Кіріспе

Поэзиялық форма, дәстүрлі түрде нақты он төрт рифмді жолдар – поэзияның түрі.

Сонет – Сицилияның Палермо қаласындағы Киелі Рим императоры Фридрих II сарайында туған поэзиялық форма. 13 ғасырдың ақыны және нотариусы Джакомо да Лентини сонеттің авторы деп есептеледі, ал онымен бірге болған Сицилия мектебінің ақындары осы форманы материкке таратып, жайды. Дегенмен, ең алғашқы сонеттер түпнұсқа сицилия тілінде сақталмаған, тек тоскан диалектіне аударғаннан кейін ғана жеткен. "Сонет" термині итальян тіліндегі sonetto сөзінен шыққан (латын тіліндегі sonus сөзінен туындаған). 13 ғасырда бұл қатаң рифма схемасы мен құрылымын сақтайтын он төрт жолды өлеңді білдірген. Кристофер Блумның сөзіне сәйкес, Ренессанс кезеңінде сонет "романтикалық махаббатты білдірудің басты жолына" айналды. Сол тұста бұл форма көптеген еуропалық тілдерде қолданылып, ақырында кез келген тақырыпта сонет жазуға рұқсат етілді. Белгілі бір формаға наразылық тудырып, ғасырлар бойында көптеген өзгерістер болды, соның ішінде кваторзайн шегінен асып, тіпті қазіргі заманда рифмадан толығымен бас тарту да орын алды.

Италиялық

Сонеттің император Фредерик II тұсында Сицилия мектебінің жетекшісі Джакомо да Лентини жазғандығына сенеді. Питер Дронке оның икемді түріне тән бір нәрсе оның туған аймағынан тысқары да өмір сүруіне себеп болды деп түсіндірді. Түрі екі төрттік пен одан кейін екі үштік, ABABABAB CDCDCD рифма схемасымен құралған, онда мағына ортаңғы үзілістен кейін жаңа бағытта жалғасады. Уильям Бэрдің айтуынша, ең алғашқы сицилиялық сонеттердің алғашқы сегіз жолы Сицилия халық әнінің Стромботто деп аталатын сегіз жолды шумағына ұқсас. Да Лентини (немесе осы пішіннің авторы) Стромботтоға екі үштік қосып, жаңа 14 жолды сонет түрін жасады. Керісінше, Хасанали Лада сицилиялық сонеттің құрылымы мен мазмұны араб поэзиясына негізделгенін және оны Джакомо да Лентинидің немесе Сицилия мектебінің басқа мүшесінің "жасауы" деп түсіндіруге болмайды деп мәлімдеді. Лада "сонеттің сицилиялық бастауында касидамен әдеби және білімдік байланысы бар екенін" атап көрсетіп, сонет 14 жолды құрылыммен бірдей уақытта пайда болмағанын айтады. "Сонетті араб тіліндегі алдыңғыларынан ажырату әрекеттері Джакомоның поэзиясына сәйкес келмейтін жаңа лириканың анықтамасына байланысты: он үшінші ғасырдағы қолжазбаларда сақталған оның өлеңдері он төрт емес, алты жолдан тұрады, оның ішінде төрт жол, әрқайсысы екі жарты жолмен және екі "үштікпен", екі жолға созылатын жолмен жазылған". Ладханың пікірінше, сонет Жерорта теңізі аймағындағы махаббат поэзиясының кең дәстүрінің жалғасы болып табылады және сицилиялық стромботто, провансальдық кансо, андалузиялық араб мувашшах және зажал, сондай-ақ касида сияқты басқа да түрлермен байланысты. Гиттоне д'Ареццо сонет түрін қайта ашты және оны Тосканаға әкелді, онда ол оны Тоскана диалектіне бейімдеді, Siculo Toscan немесе Guittonian поэзия мектебін (1235–1294) құрды. Ол шамамен 250 сонет жазды. Кейіннен шыққан итальян ақындарының арасында Данте Алигьери мен Гидо Кавалькантидің сонеттері ерекшеленеді, бірақ кейіннен ең танымал және ықпалды Петрарка болды. Италиялық сонеттің қалыптасқан құрылымы екі бөліктен тұрады, олар бірігіп "пікір" құрамын құрайды. Біріншіден, октава "ұсынысты" құрайды, ол "мәселені" немесе "сұрақты" сипаттайды, содан кейін сестет (екі үштік) "шешімді" ұсынады. Әдетте, тоғызыншы жол "бұрылысты" немесе "вольтаны" бастайды, бұл ұсыныстан шешімге өтуді білдіреді. Тіпті мәселе/шешім құрылымын қатаң ұстанбайтын сонеттерде де тоғызыншы жол өлеңнің тоны, көңіл-күйі немесе ұстанымының өзгеруін көрсететін "бұрылыс" болып табылады. Кейіннен ABBA ABBA схемасы итальяндық сонеттер үшін стандартқа айналды. Алты топ үшін екі мүмкіндік болды: CDE CDE және CDC CDC. Уақыт өте келе, осы рифма схемасының басқа да нұсқалары енгізілді, мысалы CDC DCD немесе CDE DCE. Петрарка әдетте сегіздік үшін ABBA ABBA схемасын қолданды, содан кейін сестетте CDE CDE немесе CDC CDC рифмалары келді. 14 ғасырдың басында сонет тізбегінің бір тақырыпқа біріктірілген алғашқы мысалдары пайда болды. Бұл Folgore da San Geminiano-ның жылдың айларына, содан кейін апта күндеріне арналған тізбектерімен көрсетілген. Осыдан сәл бұрын Данте өзінің "Жаңа өмір" атты шығармасын жариялаған болатын, онда сонеттер мен лирикалық формалар ақынның Беатрисқа деген махаббатына арналған. Ондағы сонеттердің көпшілігі Петраркалық (мұнда таза стильдік термин ретінде қолданылады, өйткені Данте Петраркадан бұрын келген). VII тарауда "O voi che per la via" сонеті екі сестетпен (AABAAB AABAAB) және екі төрттікпен (CDDC CDDC) берілген, ал VIII тарауда "Morte villana" екі сестетпен (AABBBA AABBBA) және екі төрттікпен (CDDC CDDC) келтірілген. Петрарка келесі ғасырда оның ізімен жүріп, 366 сонеттен тұратын Canzionere-ні жазды, онда Лораға деген өмір бойына созылған махаббаты баяндалған. Сонет жазу итальян қоғамында кеңінен таралғандықтан, оны орындаушылардың арасында басқа салаларда танымал болғандар да болды: мысалы, суретшілер Джиотто мен Микеланджело және астроном Галилей. Академик Джованни Марио Кресцинги тек 16 ғасырда 661 ақынның есімін атап өтті. Бір әдебиет тарихшысының сөздерімен айтқанда, олар соншалықты кең таралған еді: "Ешқандай оқиға осылай тривиальды болған емес, ешқандай оқиға осылай жалпылама болған емес, саудагер үлкен дүкен аша алмайды, мемлекеттік кеңсе қызметкері жалақысына бірнеше қосымша скуди ала алмайды, бірақ оның барлық достары мен таныстары осы оқиғаны тойлауы керек, және олар құттықтауларын өлеңдер түрінде білдіруі керек, олар әрқашан осы пішінге ие болды".

