Кіріспе

Ақ гвардия, ресми түрде Азаматтық гвардия (фин. Civil Guard, Skyddskår) – финляндиялық Ақ гвардия қозғалысының бір бөлігі, 1918 жылғы Финляндия азаматтық соғысында социалистік Қызыл гвардияға қарсы жеңіске жеткен ерікті әскер. Батыста олар "коммунистік" Қызыл гвардияға қарсылығы үшін "Ақ гвардия" деп танылды. Финляндияның Ақ армиясында көптеген қатысушылар қатардағы жауынгерлер, әскерге шақырылғандар және неміс оқытқан Ягерлер болды, олар жауынгерлік жасақтардың құрамына кірген жоқ. Басты ұйым Ақ гвардия ұйымы деп аталды және ұйым муниципалитеттердегі жергілікті бөлімдерден тұрды. 1905 жылғы Ресей революциясы әлеуметтік және саяси тұрақсыздыққа, сондай-ақ сол кезде Ресей патшасының билігінде болған Ұлы Герцогстық Финляндияда қауіпсіздіктің нашарлауына әкелді. Осы жағдайға жауап ретінде азаматтық милициялар құрылды, бірақ олар тез арада саяси (сол және оң) бағыттар бойынша өзгерді. 1917 жылғы Ресей революциясы және одан кейінгі Финляндияның тәуелсіздігі (1917 жылдың желтоқсанында жарияланды) елде де қақтығыстарға себеп болды. 1918 жылдың 27 қаңтарында Финляндия үкіметі Ақ гвардия күштерімен барлық қалған ресейлік гарнизондарын қарусыздандыруға бұйрық берді, ал сол күні Қызылдар төңкеріс жариялады, нәтижесінде қанды азаматтық соғыс басталды. Генерал Густав Маннергейм басқарған Ақ гвардиялар Финляндия азаматтық соғысы (1918) кезінде жеңіске жеткен Ақ армияның негізгі бөлігін құрады. Соғыстан кейін Финляндия қорғаныс күштері мен тұрақты полиция қызметі құрылды. 1919–1934 жылдар аралығында Ақ гвардиялар армияның ерікті бөлігі саналды, ал жеке гвардиялық бөлімдер резервте қызмет етті, бірақ 1934 жылы барлық қорғаныс тұрақты армияға біріктірілді және Гвардия тек ерікті қорғаныс оқу ұйымына айналды. Саяси тұрғыдан бейтарап болғанымен, ол ресми емес түрде солшылдарға қарсы, коммунистерге қарсы, консервативті болды және еңбек қозғалысы мен саяси солшылдар тарапынан көбінесе қабылданбады. Оның бөлімдері 1932 жылы Лапуа қозғалысының сәтсіз төңкерісіне (Мэнтсала көтерілісі) негізгі күш болды, алайда Гвардияның аз бөлігі ғана қатысты, ал көпшілігі үкіметке адал болды. Ақ гвардияшылар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тұрақты армияда қызмет етті. Ақ гвардия 1944 жылғы Мәскеудегі келісімшарттың шарттарына сәйкес, Ұлттар соғысы аяқталғаннан кейін таратылды. Осындай милициялар Эстония, Латвия және Литвада да жұмыс істеді, олар Финляндия сияқты 1917 жылы патшалық Ресей құлағанға дейін Ресейдің құрамына кірген. Бұл милициялар Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін өмір сүрді және үй қарауыл милициясына айналды. Бұл құбылысты Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңілгеннен кейін Германияда құрылған Фрайкорптан ажырату керек, дегенмен кейбір ұқсастықтар бар.

