Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сууре Яани – Вильянди округінің солтүстік бөлігінде, Север Сакала ауылдық әкімшілігіне қарасты қала. Вильянди қаласынан 25 шақырым солтүстікте орналасқан. 2017 жылға дейін Сууре Яани Сууре Яани ауылдық әкімшілігінің орталығы болды.
Town in Estonia
Suure Jaani is a town in the northern part of the county of Viljandimaa in Põhja Sakala rural municipality, 25 kilometres north of the town of Viljandi. Until 2017, Suure Jaani was the administrative centre of Suure Jaani rural municipality.
Тарих
Бұл аймақтағы ең көне археологиялық табылыстар б.з.д. VI мыңжылдыққа жатады. 12 ғасырдың соңында ежелгі эстондықтардың Лехола төбедегі бекінісі, қазіргі қала шекарасынан шамамен екі шақырым солтүстік-шығысқа қарай орналасқан (қазір Lõhavere деп аталады) жерде салынған. Бұл төбелік бекініс тарихи Сакала округінің ең солтүстік округінің (эстон тілінде kihelkond) орталығы болды, сондай-ақ 13 ғасырда, Лехола шайқасының ішінде, эстондықтардың неміс қылышбастарларының жаулап алуына қарсы күрестің маңызды орталықтарының бірі болды. Бүгінде одан тек төбе қалды, бірақ бұл орын (эстон тілінде Лембиту линнамэги деп те аталады) әлі де туристерді қызықтырады. Төбелік бекіністің 2/3 бөлігі археологиялық қазбалар арқылы зерттелген. Сууре Яани жері бастапқыда Валлола (немесе "Валле") деп аталған, алғаш рет 1423 жылы жазылған. Қала 1300 жылға дейін салынған Ұлы Иоанн Евангелист шіркеуінің (неміс тілінде Groß Sankt Johannis) айналасында даму алды (қазір лютеран шіркеуі). Шіркеудің жанында лютерандық зират орналасқан. Шіркеу Ливон соғысы (1558–1582) және Ұлы Солтүстік соғысы (1700–1721) кезінде, әсіресе соңғысында (1703 жылы шіркеу өртеніп, толық қалпына келтіру 1767 жылға дейін аяқталмады) ауыр зақымдарға ұшырады. Қазіргі атауы "Сууре Яани" (сөзбе-сөз "Ұлы Иоанн"), 1880 жылдары кеңінен қолданыла бастады, ол өз алдына ауылға айналған кезде, шіркеудің неміс тіліндегі атынан шыққан эстонша сөз. Осы уақытқа дейін "Сууре Яани" атауы тек шіркеу мен оның жақын маңындағы жерлерге (шіркеу иелігі) қолданылған, ал қазіргі қаланың басқа аудандары бөлек ауылдар болды: Валула (немесе Валлола; қазіргі Сууре Яани қаласының оңтүстік бөлігі), Нютре (шығыс бөлігі) және Пэракула (немесе Перракула; солтүстік-батыс бөлігі; дәстүрлі Пэракуланың бір бөлігі бүгінде жеке ауыл болып табылады). Ғасырлар бойы Сууре Яани Сууре Яани енуінің орталықтарының бірі болды (1629–1721 жылдары Швеция Ливониясының әкімшілік бөлігі, 1721–1918 жылдары Ливония губернаторлығының бөлігі және 1918 жылдан бастап Эстония Республикасының бөлігі), сондай-ақ 19 ғасырдың соңынан бастап ену аймағының мәдени және сауда орталығы болды. 1906–1908 жылдары Валула ауылында (қазіргі Сууре Яани) Петр мен Павел православие шіркеуі салынды. Православиелік қауым 1847 жылы жақын маңдағы Олуствере ауылында құрылған. 1911 жылы Валулада (қазіргі Сууре Яани) православиелік зират ашылды, ол Олуствереге жақын Рееголди ауылында орналасқан бұрынғы православиелік зираттың орнына салынды. 1989 жылдан бастап Петр мен Павел шіркеуі бірнеше онжылдық бойы қызмет көрсету үшін пайдаланылмады, бірақ 2018 жылдан бері қайта жаңартылуда және 2010 жылдардың соңынан бастап қайтадан православиелік діни қызметтер үшін қолданылуда. 1924 жылы Сууре Яаниге қала құқығы берілді (эстон тілінде alev), ал 1938 жылы қала мәртебесі берілді. 1950–1959 жылдары Сууре Яани Сууре Яани ауданының (Эстония КСР-інің) орталығы болды. 1950 жылдары қала халқының ең көп саны (шамамен 1700 адам) тіркелді. 1960 жылы әкімшілік реформа кезінде Сууре Яани ауданы таратылып, үлкен Вильянди ауданының (қазіргі Вильяндимаа округі) құрамына кірді. 2005 жылы Сууре Яани ауылдық муниципалитеті Сууре Яани қаласымен (бұған дейін жеке қалалық муниципалитет болған), бұрынғы жеке Сууре Яани ауылдық муниципалитетімен және Олуствере мен Вастемойса ауылдық муниципалитеттерімен біріктірілді. Сондықтан қала енді жеке муниципалитет емес, бірақ қала құқығын сақтайды. 2017 жылдың 21 қазанында Сууре Яани ауылдық муниципалитеті Вохма қаласымен және Коо мен Копу ауылдық муниципалитеттерімен бірігіп, жаңа Түндік Сакала ауылдық муниципалитетін құрды.
