Кіріспе

Албан тілінде қолданылатын әліпбилер
Кавказ аймағында бұрын қолданылған әліпби
Албан әліпбиі – албан тілінде қолданылатын латын әліпбиінің бір түрі. Ол 36 әріптен тұрады:

Бас әріптер: A B C Ç D Dh E Ë F G Gj H I J K L Ll M N Nj O P Q R Rr S Sh T Th U V X Xh Y Z Zh
Кіші әріптер: a b c ç d dh e ë f g gj h i j k l ll m n nj o p q r rr s sh t th u v x xh y z zh
IPA мәні

Ескерту: Дауыссыз әріптер қалың шрифтпен көрсетілген. Әріптердің дыбысталуын білу үшін, әр әріптің атын оның дыбысымен атап, сосын консонанттар үшін «э» қосылады (мысалы, fэ). 36 әріптің дұрыс айтылуын қараңыз.

Тарих

Алғашқы рет албан тіліндегі жазбалардың белгілі болуы 1332 жылғы француз католик шіркеуінің құжатымен байланысты. Ғалымдар бұл албандар латын тілінде де жазған болуы мүмкін екенін, тек латын әрпімен жазылған албан тілінде ғана емес екенін ескертеді. Кейінгі албан әліпбиінің тарихы албандар арасындағы діннің ықпалымен тығыз байланысты. Албанияның солтүстігіндегі жазушылар католик шіркеуінің ықпалымен латын әрпін қолданса, оңтүстігіндегілер грек православие шіркеуінің ықпалымен грек әрпін, ал басқалары исламның ықпалымен араб әрпін пайдаланған. 1750–1850 жылдар аралығында албан әліпбиін жасауға әрекеттер жасалған. Албандардың қазіргі қолданыстағы әліпбиі – 1908 жылғы 14-22 қарашада Манастырда (Бітола, Солтүстік Македония) албан зиялылары өткізген Манастыр конгресінде бекітілген екі нұсқаның бірі.

Алғашқы әдебиетте қолданылған әліпби

Алғашқы нақты албан тіліндегі құжат – "Formula e pagëzimit" (1462) (крещение формуласы), Пал Энджелли (1417–1470) жариялаған; ол латын әріптерімен жазылған. Бұл қарапайым сөз тіркесі, Осман империясының басып кіруінің қиын кезеңінде шіркеуге бара алмайтын жандар, өліп бара жатқан туысының қасында қолдануға арналған еді. Сонымен қатар, 16-шы және 17-ші ғасырлардағы албан әдебиетінің негізін құраған бес албан жазушысы (Гжон Бузуку, Леке Матренга, Пьетр Буди, Франг Барди және Пьетр Богдани) албан кітаптары үшін латын әліпбиін қолданды; бұл әліпбиді Солтүстік Албаниядағы жазушылар 20-шы ғасырдың басына дейін пайдаланды. Грек ғалымы Анастасиос Михаэль Берлин академиясындағы сөйлеген сөзінде (шамамен 1707 ж.) Кипрлық Космас, Диррахиум епископының "жақында" жасаған албан әліпбиін айтты. Бұл әліпби кейіннен "Елбасан Ілтебігі" үшін қолданылған деп есептеледі. Анастасиос Космасты "Албанияның Кадмусы" деп атады.

