Кіріспе

Гавай дінінде жанартаулар мен оттың құдайы, Гавай аралдарының жаратушысы. Гавай дінінде Пеле (айтылуы) – жанартаулар мен оттың құдайы және Гавай аралдарының жаратушысы. Көбінесе құрметпен «Мадам Пеле» немесе «Түту Пеле» деп аталады, ол Гавай мифологиясында кеңінен танымал құдай және ежелгі Гавайиден жеткен мәдени бейне ретінде қазіргі күнде де ықпалды. Құдайдың эпитеттері: Пеле хонуа меа («Қасиетті жердің Пелесі») және Ка вахине ʻай хонуа («Жерді жейтін әйел»). Әр түрлі әңгімелерде Пеле құдайы Хаумея атты әйел рухтан туған делінеді, ол Папа, яғни Жер Ананың және Уакеа, Аспан Әкесінің ұрпағы, екеуі де жоғары мәңгілік күштерден тараған. Пеле «Қасиетті жерді қалыптастырушы» деп те аталады, бұл сөз ежелгі Гавай әндерінде кездеседі. Пеле туралы алғашқы жазбаша әңгімелерді Уильям Эллис жазған. Көптеген гавайлықтар Килауэада «от құдайларының отбасы» мекендейді деп сенеді, олардың бірі – Пеле, ол Килауэаға билік етеді және оның лава ағынын бақылайды. Гавай мифологиясында Пеле туралы көптеген дәстүрлі аңыздар бар. Пеле жанартаулардың құдайы ретінде танылғаннан өзге, оның күші, құштарлығы, қызғанышы және болмыстылығымен де әйгілі. Оның көптеген туыстары бар, соның ішінде Кане Милохай, Камохоалии, Намака және Хиака есімді көптеген әпкелері, ең танымал – Хиакаикаполиопеле (Пеленің құшағындағы Хиака). Олар көбінесе Хаумеяның балалары саналады. Пеленің туыстарына желдің, жаңбырдың, оттың, мұхит толқындарының және бұлттың түрлі түрлерінің құдайлары жатады. Оның үйі – Халемаумау деп аталатын от ұясы, ол Жердегі ең белсенді жанартаулардың бірі – Килауэаның кратерінде орналасқан, бірақ оның билігі Гавай аралдарындағы барлық жанартаулық белсенділікті қамтиды. Пеле басқа да зұлым құдайларға ұқсас ерекшеліктерге ие, олар жанартауларда мекендейді, мысалы, Канар аралдарындағы Гуанч мифологиясының шайтаны Гуайота, ол Тейде вулканында өмір сүреді және жергілікті Гуанч тайпасы оны вулканның атқылауына жауапты деп санайды. Аңыз бойынша, Пеле өзі каноэмен Таити аралынан Гавайиге саяхат жасаған. Сапар барысында ол әртүрлі аралдарда от жағуға тырысқан, бірақ оның қарындасы Намака оны қуалайды, оның жолын тоқтатуды көздеген. Соңында екі әпке ұрысып, Пеле қаза тапты. Осы оқиғадан кейін оның денесі жойылды, бірақ оның руы Килауэадағы Халемаумауда мәңгілікке қалды. «Оның денесі – жанартаудан шыққан лава мен бу», – дейді халық. Ол сондай-ақ түрленуге қабілетті, ақ иттің, қарт әйелдің немесе әдемі жас қыздың кейпінде көрінеді. От құдайы және жанартаулармен тығыз байланысты болғандықтан, Пеле «хуланың құдайы» деп те есептеледі. Ол хуланың тарихында маңызды тұлға, өйткені оның әпкесі Хиака хула биін алғаш орындаған адам деп саналады. Пеленің хуладағы маңыздылығының нәтижесінде оған және оның отбасына арналған көптеген хула билері мен әндері жазылған. Хула Пелеге арналғандықтан, би көбінесе оның күшті мінезін және жанартаулардың қозғалысын бейнелейтін өзгеше стильде орындалады.