Тарихи контекст

ХХ ғасырдың басында Ресей Финляндияның автономиялық мәртебесін жоюға ұмтылды. Осының салдарынан фин қоғамында күшті наразылық туды. 1905 жылы Ресей орыс-жапон соғысын жеңіліске ұшыратты. Бұл күтпеген және таң қалдырарлық жеңіліс 1905 жылғы Ресей революциясына әкеп соқты. Финляндиядағы наразылық 1905 жылғы жалпы фин ереуілі арқылы білдірілді. Ереуіл кезінде фин полиция күштері тиімді түрде таратылды, себебі олар Ресейдің оккупациялық билігімен тығыз байланыста болған. Көпшілік, негізінен қарусыз қалалық күзетшілер конституциялық және социал-демократиялық партиялармен байланысты адамдар тарапынан спонтанды түрде ұйымдастырылды. Бастапқыда барлық саяси топтар бірлесіп жұмыс істей алды, бірақ 1906 жылға қарай ірі қалалардың азаматтық күзетшілері партиялық бағыттар бойынша бөлініп кетті. Қызыл және Ақ гвардия арасындағы алғашқы қақтығыс 1906 жылдың шілдесінде Хельсинкиде болды. Бірақ Финляндияның автономиясы қайта орнатылғаннан кейін, орташа социал-демократтар мен конституциялық партияның барлық өкілдері әскери іс-қимылдардан бас тартты. Дегенмен, Хельсинкидегі радикалданған Қызыл гвардия, социал-демократиялық басшылықтың тарату туралы бұйрығына қарамастан, таратылмады және революциялық, империяға қарсы Ресей әскерлерімен бірге Виапори бекінісіндегі бүлікке қатысты. Келесі шайқастарда патшалық Ресей әскерлері Қызыл гвардияны ұйым ретінде жойды. 1917 жылы Ресейдегі Ақпан революциясы Финляндиядағы Ресейдің саяси және әскери билігінің күйреуіне себеп болды. Тағы да, Ресеймен байланысты фин полициясы тиімді түрде таратылды, ал негізінен тәртіпсіз Ресей әскерлері, көбінесе өз офицерлеріне қарсы зорлық-зомбылық көрсетті. 1917 жылдың жазында қорғану және тәртіпті сақтау мақсатында жартылай әскери топтар құрылды. Бұл "өрт сөндіру бригадаларының" құрылуы көбінесе партиялық сипатта болмаса да, 1917 жылдың күзінде олар жиі екі қарсыласатын фракцияға бөлінді. Бастапқыда қарусыз болған Қызыл және Ақ гвардия қару алуға тырысты. Қызыл гвардия әдетте революциялық Ресей әскери бөлімшелерінен қару ала алды, ал Ақ гвардия шетелдегі швед және неміс қолдаушыларынан қару алды. Сонымен қатар, социалистер мен социалистер емес арасындағы саяси шиеленіс күшейді. Социал-демократиялық партия ішінде ресми басшылық әлсіреп, Қызыл гвардияның атқару комитеті мен кәсіподақтар күшін арттырды.

