir with Christ, no longer enslaved by lusts or passions, and never again wasted by disease. For you have become God: for whatever sufferings you underwent while being a man, these He gave to you, because you were of mortal mould, but whatever it is consistent with God to impart, these God has promised to bestow upon you, because you have been deified, and begotten unto immortality." "If, therefore, man has become immortal, he will also be God. And if he is made God by water and the Holy Spirit after the regeneration of the laver he is found to be also joint heir with Christ after the resurrection from the dead." Athanasius of Alexandria (c. 296 373)
"Therefore He was not man, and then became God, but He was God, and then became man, and that to deify us"
"for as the Lord, putting on the body, became man, so we men are deified by the Word as being taken to Him through His flesh." "For He was made man that we might be made God." Gregory of Nyssa (c. 335 395)
"Since the God who was manifested infused Himself into perishable humanity for this purpose, viz. that by this communion with Deity mankind might at the same time be deified, for this end it is that, by dispensation of His grace, He disseminated Himself in every believer." "For just as He in Himself assimilated His own human nature to the power of the Godhead, being a part of the common nature, but not being subject to the inclination to sin which is in that nature (for it says: "He did no sin, nor was deceit found in his mouth), so, also, will He lead each person to union with the Godhead if they do nothing unworthy of union with the Divine." Augustine of Hippo (c. 354 430)
"'For He hath given them power to become the sons of God.' If we have been made sons of God, we have also been made gods." Maximus the Confessor
"Nothing in theosis is the product of human nature, for nature cannot comprehend God. It is only the mercy of God that has the capacity to endow theosis unto the existing In theosis, man (the image of God) becomes likened to God, he rejoices in all the plenitude that does not belong to him by nature, because the grace of the Spirit triumphs within him, and because God acts in him." Cyril of Alexandria
"[H]e came down into our condition solely in order to lead us to his own divine state." "It follows, therefore, that He Who Is, The One Who Exists, is necessarily born of the flesh, taking all that is ours into himself so that all that is born of the flesh, that is us corruptible and perishing human beings, might rest in him. In short, he took what was ours to be his very own so that we might have all that was his." "For we too are sons and gods by grace, and we have surely been brought to this wonderful and supernatural dignity since we have the Only Begotten Word of God dwelling within us." Gregory of Nazianzus
implores humankind to "become gods for (God's) sake, since (God) became man for our sake.". Likewise, he argues that the mediator "pleads even now as Man for my salvation; for He continues to wear the Body which He assumed, until He make me God by the power of His Incarnation." "Through the medium of the mind he had dealings with the flesh, being made that God on earth, which is Man: Man and God blended. They became a single whole, the stronger side predominating, in order that I might be made God to the same extent that he was made man." Basil of Caesarea stated that "becoming a god is the highest goal of all"
Анабаптистік теология
Алғашқы анабаптистер теозис идеясы туралы кеңінен жазды. Мысалы, хуттерлік көшбасшы Питер Ридеманн былай деп жазды:
Голландиялық меннониттер арасында Дирк Филипс және Менно Симонс көптеген еңбектерінде теозис тұжырымын талқылады. Дирк Филипс, мысалы, адамдар Құдайға толыққанды айнала алмайтынын, бірақ оның сипаттарымен ұқсас бола алатынын түсіндірді:
Анабаптистерге айналған Оңтүстік Германия мистиктерінің арасында да құдайландыру тұжырымы оқытылды. Ханс Хут өзінің мойындауында Мәсіхпен рухани байланыс адамды құдайландыратынын айтты:
Алғашқы анабаптист Матиас Серваес үшін крещение – ескі табиғаттың өлімі және "бір ойға бірігуге кіру, нәтижесінде олардың табиғаттары Құдай Әкесіне ұқсас болып, дүниеге өлі болады, яғни барлық жамандықтан және күнәларын күнделікті айқын түрде жояды, оларға күнә билік етуге немесе үстемдік тануға мүмкіндік бермейді, Пауыл Римдіктерге (6-тарау) көптеген анық сөздермен айтқандай".
