Кіріспе

Құс түрі Еуразиялық жұлдызша (Jynx torquilla) – туылған ағаштар отбасынан құс. Олар негізінен Еуропа мен Азияның қоңыржай аймақтарында көбейеді. Көпшілігі көшіп-қонып, тропикалық Африка мен Оңтүстік Азияда, Ираннан Үндістан субконтинентіне дейін қыстайды, бірақ кейбіреулері Солтүстік-Батыс Африкада тұрады. Бұл ашық даланың, орманның және бақтың құсы. Еуразиялық жұлдызшалардың ұзындығы шамамен 20-26 см, олардың мүсіні басқа туылған ағаштарға қарағанда қысқа және жиі қанатындай емес. Олардың үстіңгі жағы сары қоңыр түстердің әртүрлі нұсқаларында жолақтанған және дақтанған, қоңыр және қара түсті жолақтарымен, сондай-ақ кең қара жолақтарымен. Төменгі жағы кремі түсті, қоңыр дақтармен себілген. Олардың негізгі азығы – құмырсқалар және басқа да жәндіктер, оларды шіріген ағаштарда немесе жерде табады. Жұмыртқалары ақ түсті, көптеген құстар ұялайтын сияқты, мамыр және маусым айларында жетіден онға дейін жұмыртқа салады. Бұл құстар ағылшын тіліндегі атауын бас айналдыру қабілетінен алған, олар бас айналдыру арқылы шамамен 180 градусқа бұрыла алады. Ұясында мазаланған кезде, олар осы жылан сияқты бас бұру және сызылу арқылы қорғаныш шарасын көрсетеді. Бұл ерекше мінез-құлық оларды сиқыршылықта пайдалануға әкелді, сондықтан біреуге "jinx" салуға.

