Кіріспе
Хетт империясының ежелгі үнді-еуропалық тілі, Бірма мен Бангладеште сөйленетін саль тілдері. Лувиан тілі (/l//uː//w//i//ə//n/), кейде Лувиан немесе Луиш деп аталады, – үнді-еуропалық тілдер отбасының анатолиялық тармағына жататын ежелгі тіл немесе тілдер тобы. Лувиан этнонимі Лувиядан (Лувия немесе Лувия деп те жазылады) – лувиандар мекендеген аймақтың атауынан шыққан. Лувия, мысалы, хетт заңдарында кездеседі. Прото-лувиан немесе лувианның екі түрі (осы атаулардың тар мағынасында) олар жазылған жазу түрлері бойынша белгілі: клинописьтік лувиан (CLuwian) және иероглифтік лувиан (HLuwian). Бұл бір тіл ме, әлде екі жақын туысқан тіл ме деген мәселеде пікір білдірушілердің арасында келісім жоқ.
the Sal languages spoken in Burma and Bangladesh
Luwian ('/l//uː//w//i//ə//n/), sometimes known as Luvian or Luish, is an ancient language, or group of languages, within the Anatolian branch of the Indo European language family. The ethnonym Luwian comes from Luwiya (also spelled Luwia or Luvia) – the name of the region in which the Luwians lived. Luwiya is attested, for example, in the Hittite laws. The two varieties of Proto Luwian or Luwian (in the narrow sense of these names) are known after the scripts in which they were written: Cuneiform Luwian (CLuwian) and Hieroglyphic Luwian (HLuwian). There is no consensus as to whether these were a single language or two closely related languages.
Жіктеу
Басқа бірнеше анатолиялық тілдер – әсіресе карий, ликий және миллия (ликий B немесе ликий II деп те аталады) – қазір әдетте лувий тілімен байланысты деп танылады және анатолиялық тармақтың басқа құрамдас бөліктеріне қарағанда өзара тығыз байланысты. Бұл осы тілдердің анатолия тілінің ішкі тармағын құрағанын көрсетеді. Кейбір тіл білімі мамандары Крейг Мелхерттің осы кең топты лувик деп атауына еліктейді, ал басқалары "Лувиан тобы" деп атайды (сол мағынада "Лувиан" бірнеше түрлі тілдерді білдіруі мүмкін). Сол сияқты, прото-лувий бүкіл топтың ортақ ата-бабасын немесе тек лувий тілінің ата-бабасын білдіруі мүмкін (әдетте, ағаш тәрізді жіктеу жүйесінде, егер тармақ лувик деп аталса, оның ата-бабасы прото-лувик немесе ортақ лувик деп аталуы керек; бірақ іс жүзінде мұндай атаулар сирек қолданылады). Лувик немесе лувий (терминнің кең мағынасында) – хетт және палай тілдерімен қатар анатолия тілінің үш негізгі ішкі тармағының бірі. қарапайым, дауыстық және ерін-дауыстық дыбыстар. Мелхерт бойынша, прото-үнді-еуропалық тілі → лувий тілінде z (болжамды); → k; және → ku (болжамды). Лувий тілі де "kalut(t)i(ya)" етістігі үшін қолданылған, ол "айналып өту" дегенді білдіреді және *kalutta/i "шеңбер" сөзінен шыққан болуы мүмкін. Бұл сөз "дөңгелек" деген прото-анатолиялық сөзден шыққан деп саналады, ал ол өз кезегінде барлық басқа үнді-еуропалық тілдерде кездесетін "дөңгелек" сөзінен туындаған. Дөңгелек б.з.д. 5 мыңжылдықта ойлап табылған және егер kaluti одан шыққан болса, онда анатолиялық тармақ прото-үнді-еуропалық тілінен осы өнертабыстан кейін бөлінген (соның арқасында Курган гипотезасы анатолияға қатысты деп расталады). Алайда, kaluti сөзі міндетті түрде дөңгелекті білдірмейді, сондықтан прото-үнді-еуропалық сөзден осы мағынада туындаған болуы қажет емес. Дөңгелек сөзі анатолиялық тілдерден бөлінгеннен кейін басқа үнді-еуропалық тілдерде пайда болған болуы мүмкін.