Окситан тілі

Окситан тіліндегі жалғыз расталған, сақталған сонет Паоло Ланфранчи да Пистояға жатады және 1284 жылға сенімді түрде мерзімделген. Ол ABAB ABAB CDCDCD рифмалық схемасын қолданады және саяси тақырыбы бар. "Вильям Альмаричи" және Данте де Майаноға жатқызылатын, бірақ күмәнді нақтылығы немесе сапасы бар басқа сонеттер де осы тақырыпты қамтиды.

Каталон тілінде

Каталан тіліндегі ең ерте сонеттердің бірін Пере Торроелла (1436–1486) жазған. 16 ғасырдағы ең өнімді және нәзік каталондық сонет авторы Пере Серафи болды, ол 1560 мен 1565 жылдар аралығында 60-тан астам жарияланған сонеттің авторы.

Испан тілі

Ақын Иниго Лопес де Мендоса, 1-ші Сантильяна маркизі, 15-ші ғасырдың ортасында "италиялық үлгіде жазылған сонеттер" (sonetos fechos al itálico modo) жасауға ұмтылған алғашқылардың бірі саналады. Кастиль тілі мен поэзия сол кезде даму кезеңінде болғандықтан, бұл тәжірибе сәтті болмады. Сондықтан, 1526 жылдан кейін ғана Хуан Боскан осы форманы қайта енгізді. Оның айтуынша, сол жылы ол Испан королі Карлос V-тің Альгамбраға сапары кезінде испан сарайының Венеция елшісі Андреа Навагеромен кездескен. Әдеби әңгімелесу барысында Навагеро ақынға өз тілінде сонеттер мен басқа итальяндық поэзия түрлерін жазуды ұсынды. Боскан венециялықтың кеңесін қабылдап қана қоймай, талантты Гарсиласо де ла Вегамен бірлесіп жұмыс істеді, оған ол кейбір сонеттерін арнады және тағы біреуінің ерте қайтысына күйін білдірді. Екеуінің де өлеңдері Петрарка үлгісінде жазылды, бұрын таныс емес онбір буынды ұйқас (hendecasyllable) қолданылды, ал махаббат туралы жазғанда Боскан аударған "Сотшы кітабында" (Il Cortegiano) жақталған неоплатондық идеалға негізделді. Олардың беделін 1580 жылы Фернандо де Эррераның басылымы одан әрі нығайтты, ол өзі "Гарсиласодан кейінгі алғашқы маңызды испан сонетшісі" саналды. Барокко дәуірінде екі көрнекті сонетші – стильдік бағыттардың бәсекелесіне түсті. Луис де Гонгораның культеринизмі, кейіннен оның есімімен "Гонгоризм" деп аталды, жасанды стильмен, күрделі лексиканы, күрделі синтаксистік құрылымдарды және терең метафораларды қолданумен ерекшеленді. Оның қарсыласы Франсиско де Кеведоның тілдік қолданылуы да өзіне тән болды, ол сөз ойындары мен метафизикалық теңеулерді пайдаланды, содан кейін бұл стиль концептизм деп аталды. Бұл кезеңдегі тағы бір маңызды тұлға – Лопе де Вега, ол шамамен 3000 сонет жазды, олардың көп бөлігі оның драмаларына енгізілді. Оның ең танымал және ең көп еліктелген шығармаларының бірі – "Виоланте маған сонет жазуды бұйырады" (Un soneto me manda hacer Violante), ол әдебиет тарихында маңызды орынға ие. Ол 1617 жылы жарық көрген "La niña de Plata" комедиясының (3-ші акт) алғашқы көрсетілімінде, кейіпкер жаңадан бастаған адам ретінде бейнеленеді, ал өлеңнің өзі 2010 жылы түсірілген "Лопе" тамыр тарихында спонтанды түрде жазылғандай көрінеді, бірақ оның алдында да мысалдары болған. Испан тілінде, шамамен елу жыл бұрын, Диего Хуртадо де Мендоса "Пәдіс, Рейна, соннето" атты спонтанды өлең жазған, ал одан бұрын итальян тілінде флоренциялық ақын Пьераччо Тедальди "Кез келген сонет жазуға құштар" (Qualunque vuol saper fare un sonetto) атты ұқсас тақырыпта өлең жазған (т.ж. 1285–1290; ө. шамамен 1350). Кейінгі уақытта басқа тілдерде жасалған имитацияларға итальян тілінде Гиамбатиста Марино, француз тілінде Франсуа Серафин Регнье Десмараис, сондай-ақ Винсент Войтурдың рондоға бейімдеген идеясы кіреді. Бұл өлеңнің АҚШ жазушыларына қызығушылығын дәлелдейтін нәрсе – тек 20-шы ғасырдың екінші жартысында жасалған бес аударма. Сонет формасы Испан отарлау кезеңінде Атлант мұхитын кесіп өтіп, 16-шы ғасырдың конкистадорының ұлы Франсиско де Террасас Мексикадағы алғашқы сонетшілердің бірі болды. Кейіннен епископ Мигель де Гевара (1585–1646) және әсіресе әпке Хуана Инес де ла Круз сонет жазушылары келді. Сонеттер ескі және жаңа әлемде де жазыла бергенімен, жаңашылдық негізінен Америкамен шектелді, онда сонет өзгеше және постколониалды шындықты білдіру үшін қолданылды. Мысалы, 19-шы ғасырда Мексика пейзаждарына арналған естен кетпес сонеттер жазған екі ақын болды. Оңтүстік Америкада да сонет пейзажды бейнелеу үшін қолданылды, әсіресе уругвайлық Хулио Эррера и Рейссигтің ірі жинақтарында, мысалы, "Жапақталған саябақтар" (Los Parques Abandonados, 1902–08) және "Таудың шабытты күйлері" (Los éxtasis de la montaña, 1904–07), оның шынайы мал шаруашылығы көріністері Сезар Вальехоның Анд Перуын бейнелеуіне үлгі болды. Одан кейін сонет формасы модернистік бағыттың өткенге сынды көзқарасының бөлігі ретінде бұзылды. Осылайша, аргентиналық ақын Альфонсина Сторнидің "Маска және Кловер" (Mascarilla y trébol, 1938) шығармасында форманың көптеген дәстүрлі стильдік құрылымдарын қолданатын, бірақ ұйқассыз өлеңдерден тұратын "антисонеттер" бөлімі ұсынылды.