Лютерандық теология
Соңғы уақытта финн лютерандық мектебі теозис пен ақталу арасындағы тығыз байланысты анықтады. Бұл теологиялық дамуды негізінен Туомо Маннерма жетекшілік етті. Бұл бағыт 1970 және 1986 жылдар аралығында Финляндияның евангелистік лютеран шіркеуі мен Ресей православие шіркеуі арасындағы келіссөздердің нәтижесінде қалыптасты. Маннерма өзінің "Иманға келген Христостың бейнесі" атты кітабында, Люттердің жазбаларында жиі кездесетін Мәсіх пен күнәлі адамзат арасындағы нақты алмасу, Шығыс христиандарының теозис көзқарастарымен бірдей екенін дәлелдейді. Маннерманың сөзіне сүйенсек, осы нақты алмасуда "Христос пен сенушінің арасындағы одақ, соңғысын "толыққанды құдайлық [адам]" етеді". Бұл дәстүрлі лютерандық ойдан алшақтық кейде "үшінші Лютерлік жаңарудың бастауы" деп бағаланса да, басқа лютеран ғалымдары келіспейді және теозис идеясы Люттердің айқыш принциптеріне негіделген теологиясын бұзады деп санайды. Олардың пікірінше, бұл идея Люттердің де, жалпы православие христиандығының да негізгі қағидасы болып табылатын нақты айырмашылықты елемеуге әкеледі. Осы сынды ең белсенді түрде Роберт Колб қолдайды, ол Люттердің христиан мен Құдай арақатынасын сипаттауда қолданған неке метафораларына ден қояды. Колб былай деп жазады: "Бұл көзқарас Люттер бұрын қолданған күйеу мен қалыңдық арасындағы одақтың мәнін ескермейді".
Реформацияланған теология
Реформацияның басында Мәсіхпен бірлік туралы ілім (unio cum Christo) құтқарылу және қасиеттену процесінің барлық кезеңдеріне алғыкөз ретінде қарастырылды. Бұл әсіресе Джон Кальвиннің ойларында ерекше көзге түсті. Генри Скоугалдың «Адам жанындағы Құдайдың өмірі» атты еңбегі кейде протестанттар арасында осы ілімнің негізгі идеяларын сақтап беруде маңызды рөл атқарды деп есептеледі. Скугал кітабының кіріспе бөлімдерінде «дін» ұғымын теозис ілімін еске түсіретін тұрғыда сипаттайды:
Англикан теологиясы
Ағылшын реформациясынан туындаған құтқарылу туралы түсінік, шығыс православиелік тәлімдегі құдайлану (теозис) доктринасына ұқсас терминдермен ағылшын дәстүрінде мойындалды. Дж. Блур марқұм ағылшын дін қызметкері және теолог каноны А. М. (Дональд) Оллчиннің еңбектерінде құдайландыруды / теозисті зерттейді, бірақ бұл идея Ланселот Эндрюс жазбаларында да қарастырылады, ол құтқарылуды ертегі аталарды еске түсіретін айқын тілмен сипаттаған.
С. С. Льюис, сөзбе-сөз құдайландыру тақырыбындағы жеке сенімі туралы айтқанда, былай деді:
С. С. Льюис өзінің «Жай ғана христиандық» кітабында құдайландыруға қатысты сенімдерін толыққанды түсіндіре келе, былай деді:
Методистік теология
Теозис ілімі методистер арасында ерекше бағытта дамыды, сондай-ақ пиетистік қозғалыста протестанттардың ертедегі католик шіркеуінің аскетизміне және Батыстың кейбір мистикалық дәстүрлеріне деген қызығушылығын қайта жақтандырды. Мефодистік (Уэслиандық Арминийлік) теологияда толық киелілену туралы ілім, қысқасы, христианның мақсаты – ерікті күнәлерден толықтай құтылып, (христиандық кемелділікке) қол жеткізуге принцип бойынша мүмкіндік бар екенін үйретеді. Біз Құдайдың әрбір сенушіні Өзінің мінезінен туындайтын қасиеттілікке шақыратынына сенеміз. Біз оны жаңа туудан бастап, әрбір адамды күшпен нығайтатын, тазартатын және Киелі Рухпен толықтыратын рақымның екінші жұмысын қамтиды және өмір бойына жалғасады деп түсінеміз. ―Библиялық методистік шіркеулер қауымдастығы.