Географиялық және хронологиялық таралуы
Лувий тілі б.з.д. 2-ші және 1-ші мыңжылдықтарда Орталық және Батыс Анатолия мен Солтүстік Сирияда сөйленген тілдердің бірі болды. Ең ерте лювиялық мәтіндер клинописьте жазылып, Анатолияның оңтүстік-шығысындағы Кидзуватна патшалығымен және Анатолияның орталық аймағындағы бірнеше жермен байланыстырылған. Б.з.д. 14 ғасырдан бастап, лювия тілінде сөйлейтіндер Хеттер астанасы Хаттусада басымдық құрады. Хетт империясының шамамен б.з.д. 1180 жылы құлауына қарай, Хетт патшасы мен оның әулеті лювия тілінде еркін сөйлеген. Хетт тілінің жойылуынан кейін ұзақ уақыт өткен соң, лувий тілі Сириядағы Милид және Кархемиш сияқты Жаңа Хетт мемлекеттерінде, сондай-ақ б.з.д. 8 ғасырда гүлденген Анатолияның орталықтағы Табал патшалығында қолданыла берді. Бұрынғы ғалымдар Лувияның Орталық Анатолиядағы бастауын дәлелдеуге тырысқан. Джеймс Мелларттың сөзіне қарағанда, Солтүстік-Батыс Анатолиядағы ең алғашқы үнді-еуропалықтар солтүстіктен келген атты жауынгерлер еді, олар Фригияда Demircihöyük (Эскишехир провинциясы) қаласын б.з.д. 3000 шамасында құрған. Олар II Трояны мекендеген лувийлердің ата-бабалары болған және Анадолия түбегінде кеңінен тараған. Ол өз теориясын растау үшін дөңгелек жасалатын қыш ыдыстардың жаңа түрі – Red Slip Ware таралуын мысалға келтірді. Мелларттың пікірінше, Анатолияға прото-лувийлердің көші-қоны бірнеше толқындарда, ғасырлар бойы жүрген. Мелларттың талаптарын егжей-тегжейлі қарастыру оның этнолингвистикалық тұжырымдарын археологиялық тұрғыдан растау мүмкін емес екенін көрсетті. Б.з.д. екінші мыңжылдықтың соңында Батыс Анатолиядағы лувийлердің кең таралғаны туралы басқа да аргументтер келтірілді. Хетт кодексінің ескі хетт нұсқасында, лувий тілінде сөйлейтін аймақтардың кейбіреуі, тіпті барлығы да Лувия деп аталды. Видмер (2007) Линейлік В жазуында кездесетін микендік термині ru-wa-ni-jo сол аймаққа сілтеме жасайды деп санайды. Алайда, *Luwan түбірінің жоқ екені жақында дәлелденді. Хетт кодексінің бұзылған кешірім нұсқасында географиялық термин Лувия Арзавамен алмастырылған, ол батыс Анатолия патшалығы, шамамен Мира және Сеха өзені жерімен сәйкес келеді. Сондықтан, көптеген ғалымдар лувий тілі Батыс Анатолияның үлкен бөлігінде, соның ішінде Троя (Вилуса), Сеха өзені жерінде (Сейа ~ Сеария, яғни грек Гермос өзені мен Кайкос аңғары) және Мейандр аңғарының орталық бөлігі болған Мира Кувалия патшалығында қолданылғанын қабылдады. Алайда, соңғы жарияланымдарда Лувия мен Арзава арасындағы географиялық байланыс жоққа шығарылды немесе күмәндандырылды. Хетт дәуірінен кейін Арзава аймағы Лидия (ассириялық Людду, грек Λυδία) деп аталды, онда лидия тілі қолданылды. Лидия атауы Лувия атауынан шыққан (лидиялық *lūda < *luw(i)da < luwiya, лидиялық дыбыстық өзгерісте y > d). Алайда, лидия тілі Лувий тілінің тікелей ұрпасы емес және тіпті лувик тобына да жатпайды (анатолиялық тілдерді қараңыз). Сондықтан, Батыс Кіші Азиядағы лувий тілінің үстемдігін қолдайтын ешбір аргументті сенімді деп санауға болмайды, бірақ бұл мәселе әлі де талқыланып жатыр.
Скрипт пен диалекттер
Лувия тілі көптеген диалекттерге бөлінді, олар екі түрлі жазу жүйесімен жазылды. Олардың бірі – ежелгі вавилондық клинописьтің хетт тіліне бейімделген түрін қолданған лувий клинописьі. Екіншісі – Лувияның өзгеше, жергілікті иероглифтермен жазылған иероглифтік жазуы. Диалекттер арасындағы айырмашылықтар шағын болғанымен, олар лексикаға, стильге және грамматикаға әсер етеді. Екі жазу жүйесінің әртүрлі орфографиясы кейбір айырмашылықтарды жасыруы мүмкін.
