Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Чукотский-Камчатский тілі – Солтүстік-Шығыс Ресейде таралған тіл.
Chukotko Kamchatkan language of northeast Russia
Чукчи (['/tʃ//ʊ//k//tʃ//iː/ CHUUKchee), сондай-ақ Чукот тілі деп те аталады, – Сибирьдің ең шығыс бөлігінде, негізінен Чукот автономиялық округінде Чукчи халқы қолданатын Чукотский-Камчатский тілдер отбасының тілі. Бұл тіл коряк тілімен тығыз байланысты. Чукчи, коряк, керек, алутор және ительмен тілдері Чукотский-Камчатский тілдер отбасын құрайды. Чукчилер мен коряктардың арасында омарташылыққа негізделген экономика сияқты көптеген мәдени ұқсастықтар бар. Екі халық та өздерін Luorawetlat (ԓыгъоравэтԓьат; жекеше Luorawetlan ԓыгъоравэтԓьан) эндонимимен атайды, яғни "нағыз адамдар". Осы халықтардың барлығы және Камчатка мен оның төңірегіндегі басқа да аз саны көп этностар Камчадалдар деп біледі. Чукчи және Чукчи атаулары – орыс тіліндегі Чукча (көпше түрі – Чукчи) экзонимінің ағылшынша аудармасы. Бұл атау чукчилердің тунгус тілінде сөйлейтін көршілері қолданған Čävča сөзінен орыс тіліне өтті. Бұл сөз чукчи тіліндегі чавчив сөзінің мағынасын береді, ол "көшпенді малға, әсіресе рендерге бай адамды" білдіреді, яғни жергілікті стандарттар бойынша әулетті, бай адамды көрсетеді. Чукот автономиялық округіндегі 28 бастауыш мектепте 1616 балаға Чукчи тілі оқытылады (2015-2016 жылдарға қатысты мәліметтер), сонымен қатар Чукчи тілінде күнделікті бірнеше сағаттық теле- және радиохабарлар таратылады. Дегенмен, тілдің күнделікті қолданылуы мен меңгеру деңгейі Чукчи халқының арасында төмендеп барады. 2020 жылғы халық санауы бойынша, 16 200 Чукчи халқының 8 526-сы Чукчи тілінде сөйлейді. Көптеген Чукчилер қазір орыс тілінде сөйлейді (100-ден аз адам орыс тілінде мүлдем сөйлемейтінін хабарлады). Бұл тіл ЮНЕСКО-ның Қызыл кітабында жойылуға жақын тілдер тізіміне енген.
Chukchi ('/tʃ//ʊ//k//tʃ//iː/ CHUUKchee), also known as Chukot, is a Chukotko–Kamchatkan language spoken by the Chukchi people in the easternmost extremity of Siberia, mainly in Chukotka Autonomous Okrug. The language is closely related to Koryak. Chukchi, Koryak, Kerek, Alutor, and Itelmen form the Chukotko Kamchatkan language family. There are many cultural similarities between the Chukchis and Koryaks, including economies based on reindeer herding. Both peoples refer to themselves by the endonym Luorawetlat (ԓыгъоравэтԓьат ; singular Luorawetlan ԓыгъоравэтԓьан ), meaning "the real people". All of these peoples and other unrelated minorities in and around Kamchatka are known collectively as Kamchadals. Chukchi and Chukchee are anglicized versions of the Russian exonym Chukcha (plural Chukchi). This came into Russian from Čävča, the term used by the Chukchis' Tungusic speaking neighbors, itself a rendering of the Chukchi word чавчыв , which in Chukchi means "[a man who is] rich in reindeer," referring to any successful reindeer herder, a wealthy man by local standards. Although Chukchi language is taught in 28 elementary schools in Chukotka Autonomous Region to 1616 children (according to 2015 2016 data), and there are several hours of daily TV and radio broadcasts in the Chuckchi language, the everyday use and proficiency in the language is declining among native Chukchis. According to the 2020 census, 8,526 of the 16,200 Chukchi people speak Chukchi; and most Chukchi now speak Russian (fewer than 100 report not speaking Russian at all). In the UNESCO Red Book, the language is on the list of endangered languages.
