Кіріспе

Бірма тілін жазу үшін қолданылатын абугида
жалпы жазу түрі

Қаулы

Басқа брахма жазулары сияқты, бірма алфавиті де артикуляцияға байланысты дауыссыз әріптердің бес әріптен тұратын топтарына (wek, ဝဂ်, пали тілінен vagga) бөлінген. Әр топтың ішіндегі бірінші әріп – жай (tenuis), екіншісі – демді (aspirated homologue), үшінші және төртінші әріптер – дауысты (voiced homologues), ал бесіншісі – мұрынды (nasal homologue) әріптер болып табылады. Бұл бірма алфавитінің алғашқы жиырма бес әріпіне қатысты, олар бірге wek byi (ဝဂ်ဗျည်း, пали вагга бянджанасынан) деп аталады. Қалған сегіз әріп (, , , , , , , ) ешқандай белгілі бір үлгіде орналаспағандықтан, бір топқа (a wek, အဝဂ်) біріктірілген.

Шабу тәртібі

Бірма алфавиті әрпі нақты бір ретпен жазылады. Бірма жазуының әріптері дөңгелектерге негізделген. Әдетте, бір дөңгелек бір сызықпен салынуы керек, ал барлық дөңгелектер сағат тілімен жазылады. Ерекшеліктер көбінесе жоғары жағы ашық әріптерде кездеседі. Ондай әріптердің дөңгелегі екі қарама-қарсы бағыттан екі сызықпен салынады. Төмендегі он әріп сағат тілімен жазу ережесінен өзгеше: ပ, ဖ, ဗ, မ, ယ, လ, ဟ, ဃ, ဎ, ဏ. Сызықтардың реті кейбір нұсқаларда сәл өзгеше болуы мүмкін. Бірма тіліндегі сызықтар реті Бірма Білім министрлігі басып шығарған «ပထမတန်း မြန်မာဖတ်စာ ၂၀၁၇ ၂၀၁၈» (Бірма тілі 1-сынып, 2017-2018) оқулығынан оқылуы мүмкін. Оқулық ЮНЕСКО-ның LearnBig жобасы аясында қолжетімді. Басқа ресурстарға Оңтүстік-Шығыс Азияны зерттеу орталығы (Northern Illinois University) және Тайвань Білім министрлігі жариялаған онлайн оқу ресурсы жатады.

Сұлбалы өлеңдер

Буын ырғақтары (яғни дауыстылар және бір буын ішінде олардан кейін келетін кез келген дауыссыздар) бірма тілінде диакритикалық белгілер мен дауыссыз әріптердің ် таңбасымен (консонанттың ішкі дауысын жоятын) үйлесімі арқылы көрсетіледі. Бұл белгі бірма тілінде "асат" деп аталады (,), яғни "болмау" (санскриттегі "сат" қараңыз). +Бірма тіліндегі буын ырғақтарын үлгі ретінде က әрпімен келтіруге болады. Графема IPA MLCTS Ескертпелер က ka. – бұл ішкі дауысты, ол ешқандай диакритикалық белгімен көрсетілмейді. Теориялық тұрғыдан алғанда, сөздің соңғы буыны емес, жазылған кез келген буын дауысты (тонсыз және соңғы буынға ် немесе қосылмай) ырғақ ретінде айтылуы мүмкін. Іс жүзінде, ырғағы болатын буындарды жазудың ең көп таралған тәсілі – тек қана әріптің өзі. ကာ ka ырғағын қабылдайды, кейбір дауыссыздармен бірге ါ ны өзгерткіш түріне ие болады, мысалы: ဂါ ga. ကား ka: кейбір дауыссыздармен бірге ါး ны өзгерткіш түріне ие болады, мысалы: ဂါး ga:. င်္ ◌င် ကင်းစီး င် әрпінің кіші нұсқасы, nasalized င် соңғы дыбысының фонетикалық баламасы. Көбінесе пали және санскрит сөздерінде кездеседі (мысалы, "сейсенбі" – အင်္ဂါ деп жазылады, ал емес အင်ဂါ). Бір немесе бірнеше диакритикалық белгіні дауыссыз әріпке қосып, оның дыбысын өзгертуге болады. Сонымен қатар, дыбыс пен тонды ажырату үшін басқа да өзгертетін белгілер қолданылады, бірақ олар диакритикалық белгілер деп есептелмейді.

Тарих

Ла хсве (လဆွဲ) Баған мен Инну дәуірлеріндегі (XII ғасыр – XVI ғасыр) көне бірма тілінде қолданылған, және басқа диакритикалық белгілермен (я пин, ха хто және ва хсве) біріктіріліп ္လျ ္လွ ္လှ түрін қалыптастырған. Сол сияқты, Инну дәуіріне дейін я пин я йетпен бірігіп ျြ түрін қалыптастырған. Баған дәуірінің басынан 19-ғасырға дейін, ော် ұйқасы үшін ဝ် қолданылған. Ерте бірма жазуында 16-ғасырда пайда болған း емес, ဟ် қолданылған. Сонымен қатар, 16-ғасырға дейін қолданылып, кейін жоғалып кеткен အ် әрпі, "қырылдаған" дыбысты білдіру үшін жазылған (қазір ့ арқылы көрсетіледі). Баған дәуірінің басындағы ұйқас (қазір диакритикалық ဲ белгісімен көрсетіледі) ါယ် арқылы белгіленген. ိုဝ် диакритикалық комбинациясы 1750 жылдардың ортасында жоғалып, 1638 жылы енгізілген ို комбинациясымен алмастырылған (бұл кезең әдетте Орта бірма тілі деп аталады). Қазіргі бірма тіліндегі стандартты тондық белгілердің тамыры 19-ғасырға дейін жетеді.

