Кіріспе

1943 жылғы әуедегі күштер операциясы

Фустиан операциясы – 1943 жылғы шілдеде Сицилияға одақтас әскерлердің шабуылы кезінде Екінші дүниежүзілік соғыста жүзеге асырылған әуедегі күштер операциясы. Операцияны британдық 1-ші әуедегі күштер дивизиясының құрамындағы бригадалық генерал Джеральд Латберидің 1-ші парашют бригадасы жүргізді. Олардың мақсаты – Симето өзені арқылы өтетін Примосоле көпірі. Бригаданың жоспары – өзеннің екі жағасына десант түсіру, содан кейін көпірді басып алып, үш күн бұрын оңтүстік-шығыс жағалауға түскен британдық XIII корпусының шабуылымен алмастырылғанға дейін айналасын қорғау еді. Көпір – өзендегі жалғыз өткел болғандықтан және британдық 8-ші армияға Катания жазығына жол ашатындықтан, оны басып алу шабуылды жеделдетіп, Сицилиядағы Орталық державалардың күштерін жеңіске жеткізуге көмектеседі деп күтілді. Солтүстік Африкадан десантшыларды тасымалдаған көптеген ұшақтар жаудың және өзіміздің әскерлердің атысынан зардап шегіп, немесе атып түсірілді. Ұшқыштардың маневрлеуі бригаданы кең аумаққа таратып жіберді, нәтижесінде әскердің тек екі ротасы ғана дұрыс жерге қонды. Бұл қиындықтарға қарамастан, неміс және итальяндық әскерлердің қарсылығына қарамастан, британдық парашютшілер көпірді басып алды, шабуылдарды тойтарды және түнгі уақытқа дейін күшейіп келе жатқан қиындықтарға қарсы тұрды. Көлік құралдары жетіспейтін генерал-майор Сидни С. Киркман басқаратын 50-ші (Нортумбриандық) жаяу әскер дивизиясының күшін күте отырып, түнгі жатып қалды. Осы кезде, қазалар көбейіп, азық-түлік азайғандықтан, парашют бригадасының командирі Джеральд Латбери көпірді немістерге қайтарды. Келесі күні британдық бөлімшелер бірігіп, танктердің қолдауымен 9-шы батальон, Дурхам жеңіл жаяу әскері көпірді қайта басып алуға тырысты. Операция басталғалы үш күннен кейін, парашютшілер жетекшілік еткен Дурхам жеңіл жаяу әскерінің тағы бір батальоны өзеннің солтүстік жағалауында бекініп алғанда ғана көпір толығымен бақылауға алынды. Примосоле көпірін басып алу күтілгендей жылдам шабуылға әкелмеді, себебі немістер осы уақытқа дейін күштерін жинап, қорғаныс шебін құрған еді. 8-ші армия Катанияны ертесі айдың басында басып алды. Осы кезде 1-ші парашют бригадасы Мальтаға қайтарылды және Сицилияны басып алуға қатыспады. Операциядан алынған сабақтар кейіннен одақтастардың болашақ әуедегі операцияларында пайдаланылды.

Өмірбаян

Солтүстік Африкада Осі державалары жеңілгеннен кейін одақтас әскерлерінің келесі логикалық мақсаты Жерорта теңізі арқылы Францияның оңтүстігіне, Балқанға, Сицилияға немесе Италияға десант түсіру болды. Таңдалған мақсат – Сицилия, ал десант 1943 жылдың 10 шілдесіне жоспарланды. Генерал сэр Гарольд Александрдың басқаруындағы одақтас 15-ші армия тобы генерал-лейтенант Джордж Паттон басқаратын американдық жетінші армиядан тұрды, ол батыста Ликата мен Скоглитти арасында десант түсіруге тиіс еді. Екінші британдық әуе десанттық миссиясы, «Глутон» операциясы, 10-11 шілде түнінде бригадир Эрнест Даун басқаратын 2-ші парашют бригадасымен жүзеге асырылуы керек еді. Оның мақсаты – Аугуста қаласының жанындағы көпірді басып алу. Алайда жағдай өзгерді және екінші операция тоқтатылды. Көпір маңызды мақсат болды, себебі ол Симето өзенінен өтетін жалғыз бағыт еді. Оны басып алу Сегізінші армияға Катания жазығына кіріп, солтүстікке қарай жол ашар еді; ал оны жою шабуылды күрт қиындатар еді. Парашют бригадасы көпірді басып алғаннан кейін, десанттық жағалаулардан шабуылға шыққан Сегізінші армия бөлімдері келгенше оны қорғап тұруға тиіс еді.