Көшіру нұсқасы

Әңгіменің бір нұсқасында Пеле Канехолани мен Хаумеяның қызы болып табылады. Қуайхелани – Фатта Моргана сияқты еркін қалқып жүретін мистикалық жер, ол Кахики (Кукулу о Кахики) аймағында орналасқан. Ол анасының оттығының жанында, отты сақшы Лено макуамен бірге болады. Оның үлкен әпкесі, теңіз құдайы На мака о Кахай, Пеленің амбициясы туған жерін құртады деп қорқып, Пелені қуа жөнелтеді. Қамохоали’и Пелені Хонуа и а кеа деп аталатын каноэмен оңтүстікке қарай алып кетеді, оның ішінде кіші әпкесі Хииака және ағалары Камохоали’и, Кане мило хай, Кане апуа бар. Олар Гавайи аралдарының үстіндегі шағын аралдарға жетеді. Мұнда Кане мило хай Мокупапапада, тек қана рифте, адамдар тұруға жарамды болу үшін оны нығайту үшін қалдырылады. Нихоада, мұхит деңгейінен 800 фут биіктікте, Пеле Кане апуаны Лехуаға сапардан кейін және кау-но’а гүл шоғырына тәж кигеннен кейін тастап кетеді. Пеле інісіне ашып, оны қайтадан көтеріп алады. Пеле жаңа мекенді табу үшін Па’оа атты сиыршық таяғын пайдаланады. Әндер тобы Намакаокаха’и Пелені қуғанда және оны жыртып салдырғандағы оқиғаны баяндайды. Оның сүйектері, Каивиопеле, Кахикинуидегі төбеге айналады, ал оның рухы Гавайи аралына қашып құтылады.

Пеле мен Полиаху

Пеле Гавайидің қар құдайы Полиаху мен оның әпкелері Лилиноэ (ұсақ жаңбыр құдайы), Вайау (Вайау көлінің құдайы) және Кахупокане (дауыл, жаңбыр және найзағай тудыратын капа жасаушы) – олардың бәсекелесі саналады. Кахупоканеден басқалары Мауна-Кеада мекендейді. Ал капа жасаушы Хуалалайда тұрады. Бір аңыз бойынша, Полиаху Хамакуаның оңтүстігіндегі жасыл төбелерде шана жарысына қатысу үшін достарымен Мауна-Кеадан келген. Пеле әдемі бейтаныс түрінде келіп, Полиаху оны құрметпен қарсы алды. Бірақ Пеле Мауна-Кеа құдайына қызғанып, ашуға булықты. Ол Мауна-Кеаның үңгірлерін ашып, Полиахуға қарай от жіберді, ал қар құдайы саммитқа қарай қашты. Соңында Полиаху өртенген қар жамылғысын ұстап алып, тауға лақтырды. Жер сілкінісі аралды шарлады, қар жамылғысы от ағындарына жеткенше лаваны салқындатып, қаттыртты. Лава өзендері Мауна-Лоа мен Килауэаға кері қайтарылды. Кейінгі шайқастар да Пеленің жеңілісіне алып келді, аралдың солтүстік бөлігінде қар құдайларының, ал оңтүстік бөлігінде Пеленің үстемдігі бекітілді.

Пеле, Хиака және Лохиау

Пеле аңыздарының бір нұсқасында ол өзінің үлкен әпкесі Намакаокахаидің Таитидегі үйінен қуылды, себебі ол ыстық жерлер жасаған. Намакаокахаи сондай-ақ оның отбасының қалғанын Пеле оларды барлығын өртеуі мүмкін дегенге көндірді. Содан кейін Пеле ағасы Камохоалиимен бірге Хонавайакеа каноэсімен жаңа үй іздеуге шықты. Анасы оған күтім жасау үшін жұмыртқа берді, кейін ол қызға айналды, оны Пеле Hiʻiaka i ka poli o pele (Пеле құшағындағы Хиака) немесе қысқаша Хиака деп атады. Ол оның сүйікті әпкесі болды және оны Пуна халқымен дос болуға ынталандырды. Бірақ Хиака Хопое есімді қызбен жақын дос болғанда, Пеле олардың достығына қызғанышпен қарады. Пеле түсінде Кауаидің басшысы Лохиауды көріп, Хиаканы оны қырық күн ішінде өзіне әкелуге жіберді, әйтпесе оларды жазалайтынын айтты. Хиака Лохиауды іздеп келгенде, ол өлгенін білді, бірақ оны қайта тірілту үшін сиқыршылық құдайы Улидің күшін шақырып алды. Мифтің тағы бір нұсқасында Пеле ұйықтап жатқанда Кауаиден барабан соғу мен ән естіп, рух түрінде сол жерге сапар шегеді. Ол өзін әдемі жас әйел ретінде жасырып, осылайша Лохиаумен танысты. Үш күн бірге махаббат құрғаннан кейін Пеле Гавайиге оралады, ал Лохиау жүрегі ауырып қайтыс болады.