XIX ғасырдағы ұлттық оянудың күш-жігері

1857 жылы албан ғалымы және аудармашысы Костадин Кристофориди Осман империясының Стамбул қаласында албан тілі жөніндегі меморандум дайындады. Содан кейін ол Мальтаға барып, 1860 жылға дейін протестант семинариясында болып, «Жаңа өсиет» кітабын тоск және гег диалектілерінде аударды. Жаңа өсиеттің гег нұсқасын жасауда Шкодерлік Николла Серреки оған көмектесті. Николла Серреки «Жаңа өсиетті» латын қарпімен аударуды ұсынды, бұл қарпі албан әдебиетінің алғашқы жазушылары қолданған еді. Кристофориди латын әліпбиін құлшына қабылдады. 1869 жылдың қараша айында Стамбулда албан тілінің әліпбиін жасау жөніндегі комиссия жиналды. Комиссия мүшелерінің бірі – Костадин Кристофориди, ал комиссияның басты мақсаты – барлық албандар үшін бірегей әліпби құру болатын. 1870 жылдың қаңтарында комиссия әліпбиді стандарттау жұмысын аяқтады, ол негізінен латын әріптерінен тұрды. Оқулықтар жасау және албан мектептерін тарату жоспары жасалды. Бірақ бұл жоспар іске аспады, себебі Осман үкіметі мұндай мектептерді ашуға қажетті қаржыны бөлмеді. Комиссия 1870 жылы әліпбиді жинап, ұсынғанмен, солтүстіктегі жазушылар латын әліпбиін қолдануын жалғастырды, ал Оңтүстік Албаниядағы жазушылар көбінесе грек әріптерін пайдаланды. Оңтүстік Албанияда албан жазушыларының басты қызметі грек православтық діни мәтіндерді аударудан тұрды, грек әріптерін қолдану үшін берік дәстүр қалыптастыратын әдебиет жасау емес. Албантанушы Роберт Элси былай жазды:

«Шығу нүктесі – Призрен лигасының (1878) оқиғаларынан кейін 1879 жылы Сами Фрашери мен Наим Фрашери албан жазбаларын жариялау қоғамын құрған кез болды. Сами Фрашери, Кото Хокши, Пашко Васа және Яни Врето әліпби жасады. Бұл «бір дыбыс – бір әріп» принципіне негізделген (бірақ 1908 жылғы түзету ρ әрпін rr диграфымен алмастырды, p әрпімен шатастыруды болдырмау үшін). Бұл «Стамбул әліпбиі» (сондай-ақ «Фрашери әліпбиі») деп аталды. 1905 жылы бұл әліпби Солтүстік және Оңтүстік Албанияның барлық аумағында, католик, мұсылман және православие аймақтарында кеңінен қолданылды. Бір жыл бұрын, 1904 жылы Костадин Кристофоридидің албан тілінің сөздігі жарық көрді, автордың қайтысынан кейін. Сөздік оның жарыққа шығудан 25 жыл бұрын дайындалған және грек әліпбиінде жазылған. Албан тілінің бірлігі қоғамы француз тігін машинасымен жазу үшін «Башкими» әліпбиін жасады, онда é диакритикалық белгісінен басқа ешқандай диакритикалық белгілер жоқ (ал Истанбул әліпбиінде он графема латын емес немесе диакритикалық белгілері бар еді).

Албан тілінде жазылған басқа әліпбилер

Қазіргі латын негізіндегі албан алфавиті ұзақ дамудың нәтижесі. Бірыңғай алфавит жасалғанға дейін албан тілі бірнеше әртүрлі алфавиттерде жазылған, олардың көптеген нұсқалары болған.