Қолданылу аясы
Көптеген чукчилер тілді отбасы ішінде де, дәстүрлі көшпенді шаруашылық қызметінде де (бұғы шаруашылығы) негізгі қарым-қатынас құралы ретінде пайдаланады. Тіл бұқаралық ақпарат құралдарында (оның ішінде радио және телеарналардағы аудармаларда) және кейбір кәсіптік қызметтерде қолданылады. Дегенмен, орыс тілі кәсіптік және әкімшілік қарым-қатынастың басты құралы ретінде кеңінен қолданылады, сондай-ақ коряктар мен якуттар сияқты чукчилер тұрмайтын аймақтарда жалпыұлттық тіл ретінде танылады. Соңғы ондаған жылдарда чукчи тілінде ана тілі ретінде сөйлейтін балалардың саны азайып барады. Чукчилердің барлығы дерлік орыс тілін біледі, бірақ білу деңгейі әртүрлі. Чукчи тілі бастауыш мектепте негізгі оқу тілі ретінде қолданылады, ал орта білім берудің қалған бөлігі орыс тілінде жүзеге асырылады, ал чукчи тілі пән ретінде оқытылады. Чукчи жазушысы Юрий Рытхё (1930–2008) Ресейде де, Батыс Еуропада да белгілі бір дәрежеде танылды, бірақ оның көптеген жарияланған еңбектері чукчи тілінде емес, орыс тілінде жазылған. Чукчи ақыны Антонина Кимытвал өз ана тілінде шығармалар жазды.
Many Chukchis use the language as their primary means of communication both within the family and while engaged in their traditional pastoral economic activity (reindeer herding). The language is also used in media (including radio and TV translations) and some business activities. However, Russian is increasingly used as the primary means of business and administrative communication, in addition to behaving as a lingua franca in territories inhabited by non Chukchis such as Koryaks and Yakuts. Over the past few decades, fewer and fewer Chukchi children have been learning Chukchi as a native language. Almost all Chukchis speak Russian, although some have a lesser command than others. Chukchi language is used as a primary language of instruction in elementary school; the rest of secondary education is done in Russian with Chukchi taught as a subject. A Chukchi writer, Yuri Rytkheu (1930–2008), has earned a measure of renown in both Russia and Western Europe, although much of his published work was written in Russian, rather than Chukchi. Chukchi poet Antonina Kymytval wrote in her native language.
Грамматика
Чукчи тілі негізінен полисинтетикалық, агглютинативті, тікелей-кері тіл және ергативтік-абсолютивтік сәйкестік жүйесіне ие. Сонымен қатар, тілде кең таралған инкорпорация бар. Инкорпорация өнімді және көбінесе басқа тілдік процестермен өзара әрекеттеседі. Чукчи тілінде қосымшалардың еркін енгізілуіне мүмкіндік бар, мысалы, есімдік өз модификаторын қабылдағанда. Атаулар (номиналдар) екі санмен және шамамен 13 морфологиялық жағдаймен (кейс) келеді: абсолютив, ергатив/инструменталь, экватив (байланыс сөз), локатив, аллатив, аблятив, ориентатив, инессив, перлатив, сублатив, комитатив, ассоциатив және приватив. Есімдер жандылық белгісіне байланысты үш топқа бөлінеді: бірінші топта адам емес атаулар бар, олар тек абсолютив жағдайында ғана көптік белгісін алады; екінші топта жеке есімдер мен көбінесе егдеулерге қатысты сөздер бар, олардың барлық жағдайларында міндетті түрде көптік белгісі қолданылады; үшінші топта екінші топқа жатпайтын адамдар бар, оларда көптік белгісі қолдануы ерікті. Бұл жағдайлар (кейстер) есімдердің санын, сондай-ақ олардың мақсатын және сөйлемдегі атқаратын қызметін анықтау үшін қолданылады. Орыс тілінің де маңызды ықпалы бар, әсіресе ресми лексикада және қазіргі заманғы ұғымдарда, мысалы, чукчи тіліндегі Чайпат сөзі орыс тіліндегі Чай (шай) сөзінен алынған. Чукчи және эскимо тілдерінің бір-бірінен сөздік қарызының деңгейі немесе олардың арасындағы байланыс толыққанды зерттелмеген.