Христиандық универсалистік теология
Қазіргі кезде теозис (көбінесе "көрініс ұлдары" немесе "Мәсіхке толу") тұжырымы, әсіресе харизматикалық Соңғы Жаңбыр қозғалысы немесе тіпті Жаңа дәуір және Жаңа ой қозғалысы аясындағылардың арасында, дүниежүзілік татуласу немесе апокатастасис доктринасын ұстанатын христиандар арасында қайта жаңғырды. Христиан Универсалистер қауымдастығының сенім білдіруінің бір тармағында теозис қамтылған. Харизматикалық христиан универсалистерінің аз бөлігі "Мәсіхтің қайта оралуы" – Исаның жеке тұлғасының нақты қайта оралуы емес, "Құдайдың көрініс берген ұлдары" болып табылатын кемелденген адамдардан құралған бірлескен дене деп санайды, және осы Ұлдар жер бетінде билік етеді, ал жақын арада келер дәуірде (әсіресе "универсалистік" мыңжылдық көзқарас) барлық басқа адамдарды күнәден кемелділікке өзгертеді. Жаңа дәуірге ұмтылған либералды христиан универсалистері де ұқсас эсхатологиялық көзқарастарды бөліседі.
Батыс көзқарасы
Шығыс православие шіркеуіндегі аскетикалық дұғаның практикасы есихазм деп аталады, ол адамның ағартуы немесе құдайландыруы, теозис туралы. Константинопольде исихазм доктринасын кезегімен мақұлдаған және айыптаған кеңестер тізбегі болды, ал Батыс шіркеуі бұл мәселе бойынша кеңес өткізбеді, ал "есихазм" сөзі Генрих Иосиф Доминик Денцингер бастапқыда жинаған "Сыныптық және анықтамалық нұсқаулық" (Enchiridion Symbolorum et Definitionum) жинағында кездеспейді. Грегорий Паламаның есихаст доктринасы католик шіркеуімен ресми түрде айыпталмағанмен, Батыс теологтары оны қабылдамауға бейімділік танытты, көбінесе оны тыныштықпен (quietism) теңестірді. Бұл теңестірудің себебі "тыныштық" сөзінің "есихазм" сөзінің сөзбе-сөз аудармасы болуы мүмкін. Алайда, Каллистос Уэрдің айтуынша, "этимологиялық тұрғыдан қорғалатын болса да, 'есихазмды' 'тыныштықпен' аудару тарихи және теологиялық тұрғыдан қате". Уэр "XVII ғасырдағы Батыс тыныштық іздеушілерінің (Quietists) ерекше қағидалары грек есихазмына тән емес" деп мәлімдейді. Сондай-ақ, Уэр "есихазмды" "тыныштықпен" аудармау маңызды екенін атап көрсетеді. Ұзақ жылдар бойы Паламизм Батыста жақтас таппады, ал Барлаамның оған деген сенімсіздігі Батыс теологтары арасында басым болды, тіпті 1910 жылғы католик энциклопедиясында Адриан Фортескьюдің есихазм туралы мақаласында да сақталды. XX ғасыр Рим-католик теологтарының Паламаға деген көзқарасында айтарлықтай өзгеріс болды, оның "қайта жандануы" Батыс шіркеуінің бір бөлігін, тіпті канонизацияланбаған болса да, оны қасиетті деп санауға алып келді. Андреас Андреопулос 1910 жылғы Фортескьюдің католик энциклопедиясының мақаласын келтіріп, Барлаамның есихазмға деген сенімсіздігі мен жауалы көзқарасының Батыста соңғы уақытқа дейін сақталғанын көрсетті, сондай-ақ қазір "Батыс әлемі жоғалған дәстүрге тең келетін нәрсені қайта ашуда. Есихазм, ешқашан ғалымдардың ізденісі болмаған, енді кейінгі Византияның терең ойы мен руханиатына таң қалған Батыс теологтары зерттейді". Кейбір Батыс ғалымдары Паламаның ілімі мен Рим-католик ойы арасында қайшылық жоқ екенін айтады, ал кейбіреулері өз ойларына мән мен энергияның айырмашылығын енгізді. Мысалы, Г. Филипс Палама ұсынған мән мен энергияның айырмашылығы Рим-католик мұғалімдерімен үйлесімді "толыққанды түрде қабылданған теологиялық плюрализмнің үлгісі" екенін мәлімдеді. Джеффри Д. Финч "Шығыс пен Батыстың жақындасуының болашағы нео-схоластика мен нео-паламизмнің қазіргі заманғы талас-тартыстарын жеңіп өтуге байланысты" деп