Кіріспе

Сууре Яани – Вильянди округінің солтүстік бөлігінде, Север Сакала ауылдық әкімшілігіне қарасты қала. Вильянди қаласынан 25 шақырым солтүстікте орналасқан. 2017 жылға дейін Сууре Яани Сууре Яани ауылдық әкімшілігінің орталығы болды.

Тарих

Бұл аймақтағы ең көне археологиялық табылыстар б.з.д. VI мыңжылдыққа жатады. 12 ғасырдың соңында ежелгі эстондықтардың Лехола төбедегі бекінісі, қазіргі қала шекарасынан шамамен екі шақырым солтүстік-шығысқа қарай орналасқан (қазір Lõhavere деп аталады) жерде салынған. Бұл төбелік бекініс тарихи Сакала округінің ең солтүстік округінің (эстон тілінде kihelkond) орталығы болды, сондай-ақ 13 ғасырда, Лехола шайқасының ішінде, эстондықтардың неміс қылышбастарларының жаулап алуына қарсы күрестің маңызды орталықтарының бірі болды. Бүгінде одан тек төбе қалды, бірақ бұл орын (эстон тілінде Лембиту линнамэги деп те аталады) әлі де туристерді қызықтырады. Төбелік бекіністің 2/3 бөлігі археологиялық қазбалар арқылы зерттелген. Сууре Яани жері бастапқыда Валлола (немесе "Валле") деп аталған, алғаш рет 1423 жылы жазылған. Қала 1300 жылға дейін салынған Ұлы Иоанн Евангелист шіркеуінің (неміс тілінде Groß Sankt Johannis) айналасында даму алды (қазір лютеран шіркеуі). Шіркеудің жанында лютерандық зират орналасқан. Шіркеу Ливон соғысы (1558–1582) және Ұлы Солтүстік соғысы (1700–1721) кезінде, әсіресе соңғысында (1703 жылы шіркеу өртеніп, толық қалпына келтіру 1767 жылға дейін аяқталмады) ауыр зақымдарға ұшырады. Қазіргі атауы "Сууре Яани" (сөзбе-сөз "Ұлы Иоанн"), 1880 жылдары кеңінен қолданыла бастады, ол өз алдына ауылға айналған кезде, шіркеудің неміс тіліндегі атынан шыққан эстонша сөз. Осы уақытқа дейін "Сууре Яани" атауы тек шіркеу мен оның жақын маңындағы жерлерге (шіркеу иелігі) қолданылған, ал қазіргі қаланың басқа аудандары бөлек ауылдар болды: Валула (немесе Валлола; қазіргі Сууре Яани қаласының оңтүстік бөлігі), Нютре (шығыс бөлігі) және Пэракула (немесе Перракула; солтүстік-батыс бөлігі; дәстүрлі Пэракуланың бір бөлігі бүгінде жеке ауыл болып табылады). Ғасырлар бойы Сууре Яани Сууре Яани енуінің орталықтарының бірі болды (1629–1721 жылдары Швеция Ливониясының әкімшілік бөлігі, 1721–1918 жылдары Ливония губернаторлығының бөлігі және 1918 жылдан бастап Эстония Республикасының бөлігі), сондай-ақ 19 ғасырдың соңынан бастап ену аймағының мәдени және сауда орталығы болды. 1906–1908 жылдары Валула ауылында (қазіргі Сууре Яани) Петр мен Павел православие шіркеуі салынды. Православиелік қауым 1847 жылы жақын маңдағы Олуствере ауылында құрылған. 1911 жылы Валулада (қазіргі Сууре Яани) православиелік зират ашылды, ол Олуствереге жақын Рееголди ауылында орналасқан бұрынғы православиелік зираттың орнына салынды. 1989 жылдан бастап Петр мен Павел шіркеуі бірнеше онжылдық бойы қызмет көрсету үшін пайдаланылмады, бірақ 2018 жылдан бері қайта жаңартылуда және 2010 жылдардың соңынан бастап қайтадан православиелік діни қызметтер үшін қолданылуда. 1924 жылы Сууре Яаниге қала құқығы берілді (эстон тілінде alev), ал 1938 жылы қала мәртебесі берілді. 1950–1959 жылдары Сууре Яани Сууре Яани ауданының (Эстония КСР-інің) орталығы болды. 1950 жылдары қала халқының ең көп саны (шамамен 1700 адам) тіркелді. 1960 жылы әкімшілік реформа кезінде Сууре Яани ауданы таратылып, үлкен Вильянди ауданының (қазіргі Вильяндимаа округі) құрамына кірді. 2005 жылы Сууре Яани ауылдық муниципалитеті Сууре Яани қаласымен (бұған дейін жеке қалалық муниципалитет болған), бұрынғы жеке Сууре Яани ауылдық муниципалитетімен және Олуствере мен Вастемойса ауылдық муниципалитеттерімен біріктірілді. Сондықтан қала енді жеке муниципалитет емес, бірақ қала құқығын сақтайды. 2017 жылдың 21 қазанында Сууре Яани ауылдық муниципалитеті Вохма қаласымен және Коо мен Копу ауылдық муниципалитеттерімен бірігіп, жаңа Түндік Сакала ауылдық муниципалитетін құрды.

География

Сууре Яани Сакала жотасында орналасқан. Қаланың орталығында саябағы, екі жасанды көлі және шіркеуі бар, олар көрікті көріністер ұсынады.

Көлік

Шағын өлшеміне байланысты, Сууре Яаниде қалалық көлік қызметі жоқ. Қала қалааралық бағыттарға арналған автобус аялдамасына ие. Ең жақын теміржол станциясы Олустверде (5 км) орналасқан. Ең жақын қалалар: Võhma (12 км), Viljandi (25 км), Põltsamaa (28 км) және Vändra (32 км). Сууре Яани мен Эстония астанасы Таллин арасы 143 км.

Мәдениет

XIX ғасырдағы эстондық ұлттық ояну дәуірінде Сууре Яани қауымы білім беру, мәдени және әлеуметтік өмірдің маңызды өңірлік орталықтарының бірі болды (бұл, негізінен, мектеп мұғалімі және музыкант Йозеп Капптың, сондай-ақ, алғашқы эстондық кәсіби суретші Иоганн Кёлердің туған жері ретіндегі еңбегінің нәтижесінде болды, олар екеуі де эстон мәдениетінің дамуы мен наситталуына белсенді үлес қосты). Бүгінде Сууре Яаниде 1998 жылы басталган, Капп композиторлар отбасына арналған жылдық жазғы классикалық музыка фестивалі өтеді. Сууре Яаниде Халықаралық Артур Капп қоғамы құрылды – бұл композитор Артур Капптың және Март Саар сияқты Сууре Яанимен байланысты басқа композиторлардың өмірі мен шығармаларын насихаттауға бағытталған коммерциялық емес қоры.