Қосылған дауыссыздар

Кейбір әріптер тігілісіп жазылады. Бір-біріне тігілген екі дауыссыздың арасында дауысты әріп жоқ екенін көрсетеді. Мысалы, "әлем" дегенді білдіретін ကမ္ဘာ (kambha) сөзінде м္ဘ (m bh) тігілген дауыссыздары бар. Бірінші дауыссыз – မ (m), екінші дауыссыз – ဘ (bh). М мен бх арасында дауысты әріп жоқ. Тігілгенде, бірінші әріп әдеттегідей жазылады (яғни, үстіне немесе астына жазылмайды). Ол алдыңғы буынның соңғы әріпін білдіретін ымдаулы вирама таңбасына ие. Мысалы, ကမ္ဘာ сөзінде бірінші дауыссызға (မ်) ымдаулы вирама қолданылады, ол алдыңғы буынның соңғы әріпі – က, нәтижесінде ကမ် (kam) пайда болады. Екінші дауыссыз бірінші дауыссыздың астына жазылады және келесі буынның басы болып табылады. Мысалы, ကမ္ဘာ сөзінде ဘ екінші дауыссыз және ာ (келесі буынның) басы болып табылады, нәтижесінде ဘာ (bha) пайда болады. Осылайша, ကမ္ဘာ сөзінің дұрыс оқылуы *ကမ်ဘာ (kambha) болады. Егер မ (m) және ဘ (bh) тігілмеген болса (яғни, ကမဘာ), айтылуы басқаша болар еді, өйткені "а" дауысты әрпі မ әрпіне (яғни, *ကမဘာ kamabha) қолданылар еді. Тігілген дауыссыздар әрқашан бірдей артикуляциялық орында (ауыздың бір бөлігінде) айтылады, бұл Мьянма алфавитінің жеті бес әріптен тұратын қатарға (ဝဂ်) бөлінуімен көрсетіледі. က, စ, ဋ, တ, немесе ပ әріптерімен басталатын қатарларда кездеспейтін дауыссыздар тек өздерімен-өздері тігіледі.

Топтар Мүмкін болатын комбинациялар Транскрипциялар Мысалдар
K က္က, က္ခ, ဂ္ဂ, ဂ္ဃ kk, kkh, gg, ggh [сондай-ақ ng?] ဒုက္ခ (dukkha), "қайғы" деген мағынасы бар
C စ္စ, စ္ဆ, ဇ္ဇ, ဇ္ဈ, ဉ္စ, ဉ္ဆ, ဉ္ဇ, ဉ္ဈ cc, cch, jj, jjh, nyc, nych, nyj, nyjh ဝိဇ္ဇာ (wijja), "білім" деген мағынасы бар
T ဋ္ဋ, ဋ္ဌ, ဍ္ဍ, ဍ္ဎ, ဏ္ဋ, ဏ္ဍ tt, tth, dd, ddh, nt, nd ကဏ္ဍ (kanda), "бөлім" деген мағынасы бар
T တ္တ, တ္ထ, ဒ္ဒ, ဒ္ဓ, န္တ, န္ထ, န္ဒ, န္ဓ, န္န tt, tth, dd, ddh, nt, nth, nd, ndh, nn မန္တလေး (manta. le), Мандалай, Мьянма қаласы
P ပ္ပ, ပ္ဖ, ဗ္ဗ, ဗ္ဘ, မ္ပ, မ္ဗ, မ္ဘ, မ္မ, pp, pph, bb, bbh, mp, mb, mbh, mm ကမ္ဘာ (kambha), "әлем" деген мағынасы бар (басқа)
(басқа) ဿ, လ္လ, ဠ္ဠ ss, ll, ll ပိဿာ (pissa), "висс", дәстүрлі бірмалық салмақ өлшемі

Тігілген дауыссыздар көбінесе пали, санскрит және кейде ағылшын тілдерінен алынған қарыз сөздерде кездеседі. Мысалы, "өзі" деген бірма сөзі (палиден алынған atta) အတ္တ деп жазылады, *အတ်တ емес, бірақ екеуі де бірдей оқылады. Тігілген дауыссыздар көбінесе туынды бірма сөздерінде кездеспейді, бірақ аббревиатуралар – ерекше жағдай. Мысалы, бірма тіліндегі သမီး "қыз" сөзі кейде, тігілген дауыссыздар бір қатарда болмаса да және араларында дауысты әріп айтылса да, သ္မီး деп қысқартылады. Сол сияқты, လက်ဖက် "шай" сөзі көбінесе လ္ဘက် деп қысқартылады. Сондай-ақ, ss – ဿ деп жазылады, емес, သ္သ.

Сандар

Ондық санау жүйесі қолданылады, ал сандар индус-араб сандарымен бірдей тәртіппен жазылады. Нөлден тоғызға дейінгі цифрлар: ၀၁၂၃၄၅၆၇၈၉ (Unicode 1040-тан 1049-ға дейін). 1945 саны ၁၉၄၅ деп жазылады. Сандарды топтастыру үшін үтір сияқты айырып тұратын белгілер қолданылмайды.