Кіріспе

Данияның аңыз патшасы Хротгар (; ) – біздің заманымыздың VI ғасырының басында өмір сүрген жартылай аңызғы Дания патшасы. Хротгар англосаксондық эпостарда – «Беовульф» пен «Видсит», сондай-ақ норвегиялық сагалар мен өлеңдерде, ортағасырлық даниялық жылнамаларда кездеседі. Англосаксон және скандинавиялық дәстүрлерде Хротгар – Скилдинг руынан, Халганың інісі Хафданның ұлы және Хрольф Кракитің аралас ағасы. Бұған қоса, екі дәстүрде де аталған тұлғалар швед патшасы Эадгилдің замандастары болған; сонымен қатар, екі дәстүрде де Фроди мен Ингельд есімді адамдармен болған жанжалдар туралы айтылады. Басым пікір бойынша, англосаксондық және скандинавиялық дәстүрлер бір адамды сипаттайды.

Аттар

Hrothgar, сондай-ақ Hrōðgār деп те жазылады, – бұл кейіпкерді ең алғаш рет атайтын ең ерте дереккөздер – «Беовульф» және «Видзит» поэмаларында кездесетін ежелгі ағылшын тіліндегі форма. Ағылшын тілінен басқа көздерде бұл есім көне исланд, көне дания және латын тілдерінде шамамен сәйкес келетін түрде қолданылған. Ол сагалар мен поэзияда Hróarr, Hroar сияқты түрлерде, ал Данияның латын жылнамаларында Ro немесе Roe ретінде кездеседі. Hrōðgār түрінің прото-скандинавиялық *Hrōþigaizaz – "атақты найза", яғни Роджерден шыққандығы болжанып жүр. Оған сәйкес келетін көне норвег есімі Hróarr және оның вариациялары *Hrōþigaizaz-дан, сондай-ақ өте жақын есімдер *Hrōþiwarjaz – "атақты қорғаушы" немесе *Hrōþiharjaz – "атақты жауынгер" есімдерінен туындаған.

Англосаксон өлеңдері

Хротгар екі аңглосаксон поэмасында, «Беовульф» пен «Видсит»те кездеседі. «Беовульф» Хротгар туралы толық мәлімет береді және геат батыры Беовульфтың оның халқын троль тәрізді Гренделден азат ету үшін оны қалай барғанын айтады. «Видсит» Хротгарды, Хеоротты, оның жүрегі туыс Хродульфты және олардың жауы Ингельдті ғана есімдерімен атайды, бірақ «Беовульф» жеткілікті ақпарат бермейтін жағдайларда оны толықтыра алады. Бұл, әсіресе, оның Ингельдпен болған жанжалының аяқталуына қатысты айқын байқалады.

Скандинавиялық көздер

Скандинавиялық дереккөздерде, яғни норвегия сагаларынан, исланд поэзиясынан және даниялық жылнамалардан тұратын Хротгар да Скильдинг әулетінің даниялық патшасы ретінде бейнеленеді. Ол Хельфденнің ұлы және Халганың үлкен ағасы болып қала береді. Сонымен қатар, ол Хродульфтың да қарындасы болып табылады. Скандинавиялық дереккөздер Беовульфпен келісе отырып, Хротгарды швед патшасы Эадгильспен бір замандас етеді. Бұл келісім Беовульфпен ерекше, себебі бұл дереккөздер оқиғалар сипатталғаннан кейін 700-800 жыл өткен соң, ал Беовульф пен Видситтен 300-400 жылдан кейін жазылған. Сонымен қатар, көзге түсетін айырмашылықтар да бар. Хеадобардтардың Ингельді мен Фродасы да скандинавиялық дәстүрде кездеседі, бірақ олардың тайпасы, Хеадобардтар, ұзақ уақыттан бері ұмытылып, тайпалық соғыс отбасылық дау ретінде бейнеленген. Кейбір дереккөздерде олардың әке мен бала болған қарым-қатынасы кері айналдырылған, сондықтан Ингельді немесе Фрода Хельфденнің ағасы ретінде көрсетілген. Ингельді немесе Фрода Хельфденді өлтірген, бірақ Хротгар мен Халга олардан кек алған. Одан ары, скандинавиялық дәстүрде Хротгар өзінің туысы Хродульфпен салыстырғанда екінші дәрежелі тұлға болып табылады. Мұндай айырмашылықтар Беовульф пен скандинавиялық дереккөздердің екі бөлек дәстүрді ұсынатынын көрсетеді. Хротгардың және басқалардың аттары көне ағылшын немесе "шынайы" прото-герман тіліндегі түрінде емес, олардың ерте исланд немесе латынға аударылған көне даниялық формаларында кездеседі, осылайша олар оқиғалар жазылған кездегі түрімен сақталған. Бұл дереккөздердің ішіндегі ең танымал – Хрольф Крактың сағасы, ол Беовульфтен ең көп ерекшеленеді. Назар аударарлық бір айырмашылық – Хротгар Дания билігін кіші інісі Халгаға қалдырып, Нортумбрияға көшіп кетеді. Сондықтан, егер ғалым Хротгарды және Беовульфтен басқа кейіпкерлерді скандинавиялық дәстүрдегі аналогтарымен салыстыруға күмән келтірсе, назар Хрольф Крактың сағасына аударылады. Скандинавиялық дереккөздер Беовульф туралы зерттеулерде пайда болған, бірақ түпнұсқа жұмыста негізі жоқ кейбір ақпараттарды қосты, мысалы, Хальганың Хродульфтің әкесі болғаны немесе болуы мүмкін деген мәлімет. Тағы бір мысал – Ерса есімді әйелдің болуы, бірақ ол ешбір бастапқы мәтінде болмаған рөлге, яғни Хротгардың қарындасы рөліне ауыстырылған.

