Кіріспе

Құстар тобы

Паротақұстар – Paradoxornithidae тұқымдасына жататын, негізінен Шығыс, Оңтүстік-Шығыс және Оңтүстік Азияда таралған, Солтүстік Американың батысында бір ғана түрі кездеседі, бірақ басқа аймақтарда да жабайы популяциялары бар. Бұл құстар көбінесе қамыс, орман және осыған ұқсас ортада мекендейтін шағын түрлер. Дәстүрлі паротақұстар негізінен шөптердің тұқымдарымен қоректенеді, олардың атқа сай, мықты тұмсығы осыған жақсы бейімделген. Тұқымдас мүшелері көбінесе көшпейді. Еуразиялық "сақалды қамысқұс" – бұрын осы тұқымдасқа жатқызылған түр, салыстырмалы түрде, әсіресе жазда, көбірек жәндікпен қоректенеді. Сонымен қатар, оның морфологиясы, мысалы, тұмсығының жұқа болуы ерекшеленеді және ол қайтадан монотиптік Panuridae тұқымдасына көшірілді. Керісінше, дәстүрлі түрде Timaliidae (Ескі әлемнің сүреңдері) тұқымдасына жатқызылатын, көбінесе жәндік жейтін көптеген түрлер, мысалы, фулветталар және отты құйрықты мизорнис, сондай-ақ wrentit (таксиномиялық тарихы күрделі түр) Paradoxornithidae тұқымдасына қосылды. Бұл ДНК тізбегінің мәліметтерімен расталды. "Сақалды қамысқұс" сияқты аттарынан көрініп тұрғанындай, олардың жалпы сыртқы түрі мен акробатикалық мінез-құлқы ұзын құйрықты сүреңдер сияқты құстарға ұқсас. Бұлардың және басқаларының бірі бір кезде Paridae (тиін тәрізділер) тұқымдасына жатқызылған. Кейінгі зерттеулер осы құстардың арасында тығыз байланыс бар екенін дәлелдемеді, сондықтан паротақұстар мен сақалды қамысқұстар тиін тәрізділерден бөлініп, жеке тұқымдасқа жатқызылды. Paradoxornis paradoxus – "ерекше, парадоксалды құс" сияқты аттары көрсеткендей, олардың нақты туыстығы ұзақ уақыт бойы белгісіз болды, бірақ 20 ғасырдың соңына қарай олар Timaliidae (Ескі әлемнің сүреңдері) және Sylviidae (Ескі әлемнің соныштар) тұқымдастарына жақын деп есептелді.

Таксономия

1990 жылдан бері (Sibley & Ahlquist 1990) тоғайшылдардың нақты туыстығын анықтауға көмектесетін молекулалық деректер қосылды. Paradoxornis түрлері көбінесе танысу қиын және көп жағдайда жақсы зерттелмеген құстар болғандықтан, талдаулар үшін көбінесе қарақшы құстың, алуға оңай, үлгілері қолданылды. Көп жағдайда, бүкіл топ талдаудан толығымен шығарылды, өйткені олар құстар эволюциясының үлкен суретінде кішкентай және маңызсыз сияқты көрінді (мысалы, Barker et al. 2002, 2004). ДНК-ДНК гибридтеу (Sibley & Ahlquist 1990) немесе мтДНК цитохром b және nДНК c-myc экзон 3, RAG 1 және миоглобин интрон 2 тізбектерінің деректеріне негізделген филогенездерде қарақшы құс, мысалы, жапырақшаларға жақын болды (Ericson & Johansson 2003). Sylvioidea суперотбасысына жатқызылуы расталды, онда Sylviidae, Timaliidae және ұзын құйрықты сүреңдер бар, бірақ Paridae жоқ. Cibois (2003a) кейбір Sylvioidea-лардың цитохром b және 12S/16S рРНК мтДНК тізбектерін талдады, олардың арасында Paradoxornis-тің бірнеше түрі, бірақ қарақшы құс емес. Бұл түрлер Sylvia типтес сойқышыларына және Chrysomma sinense сияқты "Ескі әлемнің сойқышыларына" қарағанда берік кладаны құрады. Бұл жұмбақты Alström et al. (2006) ақыры шешті, олар Sylvioidea-ның кең ауқымының мтДНК