Кіріспе
Киреналықтар немесе Киреналықтар (Κυρηναϊκοί) – б.з.д. 4 ғасырда Киреналық Аристипп құрған, сезімдік ләззатты бағалайтын грек философиясы мектебі. Дегенмен, мектептің көптеген қағидаларын оның немересі, сондай атымен Аристипп Кіші қалыптастырған деп саналады. Мектеп Аристипптің туған жері Киренаның атымен аталады. Бұл Сократтың алғашқы мектептерінің бірі болды. Киреналықтардың пікірінше, жалғыз құнды жақсылық – ләззат, яғни тек ауырсынудың болмауы ғана емес (Эпикур үшін болғандай), сонымен қатар жағымды сезімдер алу. Олардың ішінде, уақытша ләззаттар, әсіресе дене ләззаттары, күтуден немесе есте сақтаудан гөрі күштірек. Бұдан өзге, олар әлеуметтік міндеттің маңыздылығын және қайырымдылықпен жасалған істерден ләззат алу мүмкіндігін мойындады. Бұл мектеп бір ғасырдың ішінде жойылып, оның орнына эпикурейлік философия келді.
The Cyrenaics or Kyrenaics (Κυρηναϊκοί), were a sensual hedonist Greek school of philosophy founded in the 4th century BCE, supposedly by Aristippus of Cyrene, although many of the principles of the school are believed to have been formalized by his grandson of the same name, Aristippus the Younger. The school was so called after Cyrene, the birthplace of Aristippus. It was one of the earliest Socratic schools. The Cyrenaics taught that the only intrinsic good is pleasure, which meant not just the absence of pain (as it did for Epicurus), but positively enjoyable sensations. Of these, momentary pleasures, especially physical ones, are stronger than those of anticipation or memory. Further, they recognized the value of social obligation and that pleasure could be gained from altruistic behaviour. The school died out within a century and was replaced by the philosophy of Epicureanism.
Мектеп тарихы
Киреналық мектептің тарихы Киреналық Аристиппен басталады, ол шамамен б.з.д. 435 жылы дүниеге келген. Ол жас кезінде Афинаға келіп, Сократтың шәкірті болды. Сократтың б.з.д. 399 жылы өлімге кесілгеннен кейінгі өмірі туралы бізде шектеулі мәлімет бар, алайда ол біраз уақыт Сиракузалық Дионисийдің сарайында өмір сүргендігі айтылады. Киреналық мектепке жатқызылатын қай ілімдерді Аристип қалыптастырғаны нақты белгісіз. Сотион мен Панатийдің айтуынша, Диоген Лаертий Аристипп жазған деген кітаптардың ұзақ тізімін келтірген. Бірақ Диоген Сосикрат Аристипп ешнәрсе жазбағанын айтқандығын да жазған. Аристипптің шәкірттерінің ішінде оның қызы Арета Киреналық және оның шәкірті – оның ұлы Кіші Аристипп болды. Аристоклдың сөзіне қарағанда, осы Кіші Аристипп толыққанды жүйе құрған. Дегенмен, Киреналық философияның негізін аға Аристипп бастаған, Арета жетілдірген, ал Кіші Аристипп одан әрі дамытқан идеялар құрады деуге болады. Кіші Аристипптің заманынан кейін мектеп Анницерис, Гегезий және Феодордың өкілдігімен әртүрлі топтарға бөлінді. Олардың барлығы Киреналық ілімдердің бәсекелес түсіндірмелерін жасады, олардың көптегені Эпикурдың жаңа ләззат философиясына жауап ретінде пайда болды. Б.з.д. 3 ғасырдың ортасына қарай Киреналық мектеп өкілдігін жойды, өйткені Эпикурейлік өзінің Киреналық қарсыластарын жеңіп, одан да күрделі жүйе ұсынды.