Скандинавтық сағалар мен өлеңдер

Исландиялық дереккөздерде Хротгар, Халга және Хродульф өздерінің есімдерінің көне исландтық түрлерімен келтіріледі; яғни, Хроарр, Хельги және Хрольфр, соңғысы Краки деген лақап атымен. "Скьёлдингтер сағасы" жағдайында тек латынша қысқаша мазмұны ғана сақталғандықтан, олардың есімдері латыншаға аударылған. Исландиялық дереккөздерді екі топқа бөлуге болады: бір жағынан Хрольф Краки сағасы, екінші жағынан Скьёлдингтер сағасы мен Бьяркаримур. Екі топ та Хротгар мен Халганың Фрода (Fróði) және Ингельд (Ingjaldr) есімділермен болған жанжалының бір нұсқасын баяндайды. Дегенмен, Хрольф Краки сағасы Фроданы Хельфденнің бауыры деп көрсетеді, ал Скьёлдингтер сағасы мен Бьяркаримур Ингельдті Хельфденнің бауыры деп көрсетеді. Сонымен қатар, Хрольф Краки сағасы Хротгарды Дания тағынан Нортумбрияға көшіру арқылы басқа барлық шығармалардан өзгешеленеді.

Хрольф Кракидің аңызы

Хрольф Кракидің сағасында Хальфданның үш баласы болған: Хроарр, Хельги және Севиль жарына үйленген қызы Сигни. Хальфданның Фроди есімді бауыры болған, екеуі де мемлекет басқарған, бірақ Хальфдан жақсы мінезді әрі мейірімді, ал Фроди қатал болған. Фроди Хальфданға шабуыл жасап, өлтіріп, біріккен Данияның патшасы болған. Содан кейін ол немерелері Хроарр мен Хельгиге қауіп тудырғысы келген. Алайда, екі бауыр бір аралда Вивил есімді адамның қорғауында аман қалған, кейін олар Фродиді өлтіріп, әкесінің құнын қайтарған. Хроарр «ыңғайлы және көңілді» деп сипатталған, ол мемлекеттік істерден мүлдем шеттетілген, билік бауыры Хельгиге жүктелген. Оның орнына ол Нортумберленд патшасы Нордриге қосылып, патшаның қызы Огнға үйленген. Хроаррдың Дания мемлекетінен алған үлесі үшін Хельги оған алтын сақина сыйлаған. Севиль жарының ұлы Хрокр (Хроарр мен Хельгидің туған інісі) атасы Хальфданнан мұра алмай қалғанына ренжіді, мұрасын талап ету үшін ағасы Хельгиге барды. Хельги оған Данияның үштен бірін беруден бас тартқан, сондықтан ол алтын сақинаны талап ету үшін Нортумбрияға кеткен. Ол Хроаррдан сақинаны көруге рұқсат сұраған, содан кейін сақинаны алып, суға лақтырған. Хроарр ашуланып, Хрокрдың екі аяғын кесіп, кемесіне қайтарған. Хрокр мұндай жазаға шыдай алмай, үлкен әскермен оралып, Хроаррды өлтірген. Хельги ағасының құнын Хрокрдың екі қолын кесу арқылы қайтарған. Хроаррдың ұлы Агнар суға сүңгіп, сақинаны қайтарып алып, зор даңққа ие болған. Агнар әкесінен де ұлы болды делінеді, ол туралы ежелгі сағаларда көп айтылған. Хельги қызы мен сүйіктісі Ерсаны Швециядан қайтарып алу үшін шабуыл жасаған, бірақ Швеция патшасы Адилс оны өлтірген. Оның орнын Ерсадан туған ұлы Хрольф Краки басып алған. Бұл саға басқа скандинавиялық дереккөздермен Халганың қызы Ерсамен жасаған туысқандық қатынасы туралы