Португал тілі

Король Иоанн I-нің ұлы Дом Педро Петрарканың сонеттерін португал тіліне аударған, бірақ бұл форма 16 ғасырдың басына дейін толыққанды қалыптаспады. Осы кезде Са де Миранда Италияда бес жылдық тұрудан кейін сонеттер мен басқа итальяндық формаларды енгізді. Дегенмен, осы кезеңнің ең көрнекті сонетшісі Луис де Камоес болды, бірақ оның шығармаларында испандық пионерлердің де ықпалы байқалады. Кейінгі жазушылардың арасында Томас де Нороньяның комедиялық сонеттері бір кезде бағаланды, сондай-ақ Камоэстің сонеттеріне жазған ғылыми түсіндірмелерімен танымал Барбоса Баселардың (шамамен 1610–1663) махаббат сонеттері де болды. Бразилия әдебиетіне тазартылған сонет стилін енгізген Клаудио Мануэль да Коста, Еуропада болған кезінде итальян тілінде Петраркалық сонеттер де жазды. Алайда, француз парнассизмінің ықпалымен Бразилияда да ұқсас қозғалыс пайда болды, оған белгілі сонетшілер Альберто де Оливейра, Раймундо Коррейя және әсіресе Олаво Билак кірді. Осы стильде сонет жазғандардың арасында қазір көзден жасырын қалған Франсиска Жулия да Силва Мунстер (1871–1920) және Символист афро-бразилиялық ақын Жоао да Круз е Соуза да бар.

Француз тілі

Француз просодиясында сонеттер дәстүрлі түрде француз александринінде құрастырылады, ол орталық кезеуресі бар он екі буынды жолдардан тұрады. Петрарканың еліктеуін алғаш рет Клемент Маро енгізді, ал Мельен де Сент-Желе де XVI ғасырдың басында осы форманы қабылдады. Олардан кейін Пьер де Ронсар, Жоахим дю Беллей және Жан Антуан де Байф келді, олардың айналасында қазіргі кезде «Ла Плеиада» деп аталатын, соттың радикалды жас ақсүйек ақындарының тобы бірікті. Олар басқа да поэзия түрлерін, соның ішінде махаббат кездесуі немесе идеалданған әйел бейнесіне арналған Петрарка сонет циклын пайдаланды. Топтың әдеби бағдарламасының сипаты Ду Беллдің манифестінде – «Француз тілін қорғау және дамыту» (1549) еңбегінде берілген. Онда француз тілі (Петрарка мен Дантенің тоскана тілі сияқты) әдеби өрнек беруге лайықты тіл екені айтылды және лингвистикалық және әдеби өндіріс пен тазарту бағдарламасы жарияланды. Дін соғыстарынан кейін француз католик заңгері және ақыны Жан де Ла Сеппед Иса Мәсіхтің азап шегуі мен қайта тірілуі туралы дәстүрлі емес ұйқас схемалары бар 515 сонеттен тұратын «Теоремалар» жинағын жариялады. Евангелияға, грек және рим мифологиясына, шіркеу әулиелеріне сүйене отырып, Ла Сеппедтің поэзиясын Франциск де Салесс «язықшыл Музаларды христиандыққа айналдырғаны үшін» мақтады. Ла Сеппедтің сонеттері көбінесе Кальвиннің үкімді және кешірімсіз Құдай туралы доктринасын сынады, Мәсіхтің адамзатқа деген құштарлығына назар аудара отырып. Кейін бұл шығарма ұзақ уақытқа ұмытылды, бірақ XX ғасырда ақынға қызығушылық қайта жанданды, ал оның сонеттері қазір француз поэзиясының классикалық туындылары ретінде қарастырылады. XVII ғасырдың соңында сонет сәннен шығып, XIX ғасырда романтиктер оны қайта жаңғыртты. Шарль Августин Сент-Бёв Уильям Вордсуорттың «Сонетті жек көрме» атты өлеңіне еліктеп жазды, онда ағылшын тіліндегі түпнұсқада аталған ақындардан басқа – Шекспир, Петрарка, Тассо, Камоэнс, Данте, Спенсер, Мильтон, Сент-Бёв осы форманы қайта жаңғырту ниетін білдірді және соңғы трецетте Дю Беллей мен Ронсардың есімдерін қосты. Алайда, парнасиандар оны қайта пайдаланғанға дейін және олардан кейін Символист ақындар келгенге дейін бұл форма аз қолданылды. Канададағы француз тілінде сонеттер жазған жасөспірім Эмиль Неллиган ерекше көзге түсті. XIX ғасырдың екінші жартысында дәстүрлі сонет формасынан көптеген ауытқулар болды. Шарль Бодлер «Жаман гүлдер» жинағына енген өлеңдердегі ұйқас схемасы мен жолдардың ұзындығында маңызды өзгерістер жасады. Басқалардың арасында Теодор де Банвилльдің «Sur une dame blonde» өлеңі төрт буынды жолмен шектелді, ал Жюль де Рессегюйер (1788–1862) «À une jeune morte» өлеңінде моносиллабикалық жолдармен сонет жазды.