Философия
Киреналықтар гедонистер болды және өмірдегі ең жоғары жақсылық – ләззат, әсіресе дене ләззаты екенін ұстады, оны ақыл-ой ләззатынан артық қарқынды және қалаулы деп санады. Өмірде жалғыз жақсылық – ләззат, ал жалғыз жамандық – азап. Сократ ізгілік – жалғыз адамгершілік жақсылық деп есептеген, бірақ оның пайдалы тұсын да мойындап, ләззатты моральдық әрекеттің қосымша мақсаты ретінде қарастырған. Аристипп және оның ізбасарлары осыған ден қойып, ләззатты өмірдің жалғыз соңғы мақсаты етіп, ізгіліктің өзіндік құндылығы жоқ екенін мәлімдеді.
Эпистемология
Киреналықтар білімге қатысты күмәндік теориясымен белгілі болды. Олар логиканы шындықтың критерийіне байланысты қарапайым ілімге дейін тоғыстырды. Олардың пікірінше, біз өз тікелей сезімдік тәжірибелерімізді (мысалы, қазір тәтті сезініп тұрғанымды) анық біле аламыз, бірақ осы сезімдерге себеп болатын заттардың мәнісі туралы ештеңе білмейміз (мысалы, балдың тәтті екендігі). Барлық білім – адамның өзінің тікелей сезімінен туындайды. Бұл сезімдер – таза субъективті қозғалыстар, олар күшті болса ауыртпалық, тыныш болса бейтарап, ал жеңіл болса жағымды болады. Бұлар толығымен жеке болып табылады және ешқандай жағдайда объективті түрде әлемге жата алмайды. Сондықтан сезім – білімнің және мінез-құлықтың жалғыз мүмкін өлшемі. Дегенмен, кейбір бірден ләззат сыйлайтын іс-әрекеттер оған тең келетін немесе одан да көп ауырсынуға әкелуі мүмкін. Ақылды адам ләззаттың құлы болмай, оны бақылауда ұстауы керек, әйтпесе ауырсынуға ұшырайды, ал мұндай жағдайдан сақтану үшін өмірдің әртүрлі ләззаттарын бағалауға қабілетті болу керек. Заң мен әдет-ғұрыптарға құрмет көрсету қажет, себебі олардың өзіндік құндылығы болмаса да, оларды бұзу басқалардың жағымсыз жазалауына алып келеді. Бірақ Анницерис отбасы, ел, достық және алғырлыққа ерекше мән берді, олар құрбандыққа барғанда да қуаныш сыйлайды. Гегесий эвдаймонияға қол жеткізу мүмкін емес деп сенді. Гегесий үшін киреналық гедонизм – өмірдің ауыртпалықтарымен күресудің ең ақылға қонымды стратегиясы еді. Ол сондай-ақ, сабырлылық пен әділдік қажеттігіне баса назар аударды. Ол атеист ретінде де танымал болды. Шындығында, буддизмнің негізгі қағидаларымен көзге түсетін ұқсастықтар бар. Сондықтан кейде Гегесийдің б.з.д. 3 ғасырында оның билеушілеріне жіберілген миссионерлер арқылы буддизмнің тікелей ықпалында болғаны айтылады.
Басқа әсерлері
Киреналық идеал христиандыққа жат еді, және жалпы алғанда, кейінгі ойшылдар оны үмітсіз пессимизм идеалы деп санады. Дегенмен, көп уақыт өткен соң бұл идея көптеген этикалық және әдеби туындыларда өзін көрсетті, сондай-ақ басқа да ежелгі, грек емес әдебиеттерде де жиі кездеседі. "Британ энциклопедиясының" он бірінші басылымында Омар Хайямның "Рубайяттарындағы" төрттіктер мен Екклесиаст кітабындағы пессимистік өлеңдер Аристипп айтқандай сезім береді делінген. Осылайша, Байрон мен Хайнде де зихияндық тұйыққа тап болғанда, тікелей эстетикалық ләззат алуға бейімділік байқалады. Осылайша, киренаиктердің эпикурейлікке сіңісімен толыққан тоғысқан жоқ.