Бастапқы әліпбилер

Франко-дандық география ғалымы Конрад Мальте Брун 18 ғасырда албан алфавитін жасауға қызығушылық танытты. 1826 жылы жарық көрген «Жаһандық география» атты еңбегінде Мальте Брун албан тілінде «отыз әріптен тұратын діни алфавит» бар екенін айтады. Одан кейін Иоганн Георг фон Хан, Леопольд Гейтлер, Гердж Пекмези және басқалар осы тақырыптағы зерттеулерін жалғастырды. Содан бері жеті түпнұсқа албан алфавиті табылды. Эльбасан жазуы (18 ғасыр); Эльбасан Ізгі хабар қолжазбасын жазу үшін қолданылған. Көптеген адамдар бұл туындыны Григорий Дурресскийдің еңбегі деп санайды. Роберт Элсидің айтуынша, «Эльбасан Ізгі хабар қолжазбасының алфавиті албан тіліне өте жақсы сәйкес келеді. Шын мәнінде, жалпы алғанда, ол латын үлгісіндегі қазіргі албан алфавитінен де жақсырақ деп есептелуі мүмкін. Эльбасан алфавитінде фонемаға бір таңба қолданылады, n-дан басқа (оған екі таңба бар) және g-ға (оған үш таңба бар, олардың екеуі грек тілінен алынған сөздерге ғана тән). Албан тіліндегі r және rr, l және ll әріптерінің айырмашылығы таңбаның үстіне қойылған нүкте арқылы көрсетіледі. d әрпінің үстіне қойылған нүкте nd береді. Грек тіліндегідей, spiritus lenis plus acute сызықтың үстінен қолданылып, сөз немесе сөз тіркесінің екпінін көрсететін сияқты. Жалпы алғанда, Эльбасан Ізгі хабары қолжазбасында қолданылған жазу жүйесі анық, салыстырмалы түрде дәл және оны ойлап тапқан адамның жақсы ойластырылғаны көрінеді». Эльбасан Ізгі хабар қолжазбасының шешілмеген жазуы. Эльбасан Ізгі хабар қолжазбасының бетіне сурет және оннан астам сөз, мүмкін жеке есімдер, қолжазбаның қалған бөлігінен мүлдем өзгеше жазумен жазылған. Бұл жазу жүйесі әлі шешілмеген, бірақ Эльбасан ғалымы Димитер Шутерики (1915 ж.т.) оны оқуға тырысқан. Веллара жазуы Оңтүстік Албанияда қолданылған, грек дәрігері, лирик және жазушы Иоаннис Виларас (Алб: Ян Веллара) есімімен аталған. Дәрігердің ұлы Виларас 1789 жылы Падуада медицинаны оқып, кейін Венецияда тұрған. 1801 жылы ол Али паша Тепеленаның (1741–1822) ұлы Велидің жеке дәрігері болды. Виларас негізінен қазіргі грек ақыны ретінде танымал және ол албан тілінде сөйлейтін болмаған сияқты. Ол 1801 жылы жазылған, грек тілінде сөйлейтін албандарды оқыту мақсатымен жасалған, екі тілде жазылған сексен алты беттік грамматикалық жазбалардың авторы. Бұл албан тілі латын және грек тілдеріне негізделген 30 әріптен тұратын тоск диалектісінде жазылған. Жұмыстың қолжазбасы 1819 жылы Франсуа Пуквиль (1770–1839) Париждегі Ұлттық кітапханаға сыйға тартқан (supplément grec 251, f. 138–187). Али паша Тепеленаның билігінде Янинадағы француз консулы Пуквиль жұмыстың құндылығын білген, бірақ оны өзінің саяхаттық баяндамаларында жарияламауға шешім қабылдады. Грамматикалық жазбаларға 30 қазан 1801 ж. Вокополе ауылынан (Бераттың оңтүстігінде) Веллараның қолжазуымен албан тілінде жазылған хат қосымша берілген. Дәрігер Велидің Бераттық Ибраһимға қарсы әскери жорығына қатысқан кезде оны іздеуге мәжбүр болған. Қолжазбаның бір бөлігінде қазіргі грек және албан тілдеріндегі мақал-мәтелдердің тізімі де бар. Витхуки алфавиті (1844). 1824 жылдан 1844 жылға дейін Наум Векылхаркши 33 әріптен тұратын алфавит жасап, оны 1844 жылы сегіз беттік албан орфографиялық кітабында басып шығарды. Бұл кітапша Оңтүстік Албанияда, Корчеден Бератқа дейін таратылды және, көрінетіндей, үлкен ынтамен қабылданды. Келесі жылы, 1845 жылы, кітапша қазір де сирек кездесетін екінші басылымда 48 бетке дейін ұлғайтылды, «Faré i ri abétor shqip per djélm nismetore» (Бастауыш мектеп оқушылары үшін албан тіліндегі жаңа орфографиялық кітап) деп аталды. Алайда, бір қарағанда армян тілінің жазуына ұқсайтын бұл түпнұсқа алфавиттің резонансы автордың ерте қайтыс болуына және қаржылық және техникалық мәселелерге байланысты шектеулі болды. 19 ғасырдың ортасында, тіпті Балқан елдерінде де баспа ісі үлкен жетістіктерге жеткен кезде, жаңа шрифт қажет болатын жазу жүйесі кез келген баспагер үшін тым қымбатқа түсер еді. Осылайша, фонетикалық және конфессиялық бейтарап болғанына қарамастан, Векылхаркши алфавиті қалыптаспады.