Кіріспе
Шахмат мәселелерінде кездесетін Плачутта құрылғысы – шахмат мәселелерінде қолданылатын, қарсыластың бірнеше алыс қадамдарды бақылауын жоққа шығару үшін бір фигураның құрбандықпен блокадаға қойылатын тәсіл. Мысалы, қарсыластың екі пілі, ферзі немесе ладьясы қиылысқан тор қадам арқылы қорғаныс ұстап тұрса, жау бірлігі сол қадамға кіргенде бұрынғы қорғаныс жүйесі бұзылады, тіпті ол алынса да, бұрынғы қорғаныс жағдайын қалпына келтіру мүмкін болмайды. Плачутта – 1827-1883 жылдары өмір сүрген Йозеф Плачуттаның есімімен аталады және басқа да бірнеше шахматтық тақырыптармен байланысты: оны маңызды қадамдағы құрбандық арқылы туындаған Вюрцбург-Плачутта деп қарастыруға болады (Вюрцбург-Плачуттаның өзі Хольцхаузеннің кедергілерінен тұрады); немесе оны қара фигуралардың бірдей (бірін-бірінен өзгеше емес) қозғалыстарымен байланысты Новотный деп санауға болады (Новотныйның өзі маңызды қадамдағы ақ фигураның құрбандығы арқылы жасалған Гримшоу). Сондай-ақ, оны анти-Бристольмен салыстыруға болады, онда екі қара фигура бір сызықта бір-біріне кедергі келтіреді.
The Plachutta is a device found in chess problems wherein a piece is sacrificially positioned in blockade to deny coverage of multiple distant squares required by the opposition. For example, two of an opponent's bishops, queen, or rooks are defending locations through an intersection square, and an enemy unit moved into that square blocks disrupts coverage in such a way that, even if captured, the previous defensive situation cannot be restored. The Plachutta is named after Joseph Plachutta (1827–1883), and related to a number of other problem themes: it can be regarded as a Würzburg–Plachutta brought about by a sacrifice on the critical square (a Würzburg Plachutta itself being a pair of Holzhausen interferences); or it can be thought of as a Novotny with similarly moving (rather than differently moving) black pieces involved (a Novotny itself being a Grimshaw brought about by a white sacrifice on the critical square). It can also be compared to the anti Bristol, in which two similarly moving black pieces interfere with each other along the same line.
1. Жасырын
Оң жақтағы проблема – Уильям Шинкменнің салыстырмалы түрде қарапайым мысалы, ол 1910 жылы «White Rooks» журналында жарияланды. Бұл үш ходта мат (ақ бірінші қозғалады және қараны кез келген қорғанысқа қарсы үш қозғалыс ішінде шашка-матқа ұшыратуы керек). Шешімнің (бірінші ходы) – 1. d5. Бастапқы позицияны қарастырғанда, бұл неге жұмыс істейтінін көреміз: ақ 1. Ra8 немесе 1. Rg8 ойнағысы келеді, бірақ біріншісі қараның слонымен, ал екіншісі қараның ферзімен тоқтатылады. 1. d5 екі қара фигураның да осы алаңдарға жолын кеседі, ал қайсысы осы піяданы алса, ол екіншісіне кедергі келтіріп, екі қауіптен де өзі қорғануға мәжбүр болады (шахмат тілімен айтқанда, ол жүктемеге шалынады). Егер 1...Qxd5 болса, ақ 2. Ra8+ Qxa8 ойнай алады, ферзь g8-ді қорғаудан ауытқиды, бұл 3. Rg8# мүмкіндігін береді. Ал егер 1...Bxd5 болса, ақ 2. Rg8+ Bxg8 ойнай алады, слон a8-ді қорғаудан ауытқиды, бұл 3. Ra8# мүмкіндігін береді.
2. Қауіпсіздік.
Оң жақта тағы бір қарапайым мысал келтірілген, бірақ бұл жолы араласуларға екі мұнара, епископ пен патшайым емес, қатысады. Д.Д. Денсмордың 1916 жылы "Gazette Times" газетінде жарияланған мәселесі үш қадамда шахтаудың тағы бір мысалы. Шешімі – 1. Nb7, ол екі мұнараның да жолына кедергі келтіріп, 2. Rh7# және 2. Rb1# қауіптерін тудырады. Қара Raxb7 арқылы қорғануға тырысады, бірақ бұл мұнараны артық жүктейді, сондықтан ақ 2. Rb1+ Rxb1 3. Rh7# деп ойнай алады. Басқа түсіру де осыған ұқсас: 1. Rbxb7 2. Rh7+ Rxh7 3. Rb1#. Қай мұнара түсірсе де, ол екіншісіне кедергі келтіріп, артық жүктемеге ұшырайды, өзі жеке екі қауіптің алдын алуға мәжбүр болады.
