Кіріспе

Қолмен сілтеу (түрліше жазылумен) – бұл сөзбен, ойлаумен немесе іс-әрекетпен тиімді болып көрінуге тырысудың, бірақ іс жүзінде ешқандай нақты нәтижеге қол жеткізбеудің жосықсыз әдісі. Бұл термин көбінесе қате пікірлерге, назарды ауыстыруға және маңызды егжей-тегжейлі мәліметтерді жасыруға құрылған талас-тартыс тактикаларына қатысты қолданылады. Академиялық ортада бұл термин дәлелденбеген талаптарды және дәлелдеу процесіндегі жіберілген қадамдарды көрсету үшін пайдаланылады (кейде қасақана, лекциялар мен оқу материалдарында), сондай-ақ әдеби сын, фантастика, математика, логика, ғылым және инженерия сияқты салаларда нақты мағыналары бар. Бұл термин жұмыс ортасында да қолданылады, егер адам өнімділік көрсетуге немесе жауапкершілікке кепілдік беруге тырысса, бірақ оларға қол жеткізбесе. Сондай-ақ, бұл термин өз аргументіндегі маңызды емес кемшіліктерді мойындау және олар туралы талқылауды кейінге қалдыру үшін қолданылуы мүмкін, қарсыластың оған тоқталып қалуын болдырмау мақсатында. Дебат жарыстарында осы әдістің кейбір жағдайларына рұқсат етілуі мүмкін. Қолмен сілтеу – бұл идиомалық метафора, ол әсіресе ымдаудың тиімсіз, алаңдатушы немесе шаршататын қозғалыстарынан туындаған. Бұл термин сонымен қатар сахналық фокус-покус тәсілдерін еске түсіреді. Спикер егжей-тегжейлі мәліметтерге тоқталғысы келмесе, қолмен сілтеу әрекеттерін қолдануы мүмкін. "Қолмен сілтеу" көбінесе басқа контексте қолданылады, мысалы, "оның бір қолымен сілтегені, екіншісі рельсте тұрған", бірақ кейбір сөздіктерде осы түрі де кездеседі. Бұл термин 19 ғасырдың басындағы АҚШ-та толыққанды етістік ретінде пайда болған. Бұл сөздің метафоралық мағынасы қашан пайда болғаны белгісіз. "Oxford Dictionary of English" сөздігі оны "көбірек қолданылу" немесе "сендіру" ретінде сипаттайды. Жоспарланбаған дебат немесе презентация кезінде, дайынсыз жазылған эсседе немесе бейресми талқылауда, спикер дайындалуға уақыты аз немесе мүлдем болмауы мүмкін. Мұндай жағдайларда, қатысушылар өз аргументтеріне сілтеме жасап, осы терминді қолдануы мүмкін, автордың шағын сюжеттік қатесін мойындауы сияқты. Термин қолданылғанда, спикер өз аргументіндегі қосымша мәселе немесе аралық қадамның жеткілікті дәлелденбегенін мойындайды; олар мұндай егжей-тегжейлі мәліметтер маңызды емес екенін және олардың негізгі аргументтері мен қорытындыларына әсер етпейтінін, сондықтан оларды қазіргі қарастырудан шығарып тастау керек екенін ұсынады. Мысалы, олар бір мәлімдеме шындыққа сәйкес деп санайды, бірақ сол кезде оны дәлелдей алмайды немесе сенім артып отырған дереккөздер шағын нұсқаулар бойынша қайшылыққа түседі: "Мен осы жердегі нақты статистиканы қолмен сілтеймін, бірақ олардың барлығы кем дегенде 20% өсімді көрсетеді, сондықтан алға жылжуға болады". Формалды дебат жарыстарында қолмен сілтеудің кейбір түрлеріне рұқсат етілуі мүмкін. Саясатты талқылауда, фиат концепциясы командаға қазіргі уақытта дұрыс емес сценарийге негізделген ойлауды жалғастыруға мүмкіндік береді, егер судья оның болашақта шындыққа айналуы мүмкін екеніне көз жеткізсе.

Әдебиет сыншылығында

Кеңейтілген мағынада, "қолмен толғау" әдеби, кино және басқа да БАҚ-тың фантастикалық туындыларды сынау кезінде сюжеттік құрылғыны (мысалы, ғылыми жаңалық, саяси оқиға немесе ойдан шығарылған жандағы мінез-құлық ережелері) көрсету үшін қолданылады. Бұл құрылғы түсіндірмей немесе нашар түсіндіріледі, себебі ол оқиғаға ыңғайлы келеді, автор логикалық кемшілікті біледі, бірақ көрермендер мұндай "мақгуффинге", "deus ex machina"-ға, сюжеттік қателікке немесе сюжеттегі олқылыққа назар аудармай, еріксіз сенеді деп үміттенеді. "Handwavium" (сондай-ақ "unobtainium" және басқа да әзілді атаулармен белгілі) кейде сюжетте шын ғылыммен түсіндірілмейтін, бірақ кейіпкерлер үшін маңызды проблеманы шешуге немесе тудыруға қажетті құнды қасиеттері бар затқа қол жеткізуді талап ететін жағдайларда қолданылады. Ең танымал мысал – Фрэнк Герберттің алыс болашақтағы ғылыми-фантастикалық эпосы "Дюна"дағы табиғаттан тыс қасиеттері бар ойдан шығарылған есірткі – "меланж". "Қолмен толғау" рөлдік ойындарда ережелерге сәйкес толық ойналмайтын, жылдам өтетін әрекеттер мен әңгімелерді сипаттау үшін де қолданылады. Мұндай қадам ойынды маңызсыз, бірақ уақытты көп алатын бөлшектермен толықтырудан сақтау үшін жасалуы мүмкін.

