Кіріспе

Экономикадағы теория экономикалық құбылыс. Экономикадағы "Голландия ауруы" – нақты бір сектордың (мысалы, табиғи ресурстар) экономикалық дамуының артуы мен басқа секторлардың (мысалы, өңдеу өнеркәсібі немесе ауыл шаруашылығы) төмендеуі арасындағы айқын себеп-салдарлық байланыс. Бұл термин 1977 жылы "The Economist" журналы 1959 жылы Гронингенде ірі табиғи газ кен орнының табылуынан кейін Нидерландыдағы өңдеу өнеркәсібінің құлдырауын сипаттау үшін қолданылған. Деген болжам бойынша, дамып келе жатқан сектордағы (немесе шетелдік көмектің) кірістерінің өсуі экономиканың валютасын шетел валюталарына шаққанда (айырбас бағамы арқылы көрінеді) нығайтады (құнға өтеді). Бұл басқа елдер үшін елдің өзге экспорттарын сатып алуды қымбатқа түсіреді, ал импортты арзандатады, нәтижесінде бұл секторлардың бәсекеге қабілеті төмендейді. Бұл термин көбінесе табиғи ресурстардың табылуымен байланысты болғанымен, сонымен қатар "шетел валютасының көп көлемде түсуіне әкелетін кез келген дамуды, соның ішінде табиғи ресурстар бағасының күрт өсуін, шетелдік көмекті және шетелдік тікелей инвестицияларды" да қамтиды.

Ресурсқа негізделген халықаралық сауда

Хекшер-Олин/Хекшер-Олин Ванек моделі сияқты ресурстық мүмкіндіктерге негізделген халықаралық сауда моделінде Голландия ауруын Рыбчинский теоремасы арқылы түсіндіруге болады.

Әсерлер

Қарапайым сауда модельдері елдің салыстырмалы артықшылығы бар салаларда мамандануы керек екенін көрсетеді; демек, белгілі бір табиғи ресурстарға бай ел сол табиғи ресурстарды өндіруге маманданған абзал. Алайда, басқа теориялар мұның зиянды екенін көрсетеді, мысалы, табиғи ресурстардың азаюы кезінде. Сонымен қатар, бағалар төмендеуі мүмкін және бәсекеге қабілетті өндіріс кеткендей тез қайта оралмайды. Бұл технологиялық өсім дамып жатқан секторда және саудаға жатпайтын секторда, дамымайтын саудаға жататын секторға қарағанда баяу болғандықтан болуы мүмкін. Экономикада технологиялық өсім басқа елдерге қарағанда төмен болғандықтан, дамымайтын сауда тауарларындағы салыстырмалы артықшылығы азайды, осылайша компаниялар саудаға жататын секторға инвестиция жасамайды. Сонымен қатар, табиғи ресурстар бағасының құбылуы, демек, нақты айырбас бағамы жеке компаниялардың инвестицияларын шектейді, себебі компаниялар болашақ экономикалық жағдайды білмесе инвестиция жасамайды. Шикізат сияқты тауарлар экспорты валюта құнын арттырады. Осының нәтижесінде экономиканың басқа салаларында бәсекелестік болмайды. Табиғи ресурстарды өндіру өте капиталды қажет етеді, нәтижесінде жаңа жұмыс орындарының азануына себеп болады.

Минимализация

Голландия ауруының қаупін азайтудың үш негізгі жолы бар: (1) нақты валюта бағамының өсуін баяулату, (2) зиян шеккен секторлардың бәсекеге қабілеттілігін арттыру және (3) демографиялық бейімделу. Бір тәсіл – өсімнің кірісін ұстап қалу, яғни кірістің барлығын бірден елге әкелмеу, оның орнына кейбір кірісті шетелдегі арнайы қорларда сақтау және оны баяу әкелу. Дамушы елдерде бұл саяси тұрғыдан қиын болуы мүмкін, себебі көбінесе кедейлікті жеңілдету үшін өсімнің кірісін дереу жұмсауға қысым болады, бірақ бұл кең макроэкономикалық салдарларды ескермейді. Кірісті ұстап қалу шығыс әсерін азайтады, инфляцияның кейбір әсерін жеңілдетеді. Кірістің елге баяу келуінің тағы бір артықшылығы – елге тұрақты кіріс ағынын қамтамасыз ету, соның салдарынан жылдық кіріске сенімділік артады. Сонымен қатар, өсімнің кірісін сақтау арқылы ел болашақ ұрпақ үшін кірістің бір бөлігін сақтап қалады. Мұндай мемлекеттік байлық қорларына Австралия Үкіметінің Болашақ қоры, Иранның Ұлттық даму қоры, Норвегияның Үкіметтік зейнетақы қоры, Ресей Федерациясының Тұрақтандыру қоры, Әзірбайжанның Мемлекеттік мұнай қоры, Канаданың Альберта мұралық жинақтау қоры, Техастың Тұрақты мектеп қоры және Тұрақты университет қоры, Алясканың Тұрақты қоры және 1976 жылы құрылған Кувейт Мемлекетінің Болашақ ұрпақ қоры жатады. Жақында Камбоджада өткен БҰҰ Даму бағдарламасының ұйымдастыруымен өткен кедейлікті азайтуға бағытталған халықаралық мұнай және газ конференциясы мемлекеттік қызметкерлерді және энергия саласындағы кадрларды (CaDREs - Renewable Energies үшін Capacity Needs Diagnostics) жақсырақ білім беру қажеттігін көрсетті, бұл ресурстардың қарқынды пайдаланылуының (Paradox of plenty) алдын алуға көмектеседі. Нақты айырбас бағамының өсуін болдырмаудың тағы бір стратегиясы – экономикадағы жинақтарды арттыру, бұл нақты айырбас бағамын өсіруі мүмкін ірі капитал ағынын азайтуға мүмкіндік береді. Бұл ел бюджеті артық болған жағдайда ғана мүмкін. Ел жеке тұлғалар мен компанияларды табыс салығы мен пайда салығын төмендету арқылы көбірек жинақ жасауға ынталандыра алады. Жинақтарды арттыру арқылы мемлекет үкіметтік дефицитті және тікелей шетелдік инвестицияларды қаржыландыру үшін қарыз алу қажеттілігін азайта алады. Білім беруге және инфрақұрылымға инвестиция салу артта қалған өндіріс немесе ауыл шаруашылығы секторының бәсекеге қабілеттілігін арттыра алады. Тағы бір тәсіл – артта қалған секторға мемлекеттік қорғау, яғни субсидиялар мен тарифтерді арттыру. Алайда бұл Голландия ауруының әсерін нашарлатуы мүмкін, себебі шетелдік капиталдың көп бөлігін әдетте экспорт секторы қамтамасыз етеді және импорт секторы сатып алады. Импортталатын тауарларға тарифтер салу осы сектордың шетел валютасына деген сұранысын жасанды түрде төмендетеді, бұл нақты айырбас бағамының одан әрі өсуіне әкеледі.