Тюдор және Стюарт дәуірі

Сэр Томас Уайт пен Генри Ховард, Суррей графы, ағылшын тілінде сонет түрін алғаш рет қолданғандықтан «алғашқы ағылшын петрархистері» деп сипатталған. Бұған қоса, Уайттың шамамен 25 өлеңі Петраркаға байланысты, олар аудармалар немесе еліктеулер түрінде, ал Суррейдің бес өлеңінің үшеуі аударма, екеуі еліктеу болып табылады. Бір жағдайда екі ақын да Петрарканың 140-шы өлеңін аударған. Осы мысалдарда, сондай-ақ олардың поэтикалық тәжірибесіндегі басқа жерлерде де стильдерінің айырмашылығын байқауға болады. Уайттың өлеңдерінің ырғағы, көбінесе он буынды болғанымен, ретсіз және мағыналы түрде баса айтылған тіркестер арқылы дамиды. Алайда, Уайттың сонеттері құрылысы жағынан Петрарканың сонеттеріне жақын. Поэтикалық тұрғыдан алғанда, Суррей иамбтық пентаметрде жазуда шебер және оның сонеттері кейіннен Шекспирлік өлшем деп аталған түрінде жазылған. Бұл сонет формасының нұсқасы, үш кезектесіп рифмаланған төрттіктерден (ABAB CDCD, EFEF, GG) тұрады және соңғы жұптармен аяқталады, Елизавета дәуірінде кеңінен таралған. Бұл, әсіресе, сэр Филип Сиднидің «Астрофель мен Стелла» (1591) поэмасынан басталып, екі онжылдыққа созылған махаббат өлеңдерінің серияларында жиі кездесетін. Осы кезеңде шамамен төрт мың сонет жазылған. Дегенмен, осындай көп санына байланысты, көптеген конвенциялық және қайталанатын туындылар күдікпен қарастырылды. Сэр Джон Дэвис оларды тоғыз «алдау сонеті» сериясында пародиялады, ал Уильям Шекспир де өзінің 130-шы сонетінде («Менің сүйіктіме күндей жарқын көз жоқ») олардың кейбіреулерін сынады. Шекспирдің 154 сонеттен тұратын жинағы еркек және әйел тұлғаларға арналған, бұл қалыпты үлгіден өзгешелік. Сонымен қатар, оның басқа сонеттері кейбір пьесаларына енгізілген. Бұл кездегі тағы бір ерекшелік – Эдмунд Спенсердің «Аморетти» поэмасында қолданылған форма, онда ABAB BCBC CDCD EE рифмасы қолданылады. Содан кейін, келесі ғасырда Джон Донн барокко стилін өзінің қасиетті сонеттер сериясының жаңа тақырыптарына бейімдеді. Джон Милтонның сонеттері ерекше жағдайды құрайды және тағы бір стильдік өзгерісті көрсетеді. Ағылшын тіліндегі екі және итальян тіліндегі бес жасөспірім туындысы Петрарка рухында жазылған. Бірақ оның жетілген кезеңіндегі он жеті сонет жеке және саяси тақырыптарды қамтиды. Олардың жақын тон мен кейде өлеңдегі вольтаны басып өтуі Милтонның сонет формасын Горацийдің одасына бейімдегендігін көрсетеді. Ол сондай-ақ «Ұзақ парламент кезінде ар-ожданға күш көрсетушілер туралы» өлеңінде итальяндық форманың – каудатты сонеттің нұсқасын ағылшын тіліне алғаш енгізген сияқты.