Луа жазуы
Клинопись лювий тілі (немесе Киццуватна лювий тілі) – Хаттусаның тақташа мұрағаттарында кездесетін лювий мәтіндерінің жиынтығы; ол негізінен хетт тілінде қолданылған дәл сол клинопись жазу жүйесі. Лароштің хетт мәтіндерінің каталогында лювийлік қосымшалары бар хетт клинопись мәтіндерінің жиынтығы CTH 757–773 аралығында, көбінесе ритуалдарды қамтиды. Клинопись лювий мәтіндері бірнеше диалектіде жазылған, олардың ең оңай анықталатындары – Киццуватна лювий тілі, Иштанува лювий тілі және Империя лювий тілі. Соңғы диалект б.з.д. 14–13 ғасырлардағы Хаттуса жазушыларының тілінде айтылған және хетт мәтіндеріндегі Глоссенкейл сөздері арқылы расталған. Хетт жазуымен салыстырғанда логограммалар (белгілі бір символдық мәні бар белгілер) сирек кездеседі. Оның орнына, жазудың көп бөлігі буындық таңбалармен жасалады, онда бір таңба дауыстыны немесе дауыссыз-дауысты жұпты (VC немесе CV) көрсетеді. Ерекшелігі – сөздердің басында да ұзын дауыстыларды көрсету үшін «толық жазу» тұрақты қолданылады. Бұл жүйеде ұзын дауысты екі рет жазу арқылы белгіленеді. Мысалы, "ол барады" (īdī) – i i ti (і-ти) емес, i i ti (и-ти) деп, ал "anda" (анда) – a an ta (а-н-та) деп жазылады, an ta (ан-та) емес.
Лувия иероглифтері
Иероглифтік лувия – анатолиялық иероглифтер деп аталатын өзіндік жазуда жазылған лувия тілінің мәтіндер жиынтығы. Бұрын хетт тілінің бір түрі саналған «Иероглифтік хетт» термині сол замандағы жазулардың тілін білдірген, бірақ қазір бұл термин қолданылмайды. Лувия иероглиф жазуларының диалектісі империялық лувия немесе оның кейінгісі, темір дәуірі лувия тілі болуы мүмкін. Ескерткіш жазу туралы алғашқы хабар 1850 жылы Невшехир тұрғыны Фрактиндегі бейнелеу туралы мәлімдеген кезде жазылған. 1870 жылы Алеппоға саяхат жасаған антиквариаттар Әл-Қайқан мешітінің оңтүстік қабырғасына кіріктірілген тағы бір жазуды тапты. 1884 жылы поляк ғалымы Мариан Соколовский [pl] Түркияның батысындағы Кёйлүтолу маңынан жазуды тауып алды. Ең ірі жазу 1970 жылы Қоңяның солтүстік-батысындағы Ялбуртта қазба жұмыстары кезінде табылды. Лувия иероглифтері хетт, аккад және солтүстік-батыс семит тілдерінен алынған шектеулі лексикалық қарыздарды қамтиды; грек тілінен алынған лексикалық қарыздар тек есімдермен шектеледі, бірақ кері бағытта алынған жалпы атаулар да бар.
Синтаксисі
Көбінесе сөздер тіркесі субъект-объект-етістік ретімен келеді, бірақ сөздерді сөйлемнің басына жылжытуға болады, мағынаны күшейту үшін немесе сөйлемді бастау үшін. Қатысты сөйлемдер әдетте анықталатын сөзден бұрын тұрады, бірақ кейде одан кейін де келуі мүмкін. Тәуелді сөздер мен сын есімдер әдетте негізгі сөздің алдында болады. Энклитикалық бөлшектер көбінесе бірінші сөзге немесе қосымшаға жалғанады. Уақыттық немесе шарттық мағынасы бар түрлі қосымшалар сөйлемдерді байланыстыру үшін қолданылады. Координациялық қосымша жоқ, бірақ басты сөйлемдер келесі сөйлемнің бірінші сөзіне жалғанатын энклитикалық «ха» арқылы координациялана алады. Әңгімелерде сөйлемдер жалғастырушы қосымшаларды қолдану арқылы байланыстырылады: келесі сөйлемнің бірінші сөзі алдындағы «a» – «содан кейін» дегенді білдіреді, ал «pā» сөйлемнің басында тәуелсіз қосымша болып қолданылуы мүмкін, ал энклитикалық «pa» – қарама-қайшылықты немесе тақырыптың өзгеруін көрсетеді. Келесі мысал сөйлем Лувий тілінің бірнеше жалпы ерекшеліктерін көрсетеді: соңғы етістік, «a» қосылысы бастаған бөлшектер тізбегі, цитаталық клитика «wa» және негізгі етістікке бағыттылық қосатын преверб «sarra awiha».