Диагностика

Көбінесе, бір елде "Голландия ауруы" бар екеніне нақты сенім білдіру қиын, себебі табиғи ресурстардан түсетін кірістердің артуы, нақты айырбас бағамының өсуі және дамыға алмаған сектордың құлдырауы арасындағы байланысты дәлелдеу өте қиын. Нақты айырбас бағамының өсуіне Баласса-Самуэльсон эффектісіндегі өнімділік артуы, сауда шарттарының өзгеруі және ірі капитал ағындары сияқты басқа да факторлар себеп болуы мүмкін. Мұндай капитал ағындары көбінесе тікелей шетелдік инвестициялар немесе елдің қарызын қаржыландыру арқылы туындайды. Дегенмен, күтпеген және өте ірі мұнай мен газ кен орындарының табылуы, әсер еткен елдердің орташа есеп бойынша нақты айырбас бағамын өсіріп, дамыға алмаған сектордың құлдырауына себеп болатынын көрсететін дәлелдер бар.

Мысалдар

XVI ғасырда Испания мен Португалияға Америкадан әкелінген алтын және басқа да байлықтар. Австралиядағы алтын асығу 19 ғасырда, алғаш рет 1859 жылы Кэрнс сипаттаған. Кувейт мұнайы 1960 жылдардан қазірге дейін. Индонезияның 1974 және 1979 жылдардағы мұнай бумынан кейін экспорттық кірістері күрт өсті. 1970-1990 жылдар аралығында Солтүстік теңіз мұнайының Норвегия мен Ұлыбританияның өндіріс секторына әсері. Аналитиктер 1986 жылғы «үлкен жарылыстан» кейін Ұлыбританияның қаржы секторына тәуелділігінің артуы өндіріс өсімін тежейді деп санайды. Лондонның жылжымайтын мүлік нарығының өркендеуіне қатысты да ұқсас пікірлер айтылды. Бұл қаржы секторының өсуі негізінен Лондон Ситисіне шоғырланды, бұл Солтүстік пен Оңтүстік арасындағы экономикалық айырмашылықты күшейтті – Солтүстік бұрын күшті өнеркәсіптік және өндірістік базаға ие болған. Пол Кругман (басқалармен бірге) Ұлыбритания өндірісіне қаржы секторының әсері және Brexit-тен кейін, егер қаржы секторы Лондонға тәуелділігін азайтатын болса, қайта құрылу мүмкіндігі туралы жазды. Нигерия және 1990 жылдардағы басқа постколониялық Африка мемлекеттері. Венесуэла мұнайы тарихының белгілі бір кезеңдерінде. Карлос Андрес Перестің алғашқы президенттігі кезінде Венесуэланың ренталық мемлекет ретінде құрылуы ерекше жағдай болды. 2004 жылы Азиядағы цунамиден кейін Азияның кейбір аймақтарында болғандай, үлкен көлемдегі көмек пен қалпына келтіру жұмыстарынан кейін инфляциямен бірге апаттан кейінгі өсім. Канада долларының 2000 жылдардың басынан бастап мұнай бағасының күрт төмендеуіне дейін табиғи ресурстарға шетелдік сұраныстың өсуіне байланысты өсуі, өндіріс секторына кері әсер етті. Филиппиннің 2000 жылдардағы шетел валютасының көп көлемі валютаның бағамын өсіріп, бәсекеге қабілеттілікті төмендетті. 2000 жылдардың соңында Чилиде минералды тауарлар бағасының өсуіне байланысты Голланд ауруының белгілері байқалды. Австралияның минералды тауарлары 2000 және 2010 жылдары. Ресейдің 2000 және 2020 жылдардағы мұнай және табиғи газы. Әзірбайжан мұнайы 2000 және 2020 жылдары. АҚШ-та Сан-Франциско аймағының 21 ғасырдағы жоғары технологиялық секторға тәуелділігі. Сомалилік қарақшылардың алған сыйлықтары. Наурудың фосфат өндірісіне жоғары тәуелділігі, салықтардың жетіспеуі және үлкен мемлекеттік шығындар оның қорының көп бөлігі сарқылғаннан кейін проблемалар тудырды. Ел 2000 жылы банкротқа жақындады, ал 2004 жылы жұмыссыздық деңгейі 90%-ға жетті. Науру бір кезде әлемдегі ең бай ел болды (жан басына шаққандағы ЖІӨ), бірақ содан бері рейтингте 117-ші орынға түсті (Дүниежүзілік банк, 2022).