18-19 ғасырлар

Сонет үлгісі Реставрация кезінде жойылды, ал 1670 мен 18 ғасырдың екінші жартысы аралығында дерлік ешқандай сонет жазылмады. Бұл форманы қайта жаңғыртудың алғашқыларының бірі Томас Уортон болды, ол Мильтонды өзінің үлгісі ретінде алды. Оксфордта оның төңірегінде осы қайта жаңғырумен байланысты адамдар топтасты, олардың ішінде Джон Кодрингтон Бэмпфилд, Томас Рассел, Томас Уорвик және Генри Хедли болды, олардың кейбіреулері сонеттердің шағын жинақтарын жариялады. Көптеген әйелдер де сонет түрін қабылдады, әсіресе Шарлотта Смит, оның қайғылы "Элегиялық сонеттері" (1784 жылдан бастап) сол кездегі "сезімталдық мектебін" құруға көмектесті деп есептеледі. Уильям Лизл Боулз да оның жақын ізбасары болды, бірақ екеуінің де жетістігі сол кездегі поэзия саясатында қарсылық тудырды. Уильям Бекфорд Смиттың меланхолиялық мінезі мен архаикалық тілінің есесін шығарып, "Шүбірге арналған элегиялық сонет" деп атады. 1796 жылғы "Әртүрлі тақырыптардағы өлеңдер" жинағының алғы сөзінде Сэмюэл Тейлор Колеридж өзінің "Эффузиялар" сериясы туралы былай деді: "Мен "Сонет" атауы оқырманымды Рев. У. Л. Боулз есімді кіммен салыстырса, қазірдің өзінде орташа деңгейден төмен түсіп қалар едім". Формаға қатысты да наразылықтар болды. Көптеген алғашқы қайта жаңғыртушылар Мильтонның сонеттерін өздерінің үлгісі ретінде пайдаланған болса, Смит пен Боулз Шекспирдің формасын артық көрді. Бұл Мэри Робинсонның "Сафо мен Фаон" тізбегіне жазған алғы сөзінде Петрарка формасының Мильтон қолданған заңдылығын, "өздерін маңызды санаған ақындардың қызған миынан туған, сипатталмаған эфемерлерге" қарағанда жоғарырақ деп мәлімдеді, олар сол кездегі әдеби сыннамаларда сонеттер ретінде танылды. Вордсвортқа ең үлкен әсер еткені Мильтонның сонеттері болды, ол 1803 жылы оларды "энергиялық және әртүрлі дыбыс ағынымен, рифма мен бос өлеңнің біріктірілген әсерін мен білетін кез келген өлеңмен салыстырғанда тар кеңістікке сыйғыза алатын" деп сипаттады. Осылайша, оның қысылуы көптеген тақырыптарға қолданылатынын білген Вордсворт ақырында 523-ке жуық сонет жазды, олар 19 ғасырдың бірінші жартысында үлкен стильдік әсер етті. Оның басқаларға ұнату себебінің бірі - сонетті жаңа тақырыптарға, көбінесе тізбектерде назар аудару үшін пайдалануы. Дуддон өзені туралы сериясынан аймақтық табиғи ерекшеліктердің көптеген түрлері туралы ойлар туды; оның саяхаттық өлеңдері, әрқашан сонет түрінде болмаса да, көптеген еліктеушілерді тапты. Соңында үш серияға бөлінген "Шіркеу сонеттері" діни және құлшылық тақырыптарындағы сонеттерге сұраныстың өсуіне себеп болды. Мильтонның саяси тақырыптарға деген сүйіспеншілігі Вордсворттың "Азаттық пен тәртіпке арналған сонеттер" арқылы жалғасып, қазіргі замандастары үшін де үлгі болды. Алайда, 1821 жылы "The New Monthly Magazine" журналындағы бір скептик "сонеттоманияны" "тозған жануардың шағуына" ұқсас жаңа ауру деп диагностикалады. Романтикалық дәуірде сонеттің пайдасына жасалған насихаттың тағы бір бөлігі - оның вариациялану мүмкіндігін көрсету үшін сонет түрінде оны ұсынудың рефлекстік стратегиясы болды. Вордсворттың "Кеңістігі тар болғандықтан монахтар уайымдамайды" (1807) өлеңінде вольта жетінші жолдан кейін келеді, өлеңді екі тең бөлікке бөледі. Китс "Егер ағылшын тіліміз жайсыз рифмалармен шектелуі керек болса" (1816) өлеңінде жиі enjambment-ті қолданады және оның сезім бірліктерін төрт трецетке және бір жұп өлеңге бөледі. Вордсворт мұны кейіннен "Сонетті жек көрме" (1827) өлеңінде жүзеге асырады, ол ортаңғы бөлінусіз және онда enjambment-ті басқару арқылы сезімнің желіден желіге ауысуы ода сияқты қозғалысқа айналады. Форманы оның шектеулерінен босату мақсатымен Мэтью Арнольд өзінің "Поэзияның қатаңдығы" (1867) өлеңін сегізінші жолды жалғастырып, соңғы үш жолмен шектелген қорытындыға жеткізілген баяндауға айналдырады. 19 ғасырдың екінші жартысына таман сонеттер ұзақ тізбектерде жариялануы үшін қызығушылық тудырды. Осы кезеңде форманы жаңартуға үнемі тырысылды. Мысалы, Элизабет Баррет Браунингтің автобиографиялық "Португалдық сонеттері" (1845–50) елизаветалық кезеңнен бері сәтті құдалықтың алғашқы суреті ретінде сипатталады. Ол 44 сонеттен тұрады, драмалық бірінші тұлғалық баяндама, жиі вольтада тоқтамайтын enjambment-ті қолданады. Осы әдіспен шығарма "аяттың аргументке және ой мен сөйлеу ырғағына икемделуімен және бақылауымен" ерекшеленеді. Бұл тізбекті 1862 жылы Джордж Мередиттің "Заманауи махаббат" өлеңі жалғастырды, ол жазушының алғашқы некесінің бұзылуына негізделген. Ол 16 жолдан тұратын форманы қолданады, ол сонет сияқты жұмыс істейді, жұмыстың елу баяндау эпизодарын байланыстырады. Негізінен, төрттік өлеңдердің әрқайсысы жабық рифмадан тұрады, ырғақты түрде осы бөлістер арқылы итеріледі, осылайша реалистік романға қарағанда лирикалық өлеңге көбірек байланысты күрделі синтаксистік құрылымға мүмкіндік береді. Жоғарыда аталған авторлардың басқа жұмыстары көрсеткендей, олар тікелей повестьтерді жазуға да қабілетті болды. Сонетті повестьтік режимге бейімдеуде олардың басты қызығушылығы - өздеріне қойған техникалық қиындықтарды жеңіп, олар жұмыс істеп жатқан форманың жаңа мүмкіндіктерін дәлелдеу. Баррет Браунингтің "Португалдық сонеттеріндегі" алғашқы төрттік өлең Теокриттің пасторальдық өлеңдерінен алынған жолдардың еске түсіруімен басталса, Эдвард Кракрофт Лефрой (1855–1891) 1885 жылғы "Теокриттен эхолар" (1885, қайта басылымы 1922) шығармасындағы грек тілінен жасалған отыздан астам бейімдеме арқылы повестьтік режимнен драматикалық режимге қарай жол табады. Бұдан басқа, мұндай материалды тізбекке жинақтау идеясы Лефройға тән болғанымен, Томас Уорвик бір ғасыр бұрын "Бакхилидтен" сонетінде, ежегі грек авторының фрагментіне негізделген осындай тәсілді болжаған. Еуген Ли Хамильтонның сонеттің драматикалық мүмкіндіктерін зерттеуі 1888 жылғы "Құбылмалы сонеттер" жүзілігі арқылы жүзеге асты, ол 1120–1820 жылдар арасындағы жеті ғасырдан алынған эпизодтарға негізделген. Екі тізбек те Баррет Браунингтің немесе Мередиттің тізбектерімен салыстыруға келмейді, бірақ олар форманы жылдам күшінен айырып алатын жаңаруға қатысты заманауи құштарлықты көрсетеді.

20 ғасыр

Поэзиялық прозодияны жаңартуға тырысқан Джерард Мэнли Хопкинс өзінің эксперименталды серпінді ырғағын сонет құрамына қолданды, мысалы, "Желқой" атты риторикалық өлеңінде бес (немесе кейде алты) буынды жолдың ішіндегі басылмаған буын санын арттырды. Ол сонеттің пропорцияларын да өзгертіп, 101/2 тармақты "Pied Beauty" қысқа сонетінен бастап, 24 тармақты "Табиғат – Гераклиттің оты" атты кеңейтілген сонетке дейін түрлендірді. Бұл өлеңдер Виктория дәуірінің соңында жазылса да, 1918 жылға дейін жарияланғанға дейін дерлік белгісіз болып қалды. Студент В.Х. Ауден кейде "Құпия агент" шығармасында рифмадан толығымен бас тартқан деп есептеледі, бірақ содан кейін көптеген дәстүрлі сонеттерді, соның ішінде халықаралық дағдарыс кезінде жазылған екі ұзақ тізбекті – "Соғыс кезінде" (1939) және "Іздеу" (1940) – жазды. Кейбір авторлардың тізбектері көбірек эксперименталды және формасы еркін болды, оның радикалды мысалы – Дилан Томас жазған "Түндегі сүмбіле жарығымен" (1935) атты он ретсіз және рифмасы шамалы кваторзайна. 1978 жылы екі жаңашыл тізбек жарияланды, сол кезде бір сыншының айтуынша, "соннет жатып, шаршағандай сезінеді". Питер Дейлдің "Бір-біріміз" атты кітабында алпысқа жуық сонеттен тұратын диалог бар, онда рифмалау әдістері сөйлесушілер арасындағы эмоциялардың әртүрлілігімен бірдей. Сонымен қатар, Джеффри Хиллдің "Англиядағы христиандық сәулетті қайта жаңғырту үшін кешірім" (1978) атты шығармасы "Tenebrae" жинағында жарық көрді, онда тізбектегі он үш өлең жартылай рифма қолданады және көбінесе вольтаны елемейді. Сеймус Хини осы кезеңде екі тізбек жазды: "Егістіктегі жұмыс" (1975) жинағындағы жеке "Гланмор сонеттері"; және "Шығарылымдар" (1987) жинағындағы "Қызыл шам" атты еркін құрылған елегиялық сонеттер.