айтылғанмен, Беовульфтен айырмашылығы, Хротгарды Дания патшасы ретінде жоққа шығарады. Оның орнына билікке ағасы Халга келеді, ал Хротгар Нортумберлендке жіберіледі, онда ол Нортумберлендтің (Нордимбраланд) атымен аталған ойдан шығарылған король Нордридің қызы Огнға үйленеді. Хротгардың әйелі Велхтеоу мен оның әйелі Огн арасындағы байланыс туралы Беовульфте және Хрольф Кракидің сағасында пікірлер қарама-қайшы, Огн Велхтеоу мен оның отбасы (Хельмингтер) англосаксондықтар болғанын көрсетеді деп болжанады, сондай-ақ Бжаркаримұр және ол Лежреде жерленген. Алайда, Роның немересі Рольф Краге (Хродульф), Хельгенің өз қызы Ерседен туған ұлы, таққа отыруға үлкермей, Дания билігі швед патшасы Хакон/Атисли (яғни Эадгилстің) бұйрығымен итке берілген. Хроника Летренсе мен Анналь Лунденсе Беовульфпен Хротгар (Ро) мен оның інісі Халганы (Хельге) Хельфденнің (Хальданның) ұлдары ретінде таныстыруда келіседі. Алайда, олар Беовульф сияқты кейіпкерлерді сипаттамайды, олардың жұбайлары мен балалары туралы да ештеңе айтпайды. Бірақ олар Хротгар мен Халга арасындағы билікті бөлісуді енгізеді, онда Халга флотқа ғана билік ете алады. Хротгар Роскилде қаласын құрғандығы айтылады, бұл Беовульфтегі Хротты салған ақпаратқа сәйкес келеді. Хродульф (Рольф) Халга мен оның қызы Ерсе арасындағы туысқандық қатынастың нәтижесі болды деген ақпарат тек скандинавиялық дәстүрде кездеседі. Беовульф сияқты, Лунденс Анналдары Хротгарды Эдгильстің (Атисл) замандасы деп атайды, ал Летренс Хроникасы швед патшасын Хакон деп атайды.

Ескертпелер

«Норвегия қалай салынды» еңбегінде ол тізімдегі есіммен ғана айтылса, қалған есептерде үш ортақ элемент кездеседі: ол Дания патшасы Хельфденнің ұлы, Хальганың бауыры және Хродульфтің әйелі болған. Одан басқа, скандинавиялық дәстүр Хальга мен оның қызы Ирса арасындағы туысқандық қарым-қатынасқа тоқталып, нәтижесінде Хродульф дүниеге келгенін бірауыздан айтады. Бұл оқиға «Беовульф» поэмасында келтірілмеген немесе ақынға белгісіз болған. Даниялық дереккөздер (Chronicon Lethrense, Annales Lundenses, Gesta Danorum) «Беовульф» сияқты Хротгарды Дания патшасы деп көрсетеді. Исландиялық жәдігерлер (Skjöldunga saga, Bjarkarímur, Hrólf Kraki's saga) олардың қарындасы болғанын және Фрода мен Ингельдпен болған жанжалын, бірақ кейбір өзгерістермен, «Беовульф» поэмасымен келіседі. Исландиялық нұсқаларға тән ерекшелік – Хротгар мен Хальганың екеуінің бірі патша болғанға дейін бастан өткерген оқиғалары. «Беовульф» пен аталған скандинавиялық дереккөздердің ұқсастығы осымен ғана шектелмейді. «Беовульф» поэмасында айтылған басқа да тұлғалар Хротгармен байланысты алдында және кейін келген оқиғаларда кездеседі, ал толық мәлімет алу үшін «Беовульф» және Хрольф Кракидің шығу тегін қараңыз.