цитохром b және nДНК миоглобин интрон 2 тізбектерін зерттеді: қарақшы құс тоғайшыл емес, бірақ өзіндік ерекше туыс топты құрайды, олардың қарым-қатынастары қазіргі уақытта толық анықталмаған. Ал Sylvia кладындағы тоғайшылдардың болуы Paradoxornithidae-ді Sylviidae-нің синонимі ретінде қарастыруды талап етеді. Cibois (2003b) тіпті оларды қалған Timaliidae-мен біріктіріп, соңғы атауды қабылдауды ұсынды. Бұл әлі күнге дейін іске асырылмады және зерттеушілер Sylviidae және Timaliidae-дегі көптеген таксондардың қарым-қатынасын тексеруді жалғастырып жатыр, сондықтан екіұшты болып қала береді. Дегенмен, типтік тоғайшылдар тобы монофилеттік болып табылады және таксон үшін қазіргі заманғы талаптарға сәйкес келеді. Сондықтан оны сақтау немесе синонимизациялау – ғылыми фактілер екі жағдайды да қолдайтындықтан, философиялық мәселе. Эволюциялық тұрғыдан алғанда, қызықты қорытынды – морфологиялық жағынан ішкі жағынан біртекті және бір-бірінен өте ерекшеленетін типтік сойқышылар мен тоғайшылдар Sylviidae-нің дивергентті эволюциясының екі шегін құрайды. Бұл Sylviidae-дегі тоғайшылдардың ең жақын туыстарын қарастыру арқылы көрсетіледі: Chrysomma туысы – типтік сойқышылар мен тоғайшылдардың арасындағы мінез-құлқы, мекендеу ортасы және әдеттері бойынша аралық емес түрлер. Бұл құстардан қалған сильвидтер осы құстарға ұқсас болған. Тоғайшылдардың шөптік тұқымдармен және ұқсас тұқымдармен қоректенуіне бейімделуінің эволюциялық өзгерістері қаншалықты айқын болғанын бұрын Timaliidae деп саналған және альциппен біріктірілген типтік фулветталармен салыстыру арқылы көруге болады (Pasquet 2006). Бұл құстар жабайы жұлдыздарға ұқсайды және тамақ пен мекендеу ортасына бейімделген жоқ. Дегенмен, типтік фулветталар мен тоғайшылдардың ортақ ата-бабасы кем дегенде екі тоғайшыл туысына тәуелсіз дамыған сияқты көрінеді (Cibois 2003a) & (Yeung et al. 2006). Тек Wrentit, жалғыз американдық сильвид, тоғайшылдардың мінез-құлқына ұқсайды, бірақ түс үлгісінде емес, және, әрине, жәндік жегіш ретінде, сонымен қатар құйрық пішінде де. Парадоксорнитидтер мен басқа отбасылар арасындағы филогенетикалық қатынастар 2019 жылы жарияланған Тяньлонг Цай және оның әріптестері жүргізген молекулалық филогенетикалық зерттеуде анықталды. Ол төмендегі кладограммада көрсетілген: Төмендегі кладограмма Paradoxornithidae туысындағы тұқымдардың арасындағы қатынастарды көрсетеді. Ол Тяньлонг Цай және оның әріптестерінің молекулалық филогенетикалық зерттеулерінің нәтижелері мен Франк Гилл, Памела Расмуссен және Дэвид Донскердің Халықаралық орнитологиялық комитет атынан жүргізілген құстар тізімінде қабылданған жалпылама бөлімдер негізінде жасалған. Ұяда өз жұмыртқалары болмаса, олар ұясына паразиттің жұмыртқалары енгенін анықтай алмайды. Жалпы кукуй жұмыртқаларын тоғайшылдардың ұясына салады, ал екеуі де уақыт өте келе бір-бірімен бірге дамып, екі түрдің де өсімдік көбеюіне ықпал етеді. Құс тұқымдас паразиттердің бірі – қарапайым куку, ол жұмыртқаларын тоңазытқыштың ұясына салып, оларды күтіп-бағудың энергиясын азайтады. Сонымен қатар, құс өзінің жұмыртқаларын қожайынның