санайды. Папа Иоанн Павел II Шығыс теологиясына деген құрметін бүкіл шіркеу үшін байыту ретінде бірнеше рет атап өтті, тіпті христиандық Шығыс пен Рим арасындағы ауыр бөлінуден кейін де, бұл теология бүкіл шіркеу үшін қызығушылық тудыратын терең ойлар ашуға мүмкіндік бергенін мәлімдеді. Ол әсіресе есихасттар арасындағы дау туралы айтты. Оның сөзіне göre, "есихазм" термині Исаның есімін шақырып, Құдайды үнемі тамашалауға ниеттенген жанның терең тыныштығын білдіреді. Католик тұрғысынан бұл тәжірибенің кейбір дамуына қатысты керістіктер болғанымен, Папа оны қорғауға шабыттандырған ниеттің жақсылығын жоққа шығаруға болмайды, ол адамның өзін ішкі жүрегінде Құдаймен терең нығмет одағында біріктіру мүмкіндігі ұсынылады, яғни теозис, құдайлану. Ол католиктердің таныс болуы керек, содан олар одан нәр алуы керек "Шығыс шіркеулерінің қадірлі және ежелгі дәстүрінің" қазыналарының арасында, әсіресе "Каппадокиялық Әкелердің құдайлану туралы ілімін" атады, ол барлық Шығыс шіркеулерінің дәстүріне өтті және олардың ортақ мұрасының бөлігі болып табылады. Бұл ойды екінші ғасырдың соңында Әйен Іриней былай түйіндеді: "Құдай адам болып, адам Құдайға айналды". Құдайланудың бұл теологиясы Шығыс христиан ойының ең қымбат жетістіктерінің бірі болып қала береді.
Соңғы күндердің қасиеттілері теологиясы
Мормондық ілімде құдайлыққа жету сенімі де бар. Кейінгі күндердің қасиеттілерінің ғалымдарының айтуынша, мәңгілік дамуға деген сенім мен бірінші, екінші және үшінші ғасырлардағы патристикалық жазбаларда кездесетін ұқсастықтар бар. Соңғы күндердің қасиеттілерінің негізін қалаушы, Джозеф Смит айтуынша, Мәсіхке бағыну және білімді қадамдық түрде жинау арқылы адалдар ақыретте Құдайдың мұрагерлері болып, Мәсіхтің өзінің "мұра еткені" сияқты "барлығына ие болады". Кейінгі күндердің қасиеттілері ақыретте де Құдай Әкеге Мәсіхтің атынан ғибадат ететініне және оған мойынсұнатынына сенеді. Мормондар Әке, Ұл және Киелі Рухты адамзаттан бөлек, материалдық емес, пішінсіз зат немесе мән ретінде сипаттамайды. Олардың пікірінше, осы құдайлық жіктелу апостолдықтан кейінгі теологтардың енгізгені, олардың Құдай туралы болжамдарына грек метафизикалық философтары, мысалы, неоплатониктердің әсері тиген, олар құдайлық туралы түсініктерін құдайлық зат/мән (ousia) сияқты терминдермен сипаттаған – яғни, Никеялық кеңеске дейінгі христиан әлемінде белгілі емес терминдер. Кейінгі күндердің қасиеттілері Құдай қазіргі заманғы аян арқылы барлық адамдардың рухани туылғандығы туралы ілімді қалпына келтірді (Еврейлерге 12:9, Әрекеттер 17:28–29) – барлығы Көк Әкенің ұлдары мен қыздары, сондықтан барлығы бір көктегі отбасының мүшесі. Адамдар Құдайдың балалары болғандықтан, олар да Оның даңқының мұрагерлері және Иса Мәсіхпен бірге мұрагерлер бола алады (Римдіктерге 8:16–17). Кейінгі күндердің қасиеттілері "Құдайдың даңқы – интеллект, яғни жарық және шындық" (З&К 93:36) деп санайды. Сондықтан, Оның даңқына ие болу – білім алу процесі. Бұл процесте Құдайдың барлық рухани балалары денеге ие болу және дамуларын жалғастыру үшін жерге келуді таңдады. Кейінгі күндердің қасиеттілері адамзаттың құлдыраған халi (өлім) Құдайдың мәңгілік жер бетіндегі жұмаққа қатысты жоспарының жоспарланбаған күшін жоюдың нәтижесі емес, керісінше, қарсылыққа қарамастан үйрену мен өсуге мүмкіндік беретін маңызды қадам болды деп санайды (2 Нефи 2:11, 25). Осылайша, жердегі өмірдің мақсаты – білім мен тәжірибе алу, соның ішінде Иса Мәсіхтің құрбаны арқылы