Азамат соғысындағы ақ гвардияшылар

Сенат, Пеhr Эвинд Свинхуфвуд басшылығымен, 1917 жылдың 6 желтоқсанында Парламент қабылдаған Тәуелсіздік декларациясын ұсынды. Тәуелсіздік жариялау бір жақ, ал аумақты бақылауға алу басқа жақ. Свинхуфвудтың «Ақ Сенаты» әзірге тек Ақ гвардияға ғана сүйене алатын. Финляндияда 42 500 орыс әскері болды. Ресей империясының әскері бірте-бірте ыдырап, Финляндиядан бөлімдерін шығара бастағанымен, елдегі әлсіреген, нашар даярланған және тәртіпсіз орыс әскери күштері фин билігіне елеулі қиындықтар туғызды. Парламентте жаңа қауіпсіздік күштерін құру мәселесі қызу пікірталас тудырды. 1918 жылдың 13 қаңтарында социалистер емес көпшілік Сенатқа (фин үкіметіне) Ақ гвардиядан полиция күшін құруға рұқсат берді. Біраз уақыттан кейін Сенат генерал Маннергеймнен Ақ гвардия жасақтары негізінде жаңа фин армиясын құруды сұрады. Оңтүстік Карелияда Ақ және Қызыл гвардияшылар Санкт-Петербургқа теміржолды бақылауға тырысқанда ұсақ шайқастарға қатысты. 1918 жылдың 27-28 қаңтарына қараған түні Ақ гвардия Остроботниядағы орыс гарнизондарын қарусыздандырып, тұтқындады. Сол түні Қызыл гвардияның атқару комитеті Хельсинкиде Финляндияның Социалистік Жұмысшы Республикасын жариялады. Финляндияда Азамат соғысы басталды. Қызыл да, Ақ да гвардиялар жауынгерлік дайындықтан өтпеген. Екі тарапқа да құрылыстарды өте асығыс салу қажет болды. Ақ армияның бұған жақсы негіздері болды, себебі ол 1915 жылдан бері Германияда оқытылған 1900 шамасындағы фин Ягер әскерлерін алды. Бұл сарбаздар жаңадан шақырылғандарға нұсқаушылар мен офицерлер ретінде қызмет ете алды, жаңа әскерге шақырылғандардың офицерлік және сержанттық құрамын құрады. Сонымен қатар, Ақ жақта Швециядан 1200 ерікті (олардың көпшілігі офицерлер) және бұрын Ресей империясының армиясында қызмет еткен, бірақ революциядан кейін елге оралған фин офицерлерінің көп саны болды. Соғыстың басында Ақ гвардия Ақ армияның көп бөлігін құраса да, жаңадан шақырылғандардың саны көп ұзамай Ақ гвардияның санына теңесті. Бұл әскерлер ерікті гвардияшылардан гөрі жақсы тәртіпті және жақсы даярланған, олар соғыстың нәтижесі үшін шешуші болды. Қызылдар ешқашан әскери міндеттілікті енгізе алмады, бұл олардың жеңілуінің бір себебі болды. Төрт айлық қатал шайқастан кейін Қызыл гвардия жеңілді және Ақ гвардия жеңіске жетудегі маңызды күш ретінде танылды, саяси себептермен неміс интервенциялық бөлімшелерінің және неміс оқытқан 2000 Ягердің рөлін азайтып көрсетті. Азамат соғысы 20 жылдық русификация бағдарламасынан кейін орыс үстемдігінен құтылу ретінде бейнеленді, Ақтар Қызылдардың Ресей большевиктік режимімен байланысын баса көрсетті. Алайда Ақтардың жеңісі немістердің көмегімен қол жеткізілді. Соғыстан кейін Германияның ықпалы соншалықты күшті болды, Финляндияның тәуелсіздігі Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін күмәнді болып қала берді. Азамат соғысынан кейін де өтемақы төленді. Қызылдар өздері бақылаған аймақта (ақ террор деп аталатын) 1100 адамды өлтіргендіктен, Ақтар аяусыз кек алып, Қызыл аймақтарды қайта басып алғаннан кейін 7370 адамды өлтірді (ақ террор деп аталатын). Шайқаста шамамен 4000 Ақ және 4500 Қызыл сарбаз қаза тапты. 1918 жылғы ашаршылық тағы 20 000 адамның өмірін қиды. Олардың 13000-ға жуығы түрмеде қайтыс болды. Қатыгездігі мен кек алуға құштарлығы үшін Ақ гвардия Қызылдар арасында «Қырғыншы гвардия» (Lahtarikaarti) деген лақап атты.