қабылдауы үшін, қожайынның жұмыртқаларына ұқсас жұмыртқаларды туады. Паразиттің жұмыртқаларын қожайын қабылдай ма, ол екі гипотетикалық когнитивтік механизмге байланысты. Шын немесе үлгілік тану бойынша, тоғайшыл өзінің жұмыртқаларынан үйреніп немесе инстинкт бойынша паразиттің жұмыртқаларын қабылдамайды. Егер үйренілсе, тоғайшыл өзінің жұмыртқаларына бейімделіп, шетелдік жұмыртқалармен салыстыру үшін үлгі ретінде пайдалана алады. Сәйкессіздік арқылы тану – ғалымдардың екі механизмнің арасында ең аз қолдайтын гипотезасы, бірақ өзінің немесе паразиттің жұмыртқаларының аздығына қарамастан, жұмыртқаларды қабылдамау әрекетін сипаттайды; ол үйренуді немесе инстинкттік мінез-құлқы қажет етпейді. Кейбір зерттеулер сәйкессіздік басымдыққа ие екенін болжайды, өйткені кейбір түрлер өмірдің барлық кезеңдерінде осы мінез-құлқын көрсетеді; егер мінез-құлық жас шақта көрсетілсе, ол үйренудің мысалы болмауы мүмкін, өйткені үйрену үшін уақыт тым қысқа болуы мүмкін. Зерттелген тоғайшылдардың бірі – күлді мойынды тоғайшыл (Paradoxornis alphonsianus) және олар екі механизмді де қолданатынын көрсетті, бұл "әмбебап әдіс" жоқ екенін көрсетеді. Күлді мойынды тоғайшылдың жұмыртқалары мінсіз және полиморфты, яғни осы түрде бірнеше фенотиптік түстер өндіріледі; олардың жұмыртқалары қарапайым кукуйдың (Cuculus canorus) жұмыртқаларымен бәсекелеседі. Әдетте, дикі кукуй тоғайшылдың ұясына қожайынның бір жұмыртқасын алып тастағаннан кейін жұмыртқаларын салады. Бұл түрдегі мінсіз түстер көк, ақ көк және ақ, бірақ бір уақытта тек бір түс болады және дикі тоғайшыл өмірі бойы тек бір түс өндіреді. Егер тоғайшылдар ұяда өз жұмыртқалары болмаса, олар құс тұқымдас паразитінің жұмыртқаларын қабылдайды, өйткені өз жұмыртқаларының болуының "сигналы" орнатылмаған. Уақыт тоғайшылдың ересек және дикі тоғайшылдың паразиттік жұмыртқаларды тануы үшін де маңызды. Дикі тоғайшыл үшін жұмыртқалар салынып жатқанда жұмыртқа фенотипін үйрену өте маңызды, бірақ егер бұл үйрену дереу болмаса, паразиттік жұмыртқалар қабылданып, бейімделуі мүмкін. Еркектер клач толыққаннан кейін өзінің жұмыртқа фенотипін үйренеді. Кейбір түрлерде еркек тоғайшылдар да жұмыртқаларды жасытады, олар бұл мінез-құлқы үшін сәйкессіздік тануды ұстанады деп болжанады, өйткені еркектер әртүрлі серіктестермен әртүрлі жұмыртқа түрлерімен кездесуі мүмкін. Бұл бұрынғы жұмыртқа түсі туралы білімге негізделген өз жұмыртқаларын қабылдамауға әкелуі мүмкін. Бұл идеяға ерекшелік жағдайы, егер қожайын тоғайшылы мономорфты жұмыртқаларды туса. Егер еркек тоғайшылдар өз жұмыртқаларына бейімделмесе, олар популяцияда жұмыртқа түсі мен үлгілерінің әртүрлі фенотиптерін өндіру ықтималдығын арттырады. Егер жаңа қожайын түрі аймаққа жаңа келсе, кукуй паразитизміне ұшырау күтіледі, өйткені паразиттік жұмыртқаларды тану әлі болмаған. Уақыт өте келе, екі түр бір-бірімен бірге дамып, тоғайшыл паразиттік жұмыртқаларды тану үшін гипотезалық когнитивтік механизмдердің біреуін пайдаланады. Бұл жаңа мінез-құлқына жауап ретінде, паразит қожайынның жұмыртқаларына ұқсас жұмыртқаларды өндіреді және эволюцияға әкеледі...