АҚШ

Ең ерте американдық сонет – Дэвид Хамфристің 1776 жылғы «Йель колледжіндегі достарыма арналған, оларды армияға қосылу үшін тастап кеткенімде» атты сонеті. Сонет формасы одан кейін Уильям Ллойд Гаррисон және Уильям Каллен Брайант сияқтылардың арасында кеңінен қолданылды. Кейін Генри Уодсворт Лонгфеллоу және басқалар да осылай істеді. Оның туындылары «көктемгі бай сөздікпен» және ой мен сезімнің нәзіктігін бейнелеу үшін материалдық бейнелерді пайдалануымен сипатталады. Ол сондай-ақ бірнеше сонеттерді, оның ішінде Микеланджелоның жеті сонетін аударды. Кейіннен Эмма Лазарустың көптеген сонеттерінің ішіндегі ең танымал – 1883 жылғы «Жаңа Колосс», ол Бостандық мүсінінің және Жаңа әлемге иммигранттарды қарсы алудағы рөлін жұртқа жеткізеді. 19 ғасырда американдық ақындар жазған сонеттер антологияға енгізілді. Олар Ли Хант пен С. Адамстың «Сонет кітабында» (Лондон және Бостон, 1867) жеке бөлімге қосылды, онда Адамстың «Америкалық сонеттер және сонетшілер» атты мақаласы және тек американдық әйелдердің сонеттеріне арналған бөлім бар. Содан кейін Уильям Шарптың «Америкалық сонеттер» антологиясы (1889) және Чарльз Х. Крандлдың «Америкалық ақындардың өкілді сонеттері», сонеттің табиғаты мен тарихы туралы эссесімен (Хьютон Миффлин және компаниясы, 1890) жарық көрді. Эсседе сонымен қатар американдық жетістікті түсіндіру үшін сонеттің бүкіл тарихы, соның ішінде ағылшын үлгілері және аудармадағы еуропалық үлгілер зерттелді. Жақындағы зерттеулер американдық поэзияның стандартты жинақтарында антологияға енгізілмеген көптеген афроамерикандық сонеттерді анықтады. 19 және 20 ғасырдың басындағы маңызды жазушылардың қатарында Пол Лоренс Данбар, Клод Маккей, Каунти Каллен, Лэнгстон Хьюз және Стерлинг А. Браун болды. Бірнеше афроамерикандық әйел ақындар сонеттерді қамтитын томдары үшін жүлде алды, мысалы Маргарет Уокер (Йель поэзия сериясы), Гвендолин Брукс (Пулиццер сыйлығы), Рита Доув (Пулиццер сыйлығы) және Наташа Третьвей (Пулиццер сыйлығы). Лэнгстон Хьюз және Амири Барака сонеттің қара поэзияға сәйкестігіне күмән келтірсе де, екеуі де сонеттер жариялаған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде американдық экспедициялық корпусындағы әскери қызметінің әсерлерін жазған ретсіз сонеттер сериясы алғаш жарық көрген кезде көп назар аударған жоқ. Бірақ 2008 жылы қайта жарияланғанда Дана Джиоя кіріспесінде Уайеттің Ұлы соғыстағы британдық соғыс ақындарымен салыстыруға болатын жалғыз американдық ақын екенін мәлімдеді, бұл пікірді кейін Джон Столворти жұмысты қарап шыққанда растады. Уайеттің туындысы жарық көргеннен кейін көп ұзамай, Х. П. Лавкрафт өзінің өте ерекше сонет тізбегін жазды, оның бөлімдері алғаш рет жанрлық журналдарда пайда болды. 1943 жылға дейін ол толыққанды «Yuggoth-тен шыққан саңырауқұлақтар» ретінде жарияланбады. Бұл 36 өлең Петрарханың сонетіне негізделген гибридтік формада жазылған, ол әрқашан Шекспирдің сонетіне ұқсайтын рифмалы жұппен аяқталады. Бұл өлеңдердің көпшілігі үздіксіз, бірақ тақырып бойынша біріктірілген, Лавкрафттың көркем әдебиетінде кездесетін армандалған және басқа дүниелік сценарийлерді сипаттайтын шағын суреттер. Олардың әдепсіз стилі бір кезде Эдвард Арлингтон Робинсонның стилімен салыстырылды, бірақ содан бері бұл туындыны қазіргі заманғы маңыздылығы бар кішігірім поэзия ретінде қарастыруға болады. Джон Беррименнің жағдайында, ол 1940 жылдары бірнеше жүздеген модернистік махаббат сонеттерін жазды. Алайда, олар 1967 жылға дейін жиналмады, сонда олар «Берриманның сонеттері» ретінде жарық көрді, оларға бірнеше қосымшалар қосылып, оларды реттілік түріне келтірді. 2014 жылы «Поэзия» журналындағы кітабына жазған шолуында Апрель Бернард «Беррименді» «Генриге» ұқсас жартылай ойдан шығарылған кейіпкер етіп жасағанын айтады. Ол сонымен қатар ағылшын ақындары Томас Уайатт пен Джерард Мэнли Хопкинс арқылы жұмыстың ретсіз синтаксисі үшін ежелгі тамырларын анықтады. Бірақ осы уақытта сонет формасымен тек сырттай байланысы бар кваторзайндар тізбегі пайда бола бастады. Тед Берриганның «Сонеттер» (1964) метрін және рифмасын тастайды, бірақ 14 жолдық құрылымның динамикасын сақтайды. Берриган «Шекспирдің сонеттері» арқылы шабыттанғанын мәлімдеді, өйткені олар жылдам, музыкалық, тапқыр және қысқа болды. Басқалар Берриганның туындысын «қайталау, қайта реттеу және 'табылған' сөз тіркестері мен мәтінін пайдалану» арқылы постмодерн коллаж ретінде сипаттады, ол «сонеттің түбегейлі деконструкциясы» ретінде қызмет етеді. 1969 жылдан бастап Роберт Лоуэлл де өзінің «Дольфин» (1973) атты Пулиццер сыйлығын алған томды қоса, бос өлең сонеттерінің бес жинағында форманың аз радикалды деконструкциясын жариялай бастады. Ол оларды «жақсы жағдайда иамбтық пентаметрдің сөздері және көбінесе сонеттердің құрылымы мен кульминациясы» деп сипаттады. Қатаң формаға қарсы заманауи реакцияны Уильям Баэрдің «Сонеттер: 150 заманауи сонет» (2005) антологиясына кіріспесінде сипаттаған. Бірақ осының бәріне қарамастан, көптеген жазушылар сонет өлді деп мәлімдесе де, басқалары – Ричард Уилбур, Ховард Немеров және Энтони Хект сияқтылар – сонеттерді жазуын жалғастырды және ақырында «Формалист» және кейін «Measure» журналдарымен байланысты болды. Бұл журналдар 1994 жылдан 2017 жылға дейінгі Жаңа Формализмнің жақтастары болды және жыл сайынғы Ховард Немеров Сонет сыйлығын демеушілік етті.