Қазіргі заман

1819 жылы ежелгі дін ресми түрде жойылғаннан кейін Пелеге деген сенім сақталды. 1823 жылдың жазында ағылшын миссионері Уильям Эллис миссионерлік бекеттерді орналастыру үшін жайларды анықтау мақсатымен аралды аралап шықты. Эллис Килауэа жанартауына аз ғана азықпен ұзақ сапардан кейін, онда өскен жабайы жидектерді қуана жеді. Альфред Лорд Теннисон (1809–1892) 1892 жылы осы оқиға туралы өлең жазды. Халық арасында Пеле кейде жергілікті тұрғындарды алдағы атқыштар туралы ескертеді деген әңгіме бар. Әдемі жас әйел немесе ақ шашы бар қарт әйел бейнесінде, кейде кішкентай ақ итімен бірге, әрқашан қызыл мууму киіп, Пеле Килауэа маңындағы жолдармен кезеді, бірақ оған көмектесу үшін тоқтаған жолаушылардың алдынан жоғалып кетеді, бұл "Қайтып келген Мария" немесе жоғалып кететін автостопшы әңгімесіне ұқсас. Одан өткен адамдар басқаларын ескертуі керек, әйтпесе келесі атқыштарда бақытсыздыққа ұшырайды. Тағы бір аңыз, "Пеленің қарғысы", Пеленің ашуы оның аралынан кез келген нәрсені алып кеткенге түседі дейді. Жыл сайын көптеген шағын табиғи заттар туристер Пеленің кешірімін сұрап, почта арқылы Ұлттық саябақ қызметіне қайтарылады. "Пеленің қарғысы" 20 ғасырдың ортасында туристердің талан-таражға салуын тоқтату үшін ойлап табылған деп есептеледі. Бизнесмен Джордж Ликургус 1904 жылдан 1921 жылға дейін Килауэаның шетінде "Вулкан үйі" деп аталатын қонақ үй басқарған кезде, ол туристер үшін Пелеге жиі дұға ететін. Саябақ қызметкерлері оның кратерге джин бөтелкелері сияқты заттарды (ішкеннен кейін) лақтырып тастау әдетіне наразылық білдірді. Уильям Хайд Райс өзінің 1923 жылғы гавайилік аңыздар жинағына Пеле туралы аңыздардың 11 беттік тұжырымдамасын қосты, оның көшірмесі Бернис П. Бишоп мұражайының арнайы басылымдар бөлімінен онлайн қолжетімді. 2003 жылы Вулкандық өнер орталығы 20 ғасырдың басында Ховард Хичкок салған картинаның орнына Пеленің суретін алу үшін арнайы конкурс өткізді. Гавайи құдайы ретінде сары шашты европалыққа ұқсас сурет көптеген гавайиліктердің сынына ұшырады. 140-тан астам сурет ұсынылды, ал финалистер саябақтағы жерлерде көрсетілді. Конкурстың жеңімпазы – Пуналық суретші Артур Джонсен. Бұл нұсқада құдай қызыл түстес, сол қолында оның қазу таяғы Паоа, ал оң қолында оның қарындасы Хиаканың бастамалық нысаны бейнеленген. Сурет қазір Килауэа келушілер орталығында қойылған. "Love Has Won" діни тобы қысқа уақытқа Гавайиге көшіп келді және олардың негізін қалаушысы Эми Карлсон Пеле деп мәлімдегеннен кейін жергілікті тұрғындардың наразылығын тудырды. Пеле Уолт Диснейдің "Сиқырлы Тики бөлмесінде" Дисней парктерінде бейнеленген құдайлардың бірі. Оны Джинни Тайлер дауыстайды.

Геологияда

Оның есімімен вулканизммен байланысты бірнеше құбылыстар аталған, соның ішінде Пеленің шашы, Пеленің жасы, және Лиму о Пеле (Пеленің теңіз шөптері). Юпитердің Ио серігіндегі жанартаудың да аты Пеле. Пеле туралы мифтер уақыт бойынша анықталатын табиғи құбылыстарды сақтайды. Пеленің саяхатының мерзімділігі Гавай аралдарының геологиялық жасына сәйкес келеді. 2006 жылы бір вулканолог Пеле мен Хииака арасындағы шайқастың шамамен 1500 жылға жуық геологиялық оқиғалардың нәтижесінде туындағанын айтты.