Сипаттама

Еуразиялық кеудеқұйрық шамамен 26-32 см-дей өседі. Бұл жұқа, созылыңқы денелі құс, дене пішіні тоқылдақтан гөрі, құсқыға ұқсайды. Жоғарғы жағы қоңыр, қызыл қоңыр және қара түсті жолақтармен, дақтармен өрнектелген. Арқасы мен үстіңгі құйрық қанаттары сұр, қоңыр дақтармен және ирек жолақтармен жабылған. Дөңгелек құйрығы сұр, қоңыр дақтармен, ашық қоңыр жолақтармен және қара қоңырдың айқын жолақтарымен безенген. Екі жағы мен тамағы қоңыр жолақты, сары түсті. Төменгі жағы кремі түсті, жебе басы тәрізді қоңыр белгілермен, ал төменгі кеудесі мен құрсағында бұл белгілер дақтарға айналады. Бүйірлері ұқсас белгілермен, құйрық астындағы қанаттары тар қоңыр жолақтармен боялған. Бастапқы және екінші қанаттары қоңыр, қызыл сары белгілермен. Мұнығы ұзын, жұқа, кең табаны және өткір ұшы бар қоңыр түсті. Көздің қабығы қоңыр, аяқтары мен тырнақтары ашық қоңыр. Бірінші және екінші саусақтары қалғандарынан қысқа. Бірінші және төртінші саусақтары артқа, ал екінші және үшінші саусақтары алға қарай бағытталған, бұл тік беттерге жабысуға ыңғайлы. Жасы кішкентай құстың түсі ересектерге ұқсас, бірақ ашық және жақсы көрінбейді. Еуразиялық кеудеқұйрықтың дауысы бірнеше секундқа созылатын, қайталамалы, қатты, сырылдайтын дыбыстардан тұрады. Оның ескерту дауысы – қысқа, тікелей "түк" дыбыстары, ал ұясында мазаланғанда, ол сызылдайды. Еуразиялық кеудеқұйрықтар Сахалин аралында, Жапонияда және Қытайдың оңтүстік жағалауында да қоныстанады. Еуразиялық кеудеқұйрық – Еуропада ұзақ қашықтыққа көшіп-қоныс жасайтын жалғыз құс. Еуропалық түрлердің қыстау орны Сахарадан оңтүстікке қарай Африканың кең жолағында, батыста Сенегалдан, Гамбиядан және Сьерра-Леонеден шығыста Эфиопияға дейін созылады. Оның оңтүстік шекарасы Конго Демократиялық Республикасы мен Камерунға дейін жетеді. Батыс Азиядан келген популяциялар да осы қыстау аймақтарын пайдаланады. Орталық және Шығыс Азияда көбейетін құстар Үндістан субконтинентінде немесе Оңтүстік-Шығыс Азияда, соның ішінде Оңтүстік Жапонияда қыстайды. Аумақтарды кездейсоқ таңдамайды, себебі келген құстар басқаларына қарағанда белгілі бір аймақтарды артық жақсы көреді, және сол аумақтар жыл сайын бірінші болып иеленеді. Жақын маңдағы басқа еуразиялық кеудеқұйрықтардың болуы да жағымды әсер етеді. Жалпы, жеміс баулары, әсіресе ескілері, қолайлы аумақтарды ұсынады, себебі тығыз жапырақтарында көптеген құмырсқалар болады, ал жердегі өсімдік жамылғысы азын, бұл құстардың негізгі азығы – құмырсқалардың қоректік базасын арттырады. Кейбір аумақтар басқаларына қарағанда үнемі таңдалып отырғанына қарамастан, осы аумақтардағы көбею жетістігі басқаларынан жоғары емес. Еуразиялық кеудеқұйрық сияқты ойықтарда ұялайтын түрлердің таралуына кедергі келтіретін факторлар – ұялау орындарының болуы, құмырсқалардың саны және оларды табудың оңайлығы. Қазіргі заманғы шаруашылық тәсілдері, мысалы, қоршауларды, орманды жерлерді және оқшауланған ағаштарды жою, тыңайтқыштар мен пестицидтерді қолдану, мұндай құстарға зиянды. Еуразиялық кеудеқұйрықтың рационында негізінен құмырсқалар бар, бірақ қоңыздар мен олардың личинкалары, көбелектер, жәндіктер және ағаш құрттары да жейді. Көп уақытын ағаштардың жоғарғы бұтақтарында өткізсе де, құс кейде төменгі бұталарда тұрып, көбінесе жерде азықтанады, қысқа секірістермен қозғалады, құйрығын көтеріп ұстайды. Ол ағаш діңдеріне жабысып, көбінесе қисық қозғалады, кейде құйрығын тіреуіш ретінде үстіңгі бетке қысып ұстайды. Ол қабыққа тесік жасамайды, бірақ тілін жылдам созып, кері тартып, олжаны ұстайды, кейде қанатта жүрген кезде жәндіктерді ұстайды. Оның ұшуы баяу және толқынды. Ол ұя салу үшін материалдарды пайдаланбайды, әдетте жеті-он жұмыртқадан (кейде бес, алты, он бір немесе он екі) тұратын жұмыртқа салады. Жұмыртқалардың орташа мөлшері 17x13 мм және салмағы шамамен 1,7 г. Олар күңгірт ақ түсті және жартылай мөлдір. Екі жыныстың да инкубациясы 12 күнге созалады, бірақ аналығы көбірек қатысады. Ата-анасы екі құс та балапандарды шамамен 20 күн бойы тамақтандырады, содан кейін олар ұядан ұшып кетеді. Әдетте бір ғана балапандар болады. Ұлыбританияда құстардың саны азайып барады және ол 1981 жылғы Жабайы табиғат және ауыл шаруашылығы заңының 1-қосымшасы бойынша қорғалады және Берн конвенциясының II қосымшасында тізімделген. Еуропалық Одақта ол құстар туралы директива бойынша көшіп-қоныс жасайтын түр ретінде қорғалады. Швейцарияда да популяция азайып келеді, бірақ түрлер қолайлы ортада ұя салуға қораптар қою сияқты консервациялық шараларға жағымды жауап берді.