Канада

Канадада XIX ғасырдың соңғы онжылдықтарында Конфедерация ақындары, әсіресе Арчибальд Лэмпман пасторальдық тақырыптағы сонеттерімен белгілі болды. Канадалық ақын Сеймур Мэйн сөздік сонеттердің бірнеше жинағын шығарды және бір жолға бір сөзден тұратын, қабылдауын нақты бейнелейтін форманың негізгі жаңарушыларының бірі болып табылады.

Неміс тілінде

Паулюс Мелисс сонетті неміс поэзиясына алғаш енгізді. Бірақ сонетті неміс санасына көтеруге ең көп үлес қосқан адам Мартин Опиц болды, ол екі еңбегінде – «Buch von der deutschen Poeterey» (1624) және «Acht Bücher Deutscher Poematum» (1625) – сонетті жеке жанр ретінде орнатып, оның композициялық ережелерін қалыптастырды. Ол иамбтық александриндермен жазылуы керек еді, октавада еркек және әйел рифмалары кезектесіп, ал сестет үш рифмамен еркін болатын. Бұл ережелерді нығайту үшін Петрарка, Ронсард және Даниэль Хайнсиус аудармалары пайдаланылды. Содан кейін 18 ғасырда Иоганн Вольфганг фон Гёте итальян поэзиясынан алынған рифма схемасын қолданып, бірнеше махаббат сонеттерін жазды. Оның қайтысынан кейін Гёте шәкірттері ABBA BCCB CDD CDD рифмасымен жазылған еркін «неміс сонетін» жасады. Сонет дәстүрін Август Вильгельм фон Шлегель, Пол фон Хейзе және басқалар жалғастырды, ол Райнер Мария Рилкенің «Орфейге арналған сонеттерінде» (Sonnets to Orpheus) толыққанды дамыды. Бұл сонеттер «сонет тізбегі әдебиетіне монументалды үлес қосатын, қазіргі заманғы поэзияның ұлы туындыларының бірі» деп сипатталады. 1922 жылы, Рильке «Дуино элегиясын» аяқтау кезеңінде, 55 сонеттен тұратын циклды екі бөлімге бөліп жазды. Неміс тіліндегі толық атауы – «Die Sonette an Orpheus: Geschrieben als ein Grabmal für Wera Ouckama Knoop» («Орфейге арналған сонеттер: Уера Укама Кноопқа арналған мазар»), ол лейкемиядан жас бишінің қайтысын еске алуға арналған. Атаудағы «Grabmal» (сөзбе-сөз «мазар белгісі») 1919 жылы Рильке аударған Стефан Маларменың «Томбо» (Tombeaux) сериясын еске түсіреді, сондай-ақ 1921 жылы Рильке аударған Микеланджелоның сонеттерімен де байланысты. Рильке сонеттері, қайтыс болған қыздың биін бейнелейтін динамикалық құрылымға ие, өмір мен өлім және өнердің олармен байланысы тақырыптарын қамтиды. Әртүрлі рифма схемаларымен қатар, жолдардың ұзындығы да әртүрлі, тіпті бір сонет ішінде де ретсіздік байқалады. Неміс сонеттеріндегі маңызды категория – түрбулентті кезеңдерге жауап беру. Оларға Фридрих Рекерттің 1814 жылы Наполеон үстемдігіне қарсылық білдірген 72 «Қоралдан жасалған сонеттері» («Geharnischte Sonneten»), сондай-ақ 1848–1849 жылдардағы неміс төңкерісі мен Бірінші Шлезвиг соғысы кезінде Эммануэль Гейбель жазған сонеттер кіреді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Антон Шнак, бір антологтың айтуынша, «өнер туындылары Уилфред Оуэнмен салыстыруға болатын жалғыз неміс тіліндегі ақын» болды, ол 1920 жылы «Tier rang gewaltig mit Tier» («Жануарлар күшпен күресті») атты сонеттер тізбегін жариялады. Ондағы 60 өлеңнің құрылымы дәстүрлі неміс сонетіне сәйкес келеді, бірақ Эрнст Штадлер дамытқан ұзақ жолды, еркін ырғақтарда жазылған. Патрик Бриджвотер 1985 жылы бұл туындыны «1914–1918 жылдары неміс соғыс ақынының шығарған ең жақсы жинағы» деп атады, бірақ ол «күні бүгінге дейін тіпті Германияда да көбінесе белгілі емес» деп қосты.