Британдық әскерлер

1-ші парашют бригадасы, Бригадир Латберидің басшылығында, 1-ші, 2-ші және 3-ші парашют батальондарынан, 16-шы (парашют) далалық медициналық пунктінен, 1-ші (парашют) эскадрильясынан, Корольдік инженерлерден және 1-ші (әуе десанты) танкіге қарсы батареясынан, Корольдік артиллериядан құралды. Әуе десанты танкіге қарсы батареясы 1-ші парашют бригадасының жалғыз танкіге қарсы 6 фунттық зеңбірегімен жабдықталған. Бұл құрама парашют бригадасы болғанымен, танкіге қарсы зеңбіректерді және оларды жерге қонғаннан кейін тартуға қажетті джиптерді тасымалдаудың жалғыз жолы – планермен болды. Әуе арқылы артиллерияны тасымалдау британдықтар үшін де, басқа әскерлер үшін де жаңалық болды, және бұл артиллериялық қарудың соғысқа алғаш рет ұшырылуы еді. 1-ші парашют бригадасы – тәжірибелі құрама, бастапқыда 1-ші әуе десанттық дивизияның құрамында болды, кейін Солтүстік Африкадағы шайқасқа қатысу үшін дивизиядан бөлінді. Бригада 1942 жылдың қарашасында Алжирге жасалған десант операциясына және одан кейінгі Тунис шайқасына қатысты, оның барысында бригаданың үш парашют батальонының әрқайсысы өз батальонының күшімен парашютпен десант түсірді. Осы жорық кезінде немістер 1-ші парашют бригадасына «Қызыл Шайтандар» деген лақап ат берді. Британдық парашют батальонының құрамында үш мылтық ротасында 556 сарбаз болды. Әр рота шағын штаб пен үш взводқа бөлінді. Взводтар үш бөлімшеден тұрды; әр бөлімшеде Bren жеңіл пулеметі мен 2 дюймдік миномет, сондай-ақ сарбаздардың жеке қарулары болды. Парашют батальонының ауыр қарулары тек 3 дюймдік миномет взводында және батальон штабының құрамындағы Vickers пулемет взводында болды. Бригаданың десанттық әскерлері төрт бөлек десант алаңына, ал планерлер екі десант алаңына қондырылуы шешілді. 1-ші парашют батальонының десанттық әскерлері екі топқа бөлінді, олардың бірі өзеннің солтүстігіндегі «Бірінші десант алаңына», ал екіншісі оның оңтүстігіндегі «Екінші десант алаңына» қонды. Содан кейін 2-ші батальон «Джонни I», «Джонни II» және «Джонни III» кодтық аттары берілген үш кішкентай төбеге шабуыл жасап, басып алу керек болды. Төбелерді итальяндық әскер күші басып алған деп есептелді. Батальон үш төбеге қол жеткізгеннен кейін, оларды бекітіп, оңтүстіктен болатын шабуылға қарсы қорғануға дайындалу керек болды. Жол көрсетуші компания арнайы шамдармен және Rebecca және Eureka маяктарымен жабдықталған, оларды көлік ұшақтары мен планерлер анықтап, бағыт ала алатын. 1-ші әуе десанттық дивизиясының жоғары шенді офицерлері көпірді басып алу кезінде 450-ге жуық адамның қаза табатынын болжады, оның 25 пайызы қаза тапқан немесе жоғалған, ал қалған 75 пайызы жараланған. Сицилиядағы алғашқы екі әуе десанттық операциясынан кейін, 1-ші әуе десанттық дивизиясына тағайындалған Корольдік әуе күштерінің кеңесшісі американдық C-47 ұшқыштарына Корольдік әуе күштерінің бомбалаушы ағыны формациясын қабылдауды ұсынды. Бұл ұшақтардың бір-бірінен бір минут қашықтықта, тізбектей ұшуын, әдеттегі «V» формациясында емес, көздейді. Фустиан операциясымен байланысы жоқ, бірақ бір уақытта жүргізіліп жатқан операцияда, №3 командосы Симето өзенінің оңтүстігіне қарай 8 миль (13 км) қашықтықта бөлек операция жүргізуі керек болды. Командос бөлімі теңізден десант түсіріп, Леонардо өзені арқылы өтетін Малати көпірін басып алуы керек болды. Командостар мен десанттық әскерлерге көмекке британдық XIII корпусы келеді, оған генерал-лейтенант Майлз Демпси басшылық етеді. Корпусқа 5-ші жаяу әскер дивизиясы, 50-ші (Нортумбрия) жаяу әскер дивизиясы және 4-ші бронетанкті бригада кірді. 13 шілде күні таңертең 50-ші дивизияның командирі генерал-майор Сидни Киркман генерал Монтгомеридің 8-ші армия штабына шақырылды. Онда оған британдық командостар мен 1-ші парашют бригадасының екі миссиясы және көпірлерді зақымсыз басып алу қажеттілігі туралы хабарланды. Монтгомеридің ниеті 50-ші дивизияның 8-ші армияның алға жылжуына жетекшілік етуі және командостар мен десанттық әскерлерді босатуы еді. Киркманға көмек көрсету үшін Монтгомери 4-ші бронетанкті бригаданы оның басқаруына қосты. Монтгомери 14 шілдеде жаяу әскер дивизиясының парашют бригадасын босатуын қалады, бұл дивизияның 24 сағат ішінде 40 шақырымға жуық алға жылжуын талап етеді.