Chukchi is a largely polysynthetic, agglutinative, direct inverse language and has ergative–absolutive alignment. It also has very pervasive incorporation. In particular, the incorporation is productive and often interacts with other linguistic processes. Chukchi allows free incorporation of adjuncts, such as when a noun incorporates its modifier. In the nominals, there are two numbers and about 13 morphological cases: absolutive, ergative/instrumental, equative (copula), locative, allative, ablative, orientative, inessive, perlative, sublative, comitative, associative, and privative. Nouns are split into three declensions influenced by animacy: the first declension, which contains non humans, has plural marking only in the absolutive case; the second one, which contains personal names and certain words for mainly older relatives, has obligatory plural marking in all forms; the third one, which contains other humans than those in the second declension, has optional plural marking. These nominal cases are used to identify the number of nouns, as well as their purpose and function in a sentence. There is also significant influence from the Russian language, especially in formal vocabulary and modern concepts, i. e. Chukchi Чайпат, from Russian Чай (tea). The extent to which Chukchi and the Eskimo languages borrowed vocabulary between one another, or a relationship between the two, has not been studied in detail.
Адамдар
Чукчи халқының бай тарихы мен мәдениеті бар, бұл тарих пен мәдениет дәстүрлі түрде соғысқа ортақтасқан. Чукчилер жақын орналасқан тайпалармен, әсіресе Таниттермен, олар Сибирьдің басқа да халықтарының – Коряктардың өкілдері болған, шайқасқан. Дегенмен, соңғы ғасырда Чукчи халқы азаматтық қақтығыстарға қатыспай, саудамен айналысуға көбірек бейімделді. Бүгінде Чукчи экономикасы саудаға, әсіресе Ресеймен саудаға үлкен тәуелді. Ресеймен сауда жасаудан басқа, Чукчи халқы көшпенді өмір салғандықтан ресейлік бұғыларды бағып, басқа тайпалармен тауар алмасу арқылы күнкөріс табады.
The Chukchi people have a rich history and culture, which have traditionally centered around war. The Chukchi have also been known to battle nearby tribes, particularly the Tánñit, which comprise fellow Siberian peoples known as the Koryaks. However, over the last century, the Chukchi people have engaged in far fewer conflicts and have focused more on trading. Today, the Chukchi economy relies heavily on trade, particularly with Russia. Besides trading with Russia, the Chukchi make their living off of herding reindeer and bartering with other tribes.
Сыртқы ықпал
Чукчи халқына жасалған сыртқы ықпалдар жеткілікті зерттелмеген. Атап айтқанда, чукчи және эскимо тілдері арасындағы байланыс дәрежесі әлі де ашық мәселе болып қалуда. Осы сала бойынша зерттеулердің қиындығына себеп – жазбаша куәліктердің жетіспеуі. (Сілтеме: de Reuse, Әдебиеттер тізімінде.) Күшейіп келе жатқан орыс тілінің ықпалы негізінен сөздерді қарызға алу және беткі синтаксиске қысым жасаудан тұрады; екіншісі көбінесе жазбаша коммуникацияда (аударма мәтіндерде) байқалады және күнделікті тілде айқын емес.
The external influences of Chukchi have not been well studied. In particular, the degree of contacts between the Chukchi and Eskimo languages remains an open question. Research into this area is problematic in part because of the lack of written evidence. (Cf. de Reuse in the Bibliography.) Contact influence of Russian, which is increasing, consists of word borrowing and pressure on surface syntax; the latter is primarily seen in written communication (translated texts) and is not apparent in day to day speech.