3. Өмірлік.
Көбірек жетілдірілген мысал – 1991 жылы «Саховский Гласник» журналында жарияланған және 1-орынды жеңіп алған Александр Н. Панкратов пен Иосип Варганың оң жақтағы төрт қадамдық мат мәселесі. Ақ 1. e3-тен бастайды, d4-ке қосымша қорғаныс қосып, 2. Rc5# қауіпті жасайды. Қараның екі негізгі қорғанысы – e3-тегі екі ұстау, бірақ әрқайсысы Аққа 2-қадамда Плахутта кедергісін жасауға мүмкіндік береді. Егер 1...Rxe3 болса, Ақ 2. f4! ойнайды, бұл патшайым мен пілге Плахутта кедергісі: 2...Qxf4 болса 3. Nxe3+ Qxe3 4. Nxe5# болады, ал 2...Bxf4 болса 3. Nxe5+ Bxe5 4. Nxe3# болады. Егер 1...Bxe3 болса, Ақ 2. Bb3+! ойнайды, бұл екі қара мұнараға Плахутта кедергісі: 2...Rbxb3 болса 3. Nxe3+ Rxe3 4. Nb6# болады, ал 2...Raxb3 болса 3. Nb6+ Rxb6 4. Nxe3# болады. 1. e3 басқа кез келген қадам 2. Rc5# 1. e3 Rxe3 2. f4 Qxf4 3. Nxe3+ Qxe3 4. Nxe5# мүмкіндігін береді. 1. e3 Rxe3 2. f4 Bxf4 3. Nxe5+ Bxe5 4. Nxe3# мүмкіндігін береді. 1. e3 Bxe3 2. Bb3+ Rbxb3 3. Nxe3+ Rxe3 4. Nb6# мүмкіндігін береді. 1. e3 Bxe3 2. Bb3+ Raxb3 3. Nb6+ Rxb6 4. Nxe3# мүмкіндігін береді.
1. e3 Rxe3 2. f4 Qxf4 allows 3. Nxe3+ Qxe3 4. Nxe5#. 1. e3 Rxe3 2. f4 Bxf4 allows 3. Nxe5+ Bxe5 4. Nxe3#. 1. e3 Bxe3 2. Bb3+ Rbxb3 allows 3. Nxe3+ Rxe3 4. Nb6#. 1. e3 Bxe3 2. Bb3+ Raxb3 allows 3. Nb6+ Rxb6 4. Nxe3#
4. Ауыртпалық
Плачутта термині шахмат проблемалары әлемімен шектеліп, кеңірек шахмат контекстінде қолданылмайды, бірақ негізгі Плачутта үлгісі кейде (сирек болса да) нақты ойында кездеседі. Мысалы, оң жақта 1914 жылы Зигберт Тарраш (ақ түспен) пен Давид Маротти (1921 жылы Италия чемпионы), Э. Наполи, де Симон және дель Джудичеден құралған қарсыластар командасы арасындағы партиядағы жағдай келтірілген. Диаграммадағы позицияда қара патшайым Qb7-ге қарсы, ал c8-дегі ладья Rxc5-ке қарсы қорғанысқа тұр. Тарраш 31. Bc7! қозғалысын жасады, бұл Плачуттаның араласуы, содан кейін қара b7 және c5 екеуін де бақылауда ұстай алмайды (қара бұл қозғалыстан кейін тіпті отставкаға да кетті). Егер 31...Rxc7 болса, ладьяға шамадан артық жүктеме түседі, ол екі маңызды алаңды қорғауы керек: 32. Qb7+ Rxb7, және ладья c5 қорғанысынан ауытқиды, бұл 33. Rxc5# мүмкіндігін береді. Егер 31...Qxc7 болса, онда патшайымға шамадан артық жүктеме түседі: 32. Rxc5+ Qxc5 патшайымды b7 қорғанысынан ығыстырады, бұл 33. Qb7+ Kxa5 34. Ra1# мүмкіндігін ашады.