Нидерланд тілінде

Нидерландыда Питер Корнелизуон Хуфт барокко стилінде сонеттерді енгізді, олардың ішінде «Mijn lief, mijn lief, mijn lief: soo sprack mijn lief mij toe» дыбыс пен сөз ойындарының көрнекті мысалын ұсынады. Оның тағы бір сонеті, Хьюго Гроцийге арналған, кейіннен Эдмунд Госс аударды. Кейінгі ғасырларда сонет формасы тасталды, бірақ голландия поэзиясына жаңа өмір беру үшін кезекті жаңашылдар оны қайта қолға алды, олардың пікірінше, ол жолын жоғалтқан еді. 1880-жылдардағы буын үшін Жак Перктің «Матильда» сонеттер тізбегі біріктіруші шақыру ретінде қызмет етті. Ал жаңа ғасырдың басында Мартинус Нижгофф модернистік үлгілерге көшуге дейін көрнекті сонеттер жазды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін авангард ақындары барлық формализмге қарсы соғыс жариялады, әсіресе 1880-жылдардағы стильдің өкілдері Виллем Клустың шектен тыс субъективтілігі мен өзін-өзі мақтан етуіне қарсы шықты, ол бір кезде «Менің ең терең болмысымда мен құдаймын» деген сонетпен бастаған болатын. Оған жауап ретінде Люсберт өзінің алғашқы жинағын ашқан «сонетте» осындай жазуды сатиралады: ::I/ me/ I/ me// me/ I/ me/ I// I/ I/ my// my/ my/ I. Бірақ 20-шы ғасырдың соңында Геррит Комриж және Ян Каль сияқты формалистік ақындар бұрынғы онжылдықтардың экспериментализміне реакция ретінде қайтадан сонеттер жазып жатты.

Чех тілі

Сонет 19 ғасырдың басында чех әдебиетіне енгізілді. Алғашқы ірі чех сонетшісі Ян Коллар болды, ол «Славья Дцера» (Славаның қызы / Атақ қызы) деп аталатын сонеттер циклын жазды. Коллар словак болғанымен, панславизмді қолдады және словак тілі жеке тіл болуы керек дегенмен келіспегендіктен чех тілінде жазды. Коллардың ең маңызды туындысы Дантенің «Құдайлық комедиясы» сияқты ұлы славян эпосы ретінде жоспарланған. Ол сандық гексаметрлерде жазылған «Прелюдиядан» және сонеттерден тұрады. Келесі басылымдарда өлеңдер саны 645-ке дейін жетті. Чехияның ең ұлы романтик ақыны Карел Хайнек Маха да көптеген сонеттер жазды. 19 ғасырдың екінші жартысында Ярослав Врхлицкий «Сонеты самотаре» (Жалғыздық сонеттері) атты туындысын жариялады. Көптеген сонеттер жазған тағы бір ақын – Йозеф Сватоплюк Махар. Ол «Čtyři knihy sonetů» (Сонеттердің төрт кітабы) атты кітап шығарды. 20 ғасырда Витезслав Незвал Роберт Давидтің құтқарушысы үшін «100 сонет» циклын жазды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін сонет Олдрих Вихлидалдың сүйікті түріне айналды. Чех ақындары сонеттер үшін әртүрлі өлшемдерді қолданады: Коллар мен Маха онсиллабтарды, Врхлицкий иамбтық пентаметрді, Антонин Сова еркін өлеңді, ал Жири Ортен чех александринін қолданды. Өзі де танымал сонеттер авторы Ондрей Ханус 20 ғасырдың бірінші жартысында чех сонеттері туралы монография жазды.

Ресей

XVIII ғасырда Ұлы Петрдің батыстық реформаларынан кейін орыс ақындары (соның ішінде Александр Сумароков және Михаил Херасков) сонеттермен эксперимент жасауды бастады, бірақ бұл форма көп ұзамай танымалдылығы жағынан көбірек икемділікке ие Онегин строфасына ұтылды. Оны Александр Пушкин өзінің «Евгений Онегин» атты поэмасында қолданды және он төрт жолдан тұратындықтан, «Онегин сонеті» деп те аталады. Дегенмен, бұл форма рифма схемасы және әр жолдағы буын саны бойынша қалыптан шығып, сонетке ұқсас емес, тек туыс екенін көрсетеді. Кейіннен Михаил Лермонтов та «Тамбов қазынашысының әйелі» повесінде осы форманы пайдаланды.

Словения тілі

Словенияда сонет ұлттық өлең түріне айналды. Словенияның ең ұлы ақыны Франс Прешерен көптеген сонеттер жазды. Оның әлемдегі ең танымал шығармасы – «Сонеттік шүберек» (Sonetni venec), ол сонеттер тізбегінің үлгісі. Оның тағы бір шығармасы – «Бақытсыздық сонеттері» (Sonetje nesreče) жинағы. Прешереннен кейін көптеген ақындар сонет жазуды жалғастырды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін сонеттер өте танымал болды. Словения ақындары дәстүрлі ұйқасты сонеттерді де, қазіргі заманғы, ұйқассыз, еркін өлеңмен жазылған сонеттерді де жазады. Олардың арасында Милан Есих және Алеш Дебеляк бар. Словения поэзиясындағы сонеттер метрі – итальяндық эндекасиллабо мен неміс иамбикалық пентаметріне негізделген әйелдік ұйқаспен иамбикалық пентаметр.

еврейше

Орта ғасырдағы еврей поэзиясындағы алғашқы сонеттер шамамен 1300 жылы Римде Римдік Иммануилмен жазылған болуы мүмкін, бұл итальяндық сонеттің пайда болуынан кейін бір ғасырдан да аз уақыт өткен кезге сай келеді. Оның "Махберот Иммануил" мақама жинағында 38 сонет бар, олар еврей және араб өлеңдеріне тән сандық өлшемнің элементтерін және итальяндық буындық өлшемді үйлестіреді.

Урду тілінде

Орыс және басқа да еуропалық ақындардың ықпалында болған урду ақындары сонетті урду поэзиясына салыстырмалы түрде кеш енгізді. Азматулла хан (1887–1923) 20-ғасырдың басында осы форманы урду әдебиетіне алғаш рет енгізген деп саналады. Сонеттер жазған танымал урду ақындарының қатарында: Ахтар Джунагархи, Ахтар Ширани, Ноон Мием Рашид, Мехр Лал Сони Зия Фатехабади, Салам Махалишахари және Вазир Аға болды.