The oldest archaeological findings from the area date back to the 6th millennium B. C. At the end of the 12th century A. D., the Lehola hill fort of ancient Estonians was built at a location (now known as Lõhavere) approximately two kilometres north east of the present town border. The hill fort was the centre of the northernmost district (Estonian: kihelkond) in the historical Estonian county of Sakala and also one of the centres of Estonians' fight against the conquest of German Sword Brethren in the 13th century, including in the Battle of Lehola. Not much except the hill remains of it but the place (known in Estonian also as Lembitu linnamägi) is still visited as a tourist attraction. 2/3 of the hill fort have been excavated archaeologically. The locality of Suure Jaani was initially called Wallola (or "Valle"), first recorded in 1423(?). The town began to develop around the (now Lutheran) Church of Great Saint John the Evangelist (Groß Sankt Johannis in German), built before the year 1300. There is a Lutheran cemetery near the church. The church was severely damaged during the Livonian War (1558–1582) and the Great Northern War (1700–1721), particularly the latter (the church was burnt down in 1703 and the restoration was completed only in 1767). The present name, "Suure Jaani" (literally meaning "Great John's"), which came into widespread use for the locality only in the 1880s, when it developed into a village in its own right, is an Estonian derivative from the German name of the church. Until then, the name "Suure Jaani" was used only for the church as well as its immediate surroundings (the church estate), while other areas of the present town were separate villages: Valula (or Wallola; the southern part of the present town of Suure Jaani), Nuutre (the eastern part) and Päraküla (or Perraküla; the north western part; one part of the traditional Päraküla still being a separate village nowadays). During centuries, Suure Jaani was one of the centres of Suure Jaani parish (which was in 1629–1721 administratively a part of Swedish Livonia, in 1721–1918 a part of the Governorate of Livonia and as from 1918 a part of the Republic of Estonia) and, since the end of the 19th century, also the cultural and commercial centre of the parish region. In 1906–1908, Sts. Peter and Paul Orthodox Church was built at the village of Valula (now Suure Jaani). The Orthodox congregation had already been established in the nearby village of Olustvere in 1847. In 1911, an Orthodox cemetery was established at Valula (now Suure Jaani), replacing the former Orthodox cemetery, which was located in the village of Reegoldi near Olustvere. As from 1989 Sts. Peter and Paul Church was not used for services for a couple of decades but is being restored since 2018 and is being used, since the late 2010s, for Orthodox religious services again. In 1924, Suure Jaani was granted the rights of a town (Estonian: alev) and in 1938, it was granted city rights. In 1950–1959, Suure Jaani was the capital of Suure Jaani District (of the Estonian SSR). The 1950s also marked the all time peak number (approximately 1700) in the population of the town. During the administrative reform in 1960, Suure Jaani District was dissolved and became part of the larger Viljandi District (now the county of Viljandimaa). In 2005, a new Suure Jaani rural municipality was formed by the town of Suure Jaani (which had been a separate urban municipality until then), the former separate Suure Jaani rural municipality and Olustvere and Vastemõisa rural municipalities. Therefore, the town is not a separate municipality any more but retains its city rights. On 21 October 2017, Suure Jaani rural municipality united with the city of Võhma and the Kõo and Kõpu rural municipalities to form the new Põhja Sakala rural municipality.
География
Сууре Яани Сакала жотасында орналасқан. Қаланың орталығында саябағы, екі жасанды көлі және шіркеуі бар, олар көрікті көріністер ұсынады.
Suure Jaani is situated in Sakala Upland, offering picturesque views with its park, two artificial lakes and church in the centre of the town.
Көлік
Шағын өлшеміне байланысты, Сууре Яаниде қалалық көлік қызметі жоқ. Қала қалааралық бағыттарға арналған автобус аялдамасына ие. Ең жақын теміржол станциясы Олустверде (5 км) орналасқан. Ең жақын қалалар: Võhma (12 км), Viljandi (25 км), Põltsamaa (28 км) және Vändra (32 км). Сууре Яани мен Эстония астанасы Таллин арасы 143 км.
Due to its small size, Suure Jaani has no urban transport. The town has a bus stop for intercity lines. The nearest railway station is at Olustvere (5 km). The nearest towns are Võhma (12 km), Viljandi (25 km), Põltsamaa (28 km) and Vändra (32 km). The distance of Suure Jaani from Tallinn, the capital of Estonia, is 143 km.
Мәдениет
XIX ғасырдағы эстондық ұлттық ояну дәуірінде Сууре Яани қауымы білім беру, мәдени және әлеуметтік өмірдің маңызды өңірлік орталықтарының бірі болды (бұл, негізінен, мектеп мұғалімі және музыкант Йозеп Капптың, сондай-ақ, алғашқы эстондық кәсіби суретші Иоганн Кёлердің туған жері ретіндегі еңбегінің нәтижесінде болды, олар екеуі де эстон мәдениетінің дамуы мен наситталуына белсенді үлес қосты). Бүгінде Сууре Яаниде 1998 жылы басталган, Капп композиторлар отбасына арналған жылдық жазғы классикалық музыка фестивалі өтеді. Сууре Яаниде Халықаралық Артур Капп қоғамы құрылды – бұл композитор Артур Капптың және Март Саар сияқты Сууре Яанимен байланысты басқа композиторлардың өмірі мен шығармаларын насихаттауға бағытталған коммерциялық емес қоры.
During the Estonian national awakening period in the 19th century, Suure Jaani parish was one of the regional centres of educational, cultural and social life (largely as a result of the efforts of schoolmaster and musician Joosep Kapp and also e. g. as the parish of origin of the first Estonian professional painter Johann Köler, who both actively contributed to the development and promotion of Estonian culture). Presently, Suure Jaani hosts the Suure Jaani Music Festival, an annual summer festival of classical music started in 1998, dedicated to the Kapp family of composers. Suure Jaani is also the place of establishment of the International Artur Kapp Society, a non profit foundation for promoting the works and life of composer Artur Kapp and other composers related to Suure Jaani, such as Mart Saar.