Тірек күштері

Примосоле көпірі аймағындағы итальяндық армия күштері генерал Карло Готи басқаратын 213-ші жағалау дивизиясынан келді. Италиялықтарға 1-ші парашют дивизиясының неміс десанттары қолдау көрсетті, оларға Франциядан Сицилияға көшуге бұйрық берілді, қажет болса 9 шілдеде парашютпен түсуге дайын болу керек еді. Майор Вернер Шмидт басқарған 1-ші фалширмахер пулемет батальоны 13 шілдеде одақтастардың әуе шабуылы кезінде Катанияға қонды. Шабуыл кезінде олардың ұшақтары мен танкіге қарсы қарулары жойылғандықтан, батальон Примосоле көпіріне қарай жаяу жолға шықты. Осылайша алдын ала ескертілген пулемет батальоны көпірдің оңтүстігінде ор қазып, қорғанысқа дайындала бастады, бұл аймақтағы кез келген парашют немесе жолсерпе қондыруына тойтарыс беруге қолайлы жағдай жасады.

Примосоль көпірі

Примосоль көпірі болат арқалықтардан салынған. Оның ең ұзын аралығы 400 фут (122 м) және ол Симето өзенінен 8 фут (2 м) биікке көтерілген. Көпірдің солтүстігінде зәйтүн мен бадам ағаштары бар, ағаштармен шектеліген егістіктер орналасқан. Көпірдің оңтүстігінде бірден Горналанга каналы, ал одан әрі үш көзге түсетін төбешіктер жатыр.