Азамат соғысынан кейінгі ақ гвардияшылар

Азамат соғысынан кейін Ақ гвардияның функциясы нақты болмады. Кейбір муниципалитеттерде жергілікті Ақ гвардия муниципалдық әкімшіліктің бір бөлігі деп түсінілді. Ал басқаларында ұйымның негізгі рөлі соғыстың нәтижесін сақтаудағы саяси қызмет деп есептелді. Ұйымға 1918 жылғы 2 тамызда Финляндия Мемлекеттік кеңесінің декретімен заңдық негіз берілді. Кейіннен декретке түзетулер енгізіліп, ұйымның құрылымы жақсартылды. Бастапқыда Ақ гвардия фин әскерінің ерікті бөлігі саналды. Жергілікті Ақ гвардиялардың келесі 20 жылдағы – Қысқы соғысқа дейінгі – қызметі Ардагерлер корпусы мен Ұлттық гвардияның үйлесімі болды. 1921 жылдан бастап Ақ гвардия ұйымы Бас штабтан, Ақ гвардия округтерінен және жергілікті Ақ гвардия бөлімшелерінен тұрды. Әр муниципалитетте кем дегенде бір бөлімше болды, ол жартылай ҮЕҰ (үкіметтік емес ұйым) ретінде әрекет етті, бірақ әскери мәселелерде ұлттық басшылық тізбегінің бір бөлігі болды. Экономикалық жағынан әр бөлімше өзінің қаржысын өзі қамтамасыз етті, бірақ мемлекеттік бюджеттен шағын грант алды. Ақ гвардия фин өмірінің көптеген салаларында белсенді болды. Ол спорттық іс-шараларды ұйымдастырды, әсіресе шаңғы жарысы, ату, бағдарлау және фин бейсболын. Қаржы жинау үшін бөлімшелер көптеген бейресми шаралар мен лотереялар өткізді. Финляндиядағы барлық жиындардың шамамен бесіден бірін Ақ гвардия ұйымдастырды деп есептеледі. Осы мақсатта Ақ гвардия бөлімшелерінде жүздеген хорлар, оркестрлер мен театр ұжымдары болды. Ақ гвардия басшысын және округ басшыларын Финляндия Президенті тағайындады. 1921 жылдан бастап ұйым таратылғанға дейін бұл лауазымда Ақ гвардия оқиғасынан кейін басшылыққа келген генерал Лаури Мальмберг болды. Әдетте, округ басшылары мен округ штабының көптеген офицерлері тұрақты армиядан шыққан. Ақ гвардияның толыққанды мүшесі болуға 17 мен 40 жас аралығындағы еңбекке жарамды ер адамдар ғана құқылы болды. Әрбір мүше мүшеліктен айырылмау үшін белгілі бір мөлшерде оқудан өтуге міндетті болды. Мүшелер өз жабдықтары мен мылтықтарын сатып алуға міндетті болды, бірақ бөлімшелердің қаражаты болған жағдайда жергілікті бөлімшелер оларға көмектесті. 1934 жылға дейін Ақ гвардия толыққанды жұмылдыру кезінде дивизия құратын. 1934 жылы Финляндияның жұмылдыру жүйесі өзгертілді. Жаңа жүйе жергілікті жұмылдыру орталықтары ретінде әрекет ететін әскери округтерге негізделген. Іс жүзінде әскери округтер Ақ гвардия округтерімен сәйкес келді. Жұмылдыру жағдайында бұл екі округ бірігіп, біртұтас ішкі майдан округі ретінде әрекет ететін. Өзгерістерден кейін Ақ гвардия мүшелері барлық соғыс уақытындағы бөлімдердің кадрын құрады, бірақ жұмылдыруға арналған нақты гвардиялық бөлімдер жоспарланбады. Екінші жағынан, соғыс уақытындағы жеке Ақ гвардия бөлімдері жұмылдыру жоспарларынан алынып тасталды. Ақ гвардияның мақсаты енді жауынгерлік дайын бірліктерді ұсыну емес, резервтегілер үшін ерікті оқу ұйымы ретінде әрекет ету болды. Тек шығыс шекараға жақын орналасқан гвардия бөлімдері ғана басып кіруге қарсы алғашқы қорғанысты бастауға жауапты болды. Бұл Ақ гвардияның жеке, саяси қарулы күш ретіндегі рөлін тиімді аяқтады. Соғыс кезінде гвардия мүшелері көбінесе майданға аттанды. Ішкі аймақта гвардия округтері әскери округтердің жергілікті штабтарын құрады, ал ең үлкен және ең жас гвардия мүшелері күзет және әуе шабуылына қарсы міндеттерде қызмет етті. Ішкі майданда шағын антидесанттық шаралар болды, мысалы, 1941 жылы Холлолада. Ыңғалдық соғыстан кейін, Кеңес Одағының талабы бойынша 1944 жылдың қарашасында фин Ақ гвардиясы таратылды. Алайда, жұмылдырудың негізі ретінде әскери округтер жүйесі сақталды, қазір ол толыққанды армия құрылымы ретінде. Қысқы соғыста Ақ гвардия жұмылдыруды жүзеге асыруға жауапты болды. Әскери жасақтың төрттен бірін гвардия мүшелері құрады. Бұл маңызды үлес болды, өйткені гвардия мүшелері ең жақсы даярланған және жабдықталған персонал болды.