Математикада (және формальды логикада, философияда, теориялық ғылымда)

Математикада және математиканың маңызды рөл атқаратын салаларында, "қолмен көрсету" (hand waving) формальды дәлелдің жоқтығын немесе математикалық қатаңдық талаптарына сай келмейтін әдістерді білдіреді. Іс жүзінде, мұндай жағдайларда көбінесе өкілді емес мысалдар, негізсіз болжамдар, маңызды бөліктерді жіберу және дұрыс емес логика қолданылады. Бұл түсіндірме мақалаларында және семинарлық баяндамаларда пайдалы болғанымен, нәтиженің дұрыстығын толыққанды дәлелдеу стандартына жете алмайды. Қорқыту арқылы дәлелдеу – "қолмен көрсетудің" бір түрі. Математикалық қауымдастық кез келген тыңдаушыдан конструктивті сынды қабылдауға дайын, ал жаңа нәтиже жариялаған адам кез келген сұраққа толыққанды дәлелге дейін логикалық тұрғыдан жауап бере алуы керек. Егер баяндамашы мұндай жауап бере алмаса, аудиторияда қажетті дәлелді ұсына алатын адам баяндамашыны ығыстырып тастауы мүмкін. Мұндай жағдайда қарсылас, "қолмен көрсетушінің" ұсынған теоремасы үшін белгілі бір дәрежеде мақтауға ие болуы мүмкін. Математикадағы (және оған байланысты салалардағы) "қолмен көрсетудің" қарама-қарсысы кейде "мұрынды ұстану" (nose following) деп аталады, бұл қиялсыз ойлаудың тар жолымен дамуды білдіреді, ол дұрыс болғанымен, тақырыпты құрғақ әрі қызықтырмайтын болуы мүмкін. Мұндай жоғары сындық талдау мәдениетінің себебін Г.Х. Хардидің мына сөзі түсіндіреді: "[Математиктің] пәні – ең қызықтысы, себебі шындық басқа ешбір саласында мұндай ойыншылдық көрсете алмайды. Ол ең күрделі және ең қызықты техникаға ие, және кәсіби шеберлікті көрсетуге теңдесі жоқ мүмкіндіктер береді."

Ғылыми-техникалық салада

Инженерлік және басқа да қолданбалы ғылымдардағы шамамен есептеулер жиі шамаларды бағалау және өлшемдік талдауды қамтиды, әсіресе физика мен инженерлік білім беруде Ферми есептерімен жұмыс істеуде. Дегенмен, білікті, жақсы ниетті зерттеушілер мен профессорлар да шектеулі уақыт болғанда, маңызды нәтиже көрсету қажет болғанда және едәуір техникалық бөлшектерге тоқталмағанда, ашық түрде мойындалған шамамен есептеулерге жүгінеді, мысалы: "бұл сан жұп екенін көрсетуге болады", – бұл қорытындыға жетудің аралық қадамы ретінде. Шамамен есептеулердің тағы бір мысалы – жер асты суларының модельдерінде кездесетін геологиялық бейнелеулерді артық оңайлату, олар жерді дамыту жобаларын, әсіресе металл және құрылыс материалдарын өндіруді қолдау үшін жасалады. "Қағаздың артындағы" есептеулер – бұл жауапты шамамен алу үшін артық оңайлатуға негіделген жуық жолдар және осы тұрғыдан шамамен есептеулерге ұқсас.

Бизнесте

Қолмен әрекет жасау – өнімділік көрсетілгендей көрінетін, бірақ нақты нәтижелер тудырмайтын жұмыс жағдайларын сипаттау үшін қолданылады, әсіресе мағынасыз жұмыспен айналысу, немесе жұмыс істегендей болу, шамадан тыс жұмыс істеу немесе қиындықтар туралы түсініксіз мәлімдемелер жасау, кешігулерді немесе нашар жұмыс істеуді түсіндіру үшін мағынасыз, әдеттегі сөздермен толтырылған рационалдаулар, сондай-ақ сенімді бірақ әлсіз сылтаулар мен назарды аудару тактикалары қолданылады. Жұмыс орындарында, саяси пікірсайыстардағыдай, қолмен жасалған әрекет кінәні басқа тараптарға ауыстыруға бағытталуы мүмкін. Тағы бір қолданылуы – қаржылық мәселелерге қатысты, мысалы, есептесудегі қателіктерді толыққанды түсіндіре алмау немесе жоғалған қаражат үшін жауапкершіліктен жалтарю.