сынақтар мен қателіктерді жеңу және алған сабақтарды пайдаланып, Көк Әкелеріне ұқсап, күштірек және данарақ болу (З&К 98:3). Ақырына дейін шыдағандар (Маттай 24:13, Марқа 13:13), сондай-ақ өлімнен кейін ізгі хабарды қабыл алғандар (өлгендер үшін шомылу рәсімін қараңыз) Құдайдың алдында тұруға лайық, онда олар "жарық пен шындықта" өсіп-өніп, "жарық күннен күнге жарқырай түседі" (З&К 50:24). Кейінгі күндердің қасиеттілері Әке мен Ұлдың екеуінің де дана, өлмейтін, физикалық денелері бар екеніне (З&К 130:22) және Мәсіхтің қайта тірілуінің арқасында адамдар да қайта тіріліп, осы денелердің түрін мұра етеді деп сенеді (Филиппіліктерге 3:21).
According to the founder of the Latter Day Saint movement, Joseph Smith, through obedience to Christ and the gradual acquisition of knowledge, the faithful may eventually become heirs of God in the afterlife and "inherit all things" as Christ himself "inherited all things." Latter Day Saints believe they will continue to worship and be subject to God the Father in the name of Christ in the afterlife. Mormons do not characterize the Father, Son, and Holy Spirit in terms of an immaterial, formless substance or essence that sets godhood apart as a separate genus from humanity. They believe that this classification of divinity was originated by post apostolic theologians, whose speculations on God were influenced by Greek metaphysical philosophers such as the Neoplatonists, who described their notions of deity in similar terms of a divine substance/essence (ousia)—i. e. terms which were unknown to the pre Nicean Christian world. Latter Day Saints believe that through modern day revelation, God restored the doctrine that all humans are spiritually begotten (Hebrews 12:9, Acts 17:28–29) sons and daughters of Heavenly Father, and thus are all part of the same heavenly family. Because humans are literally God's children, they can also be heirs of his glory, and joint heirs with Jesus Christ (Romans 8:16–17). Latter Day Saints believe that the "glory of God is intelligence, in other words, light and truth" (D&C 93:36). Therefore the process of inheriting his glory is a process of learning. As a crucial step in this process, all of God's spirit children had the choice to come to earth in order to receive a body and continue their development. Latter Day Saints believe that the fallen state of humanity (mortality) was not the result of an unplanned cancellation of God's plan for an eternal earthly paradise, rather it was a crucial step that provides the opportunity to learn and grow in the face of opposition (2 Nephi 2:11, 25). Thus, the purpose of earth life is to gain knowledge and experience—which includes overcoming trials and mistakes through the atonement of Jesus Christ and, using the lessons learned, to become stronger and wiser, more like their Heavenly Father (D&C 98:3). Those who endure to the end (Matthew 24:13, Mark 13:13) while in mortality, as well as those who accept the gospel after death (see baptism for the dead), will be able to dwell in the presence of God, where they can continue to grow in light and truth, which "light groweth brighter and brighter until the perfect day" (D&C 50:24). Latter Day Saints believe that the Father and the Son both possess glorified, immortal, physical bodies (D&C 130:22) and that thanks to Christ's resurrection, humans will also be resurrected and inherit this same type of body (Philippians 3:21).