Фустиан

1943 жылғы 13 шілдеде сағат 19:30-да 1-ші парашют бригадасының 1856 адамын тасымалдаған алғашқы ұшақ Солтүстік Африкадан ұшып кетті. Қолданылған ұшақтар 105 «Дуглас С-47 Скайтрэйн» ұшағынан тұрды, олар 51-ші әскер тасымалдаушы қанатына қарасты, оның ішінде 60-шы және 62-ші әскер тасымалдаушы топтарынан 51-ден, ал 64-ші әскер тасымалдаушы тобы қалған үшеуін жеткізді. 38-ші қанаттың «Роял Эйр Форс» құрамындағы 11 «Армстронг Уитворт Альбемарл» ұшағы да болды. Парашюттік күштің артынан желкенді тартатын ұшақтар келді. Бұл ұшақтар да 38-ші қанатқа қарасты, олар 12 «Альбемарл» және 7 «Хэндли Пейдж Галифакс» ұшақтарынан тұрды, олар 11 «Хорса» және 8 «Вако» желкендерін тартты. Желкендер 77 адамды, көбінесе танкіге қарсы батареядан, он 6 фунттық танкіге қарсы зеңбіректерді және 18 джипті тасымалдауға арналған. Бірқатар ұшақтар бағытынан жаңылып, одақтас конвойына жақындады. Теңіз артиллериясы әуе шабуылын күту туралы ескертіліп, американдық және британдық ұшақтарға атыс ашты. Тағы он ұшақ зақымдалып, миссияны тоқтатуға мәжбүр болды. Миссияны жалғастырған тірі қалған ұшақтардың тек 39-ы ғана парашютшілерін дұрыс түсіру аймағынан 1 км-ге дейін түсіре алды. Ал тағы төрт ұшақ парашютшілерін Этна тауының беткейлеріне, солтүстікке қарай 32 км жерге түсірді. Британдық парашютшілер жеміс ағаштарының бұтақтарына ілігіп, бірден өлтірілмеді, оларға берілуге рұқсат етілді. Алғашқы желкенді ұшақтар ұшып көтерілгенде, екі ұшақ «Вако» желкендерін тартқанда апатқа ұшырады. Олардың жалғыз қолдау құралы – танкіге қарсы зеңбіректер, екі 3 дюймдік миномет және «Викерс» пулеметі болды. Екі батальонның да саны ротадан аспады. 3-ші парашют батальоны шашырап түскен парашюттерден ең көп зардап шекті, олардың азаматтарының бірнешеуі ғана көпірге жетті. Командалық құрылым болмағандықтан, олар көпірді қорғауға көмектесу үшін 1-ші парашют батальонына қосылды. Солтүстікке қарай Италияның 372-ші жағалау батальоны мен 10-шы «Ардити» полкі десант туралы хабардар болды. 372-ші батальонның көп бөлігі жоғалып кетті, ал «Ардити» британдық позицияға шабуыл жасады. Олар ауыр қару-жарақсыз оңай жеңіліске ұшырады. Көпірдің солтүстігінде 350 адамнан тұратын неміс шайқас тобы жиналды, оның ішінде 1-ші рота, 1-ші парашютшілер сигнал батальоны, ұшаққа қарсы батарея және бірнеше танкіге қарсы зеңбіректер, капитан Франц Штагенбергтің басшылығымен, 10-шы «Ардити» полкінің 113-ші жеңіл жүк машиналары компаниясының қолдауымен (Италия армиясының «Коммандос» бөлімі) 56 адаммен және алты ауыр қаруланған «SPA Viberti AS.42» машинасымен, Штагенберг 14:00-де көпірге алғашқы шабуыл жасауға дайын болды. Бұл алғашқы шабуылды британдық парашютшілер тойтарды. Италиялық офицер станцияға кіріп, медициналық қызметкерлерге олар енді соғыс тұтқындары екенін хабарлады, бірақ олар екі жақтан да зардап шеккендерді емдегендіктен, оларға қалуға және жұмыс істеуді жалғастыруға рұқсат берілді. 14-15 маусым түнінде итальяндықтар бірнеше қарсы шабуыл жасады. Қарулы көліктер эскадрильясы (капитан Парадизи Ромоло басшылығымен) мотоцикл колоннасымен күшейтілді, қара көйлекті «Коммандостар» колоннасы британдық секторге еніп, өте қауіпті шабуыл жасап, 9-шы батальонның штабына шамалы жетіп келді. Қарулы көліктердің тағы бір колоннасы Примасоле көпірінен өтіп, жақында ғана келген 98-ші далалық полк Корольдік артиллериясына шабуыл жасады, бірақ итальяндықтар Лентини мен Скордия жолдарының қиылысында жеңіліске ұшырады және 4-ші өздігінен жүретін артиллерия батальонынан «Семовентес», жүк көлігімен жүретін жаяу әскер және Gruppo Tattico Carmito (лейтенант-полковник Франческо Тропеа басшылығымен) мотоцикл компаниялары британдық 124-ші далалық артиллерия полкіне шабуыл жасады, бірақ No. 3 «Коммандос» (лейтенант-полковник Джон Дурнфорд Слэйтер басшылығымен) ауыр жеңіліске ұшырады. Британдық соғыс тілшісі Эвелин Обри Монтегью бірнеше итальяндық бөлімшелер Примосоль көпірі үшін қаһармандықпен күрескенін хабарлады: «Біреулері жау сызығының артына түсіп, көптеген итальяндық тұтқындарды ұстады, ал негізгі күш көпірді басып алып, кешегі күні үлкен қиындықтарға қарамастан ұстап тұрды. Олар 24 сағат бойы минометтен, әуеден оқ атып, жерде 7 итальяндық батальонның шабуылына ұшырады. Олардың саны 200-ден аспады, бірақ олар осы үнемі шабуылға қарсы тұрды, өйткені олардың артында біздің жаяу әскерлеріміз соғысып жатқанын біліп, оларға көмекке келді». Таң атқанда 50-ші (Нортумбрия) жаяу әскер дивизиясы 16 км ғана алға жылжи алды және әлі де No. 3 «Коммандос» Мелати көпіріне 24 км, ал Примосоле көпіріне 15 км қашықтықта болды. 17:00-ге дейін 69-шы жаяу әскер бригадасының 5-ші батальоны, Шығыс Йоркшир полкі, соңғысы Малати көпіріне жетті, бірақ осы кезде «Коммандостар» Gruppo Tattico Carmito-ның шабуылынан жеңіліске ұшырап, кері шегінуге мәжбүр болды. Көпір тез басып алынды, «Коммандостар» жарылыс зарядтарын алып тастағандықтан, оны жарып тастау мүмкін болмады. Бірінші мақсатына қол жеткізген британдық жаяу әскері парашют бригадасына қарай жолға шықты. Түнде 50-ші (Нортумбрия) дивизиясының жаяу әскер батальондарының бірі, 151-ші жаяу әскер бригадасының 6-шы батальоны, Дурхэм Жеңіл әскері, бірнеше танктармен бірге «Джонни II» позициясына 2 км жетті. Оларға ең жылдам жылжуға бұйрық берілгеніне қарамастан, олар түнде тоқтады. Олар екі оттық компания және бір жаяу әскер компаниясынан және майор Вито Марчиано басшылығындағы қара көйлекті «Коммандос» батальонынан, сондай-ақ майор Болла үшін қажетті жаяу әскерлер ретінде Катаниядан келген 29-шы артиллерия батальонының артиллериялықтарынан тұрды. Бұл итальяндық күш неміс 1-ші парашютшілер пулемет батальонымен және капитан Штагенбергтің шайқас тобымен бірге күресті. Неміс жоғарғы командасы көпірді ұстаудың маңыздылығын білді және түнде парашютпен келген күштерді жіберді. Бұл күштер 1-ші парашютшілер дивизиясынан келді және 1-ші парашютшілер инженерлік батальоны, 4-ші парашютшілер полкінің 1-ші батальоны және 1-ші парашютшілер артиллерия полкінің батальонынан тұрды. Парашютшілер инженерлері көпірдің солтүстігінде және оңтүстік жағалауында қорғаныс шебін құруға кірісті. 1-ші парашют бригадасы мен 50-ші (Нортумбрия) дивизиясы бірге алға жылжыды. Басып алынғаннан кейін жұмысын жалғастырған негізгі медициналық пунктті 2-ші парашют батальоны босатып алды. Сағат 18:00-де негізгі медициналық пункт жабылды және адамдар «Джонни I»-ге көшірілді. Медициналық пункт жұмыс істеген уақытта хирургтар 31 операция жасады және медициналық қызметкерлер 109 жаралыны емдеді. Немістер британдық парашютшілер Примасоле көпіріне қойылған жарылыс зарядтарын алып тастағанын білді және оны жарып тастауға тырысты, жарылғыш заттармен толтырылған жүк көліктерін көпірге айдап кіргізді. Бірақ бұл сәтсіз аяқталды. Түнде Дурхэм Жеңіл әскерінің 9-шы батальоны көпірді басып алуға тырысты. Олардың шабуылдары немістерге алаңдату тудырды, бірақ Болла өз күштерін шығарып алып, британдық қоршаудан қашып құтыла алды. Британдық 8-ші армияның алға жылжуын жалғастыруына рұқсат беріп, 16 шілдеде сағат 07:00-де 1-ші парашют бригадасы жүк көліктерімен Сиракузаға тасымалданып, LST-ге мінгізілді. Олар түн бойы отырып күтті...