Сөздіктер мен мәтіндер
Лювияның белгілі сөздік қоры көбінесе прото-индоеуропа тілінен мұраға қалған сөздерден тұрады. Әртүрлі техникалық және діни ұғымдарға қатысты қарыз сөздер негізінен хурит тілінен алынған, және олар көбінесе Лювия арқылы хетт тіліне берілген. Сақталған Лювия мәтіндерінің корпусы негізінен б.з.д. 16 және 15 ғасырлардағы клинописьпен жазылған ритуалдық мәтіндерден және иероглифтердегі монументальді жазулардан құралған. Сондай-ақ, бірнеше хаттар мен экономикалық құжаттар да бар. Иероглиф жазуларының көп бөлігі Хетт империясы құлағаннан кейін, б.з.д. 12-7 ғасырларға жатады. Лювияның тағы бір көзі – б.з.д. 16-7 ғасырларға дейінгі иероглифтік мөрлер. Хетт империясы кезінде жасалған мөрлер көбінесе диграфикалық болып келеді, яғни клинопись және иероглифтермен жазылған. Дегенмен, мөрлер көбінесе логограммалармен ғана шектеледі. Мөрлерде буындық белгілердің жоқтығы олардағы есімдер мен атаулардың айтылуын анықтауға, тіпті мәтінді нақты бір тілге жатқызуға мүмкіндік бермейді.
Зерттеу тарихы
Хетт тілінің шифрлануынан кейін, 1919 жылы Эмиль Форрер клинописьтік лувияны жеке, бірақ туысқан тіл ретінде мойындады. Тілді түсінудегі одан әрі прогресс Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, көптеген мәтіндердің жариялануы және талдануы арқылы болды. Осы кезеңде Бернхард Розенкранц, Генрих Оттен және Эммануэль Ларош маңызды еңбектер атқарды. 1985 жылы Франк Старк барлық мәтіндік корпусді қайта ұйымдастыру арқылы маңызды қадам жасады. Иероглифтік лувияның шифрлануы мен жіктелуі әлдеқайда қиын болды. 1920 жылдары бірнеше сәтсіз әрекеттер жасалды. 1930 жылдары кейбір жеке логограммалар мен буындық белгілер дұрыс анықталды. Осы кезде тілдің жіктелуі әлі нақты емес еді, өйткені ол хетт тілінің бір түрі деп есептелгендіктен, иероглифтік хетт тілі деп аталды. Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан зерттеулерде үзіліс болғаннан кейін, 1947 жылы Хельмут Теодор Боссерт финикиялық иероглифтік лувиялық екі тілді мәтінді тауып, жариялады, бұл үлкен серпіліс болды. Дегенмен, бірнеше буындық белгілерді оқу әлі де дұрыс емес еді, сондықтан клинопись және иероглифтік мәтіндер бір тілді жазғанын түсінбеді. 1970 жылдары Джон Дэвид Хокинс, Анна Морпурго Дэвис және Гюнтер Нойманның көптеген иероглифтерді оқуды түбегейлі қайта қарауы нәтижесінде, клинопись және иероглифтік мәтіндердің екеуі де бірдей лувия тілін жазғаны анық болды. Бұл қайта қарау Лувия қонысының аумағынан тыс жерде жасалған ашылудан туындады, атап айтқанда, иероглифтік лувия жазуын қолданып, урарт тілінде жазылған урарт құмыраларындағы түсіндірмелер. Бұрын ī деп оқылған белгі, z дыбысын көрсету үшін қолданылатыны анықталды, бұл тізбекті реакцияны тудырып, оқудың жаңа жүйесіне әкелді. Осы уақыттан бері зерттеулер лувияның екі түрлі формасы арасындағы қатынасты жақсырақ түсінуге, соның нәтижесінде лувия тілін толығырақ түсінуге бағытталған.
Трояндық гипотеза
Лувия тілі троялықтар сөйлеген тілдің мүмкін үміткерлерінің бірі деп саналады. 1995 жылы Троя VII қаласында екі беткейлі лувия мөрі табылғаннан кейін, Гомерлік Трояда қолданылған тіл туралы пікірталас күшейді. Тюбинген университетінің профессоры Франк Старк Троя соғысы кезіндегі Троя патшасы Приамның атының "ерекше батыл" деген мағына беретін лувия тіліндегі "Примууа" сөзімен байланысты екенін көрсетті. "Уилуса/Трояның ірі лувия тілінде сөйлейтін қауымдастыққа жатқандығына сенім артты", бірақ лувия тілі негізінен ресми тіл болған-болмағаны, әлде күнделікті сөйлеу тілі ретінде қолданылған-қолданбағаны әлі толық анықталған жоқ.