Салдары

Операция ақырында сәтті аяқталды, бірақ жеңіс теңеулі болды, себебі достық әуе шабуылы үйлесімсіз және тиімсіз басқарылды. 5000 парашютисттің тек 40 пайызы ғана тағайындалған аймаққа жақын қонды. Примосоль көпірін қайта басып алу Монтгомери жоспарлағандай Катания жазығы бойынша жылдам ілгерілеуге әкелмеді. Осы кезде шаршаған 50-ші (Нортумбриялық) жаяу әскер дивизиясы көпір маңында бекінді. 5-ші жаяу әскер дивизиясы жетекшілікке өтті, бірақ бірнеше шабуылдан кейін одан әрі ілгерілеуге қол жеткізе алмады. Оның 13-ші жаяу әскер бригадасы Симето арқылы тағы бір көпір басын құруға мәжбүр болды, бірақ немістер күшін арттырып, қорғаныс позицияларын дайындады. Қатаң шайқастан кейін 1943 жылдың 5 тамызында 8-ші армия Катания қаласына енді. Ұшқыштар парашют және планермен ұшуға оқытылды, ал негізгі күштен бұрын қонған бағыт көрсетушілер өз сигналдарын орнату үшін жеткілікті уақыт алды. Конвойға жасалған достық атыстан кейін кеме экипаждарына ұшақтарды тану бойынша қосымша оқыту берілді және одақтас ұшақтарының қанаттарына үш үлкен ақ жолақ салынды. Планер ұшқыштарына арналған оқыту күшейтілді және планерлерге жақсартулар енгізілді, оның ішінде ұшақтар арасындағы байланыс жақсартылды. Парашютистерді тасымалдау үшін, тек американдық ұшақтар мен ұшқыштарға ғана сүйенбеу мақсатында, 38-ші Корольдік Әуе күштері кеңейтілді, 38-ші топ болып өзгертілді, оның құрамында Галифакс эскадрильялары, сондай-ақ төрт Albemarle және төрт Stirling эскадрильясы болды. Екінші Корольдік Әуе күштері көлік тобы, 46-шы топ құрылды және ол 38-ші топтағы ұшақтардың араласуының орнына тек Dakota ұшақтарымен жабдықталды. Осы өзгерістерден кейін Корольдік Әуе күштері 88 Albemarle, 88 Stirling, 36 Halifax және 150 Dakota, барлығы 362 ұшақпен, сондай-ақ қосалқыдағы ұшақтармен қамтамасыз ете алды. Сицилиядағы сәл кем болған парашютпен түсіруден алынған сабақтар Италия, Нормандия және Оңтүстік Франциядағы ірі және сәтті операцияларға жол ашты.