Кіріспе

Интернет арқылы жүзеге асырылатын бизнес. Электрондық бизнес (онлайн бизнес немесе e-бизнес деп те аталады) – интернет арқылы ақпарат алмасуды қамтитын кез келген бизнес немесе коммерциялық операция. Коммерция – бұл кәсіпорындар, топтар және жеке тұлғалар арасындағы тауарлар мен қызметтердің айырбасы, және ол кез келген бизнестің маңызды қызметтерінің бірі саналады. Электрондық коммерция бизнестің жеке тұлғалармен, топтармен және басқа да кәсіпорындармен сыртқы байланыстарын және қарым-қатынастарын қамтамасыз ету үшін ақпараттық және коммуникациялық технологияларды пайдалануға бағытталған, ал электрондық бизнес – интернеттің көмегімен жүзеге асырылатын бизнес. Электрондық бизнес электрондық коммерциядан өзгешелігі, ол тауар және/немесе қызметті сату мен сатып алудың онлайн транзакцияларымен ғана шектелмейді, сонымен қатар ішкі немесе сыртқы желілер арқылы құндылық тізбегіндегі бизнес процестерін (тауарларды жеткізу және қабылдау логистикасы, өндіріс және операциялар, маркетинг және сату, тұтынушыларға қызмет көрсету) жүргізуге мүмкіндік береді. "Электрондық бизнес" термині 1996 жылы IBM-нің маркетинг және интернет командасы тарапынан ұсынылған.

Тарих

Электрондық бизнестің негізгі тіректерінің бірі – электрондық деректер алмасу (EDI) жүйесін дамыту болды. Бұл жүйе құжаттарды дәстүрлі поштамен және факспен жіберудің орнына, бір компьютерден екіншісіне адам араласпастан деректерді цифрлық түрде беруді қамтамасыз етті. Майкл Олдрич онлайн сауданың алға құрлысы ретінде танылады. 1979 жылы ол кәсіпкер теледидарды телефон желісі арқылы транзакцияларды өңдеуге арналған компьютерге қосып, оны «телесауда» деп атады, яғни қашықтықтан сатып алу. 1990-жылдардың ортасынан бастап, Интернетті коммерциялық мақсатта пайдалануда маңызды жетістіктерге қол жеткізілді. 1995 жылы құрылған Amazon онлайн кітап дүкені ретінде басталып, бүгінде әлемдегі ең ірі онлайн саудагерге айналды, ол азық-түлік, ойыншықтар, электроника, киім және тағы да басқаларын сатады. Онлайн сауда алаңдарының басқа да сәтті мысалдарына eBay және Etsy жатады. 1994 жылы IBM, өзінің Ogilvy & Mather агенттігімен бірге, ақпараттық технологиялар саласындағы шешімдері мен тәжірибесін пайдаланып, «электрондық бизнес» термині арқылы Интернетте бизнес жүргізудегі көшбасшы ретінде өзін таныстыруды бастады. Ол кездегі бас директор Луис В. Герстнер кіші, осы жаңа брендті насиртау үшін 1 миллиард доллар инвестициялауға дайын болды. 1997 жылдың қазан айында бүкіл әлемдік нарықты зерттеуден кейін IBM, «электрондық бизнес» тұжырымын таныстырып, осы жаңа салаға қатысты IBM-нің тәжірибесін жарнамалаған The Wall Street Journal газетінде сегіз беттік мақала жариялады. АҚШ Сауда министрлігінің мәліметінше, 2020 жылдың бірінші тоқсанында электрондық саудадан түскен бөлшек сауданың шамамен алғандағы көлемі АҚШ-тың жалпы бөлшек саудасының 12%-ын құрады, ал 2010 жылдың бірінші тоқсанында бұл көрсеткіш 4% болған.

Бизнес-модель

Электрондық бизнеске өту күрделі және оның сәтті болуы үшін стратегия, бейімделген бизнес-модель (электрондық делдалдық, сауда алаңдары), дұрыс процестер (сату, маркетинг) және технология (жеткізу тізбегін басқару, клиенттермен қарым-қатынас басқару) арасында үйлесімділік болуы керек. Ұйымдар онлайнға өткенде, олар өз мақсаттарына ең қолайлы электрондық бизнес модельдерін анықтауы тиіс. Бизнес-модель – бұл өнім, қызмет және ақпарат ағындарының ұйымдастырылуы, сондай-ақ жеткізушілер мен клиенттер үшін кіріс және пайда көздері ретінде анықталады. Электрондық бизнес-модельдің түсінігі сол, бірақ ол онлайн өкілдікте қолданылады.

Кірістер моделі

Бизнес-модельдің маңызды құралы – кіріс моделі немесе пайда моделі, ол кіріс қалыптастырудың негізгі қағидаларын анықтайды. Ол қандай кіріс көзін пайдалану керектігін, қандай құнды ұсыну керектігін, осы құндылықты қалай бағалау керектігін және кім төлейтінін көрсетеді. Бұл компанияның бизнес-моделінің аса маңызды бөлігі. Ол, ең алдымен, қандай өнім немесе қызмет кіріс табу мақсатымен жасалатынын және осы өнім немесе қызметті қалай сатуға болатынын анықтайды. Нақты кіріс моделі болмаса, яғни кіріс қалыптастырудың анық жоспары болмаса, жаңа бизнес шығындарды көтере алмай қиындыққа ұшырауы мүмкін. Кіріс моделіне ие болу арқасында бизнес нақты аудиторияға бағытталды, өнім немесе қызметті дамыту жоспарларын қаржыландырады, маркетингтік жоспарлар құрады, несие алады және капитал жинауға мүмкіндік алады.

Электрондық сауда

Электрондық коммерция (e-commerce) – Интернет сияқты компьютерлік желілерді пайдалана отырып, тауарлар мен қызметтерді сату немесе алу процесі. Электрондық коммерция мобильді коммерция, электрондық төлемдерді жүзеге асыру, жабдықтау тізбегін басқару, интернет-маркетинг, онлайн транзакцияларды өңдеу, электрондық деректерді алмасу (EDI), тауар қорын басқару жүйелері және автоматтандырылған деректерді жинау сияқты технологияларды қамтиды. Қазіргі заманғы электрондық коммерция транзакцияның өмірлік циклының кем дегенде бір бөлігінде Дүниежүзілік желіні пайдаланады, бірақ электрондық пошта сияқты басқа технологияларды да қолдануы мүмкін.

Қауіпті жағдайлар

Интернет арқылы жүзеге асырылатын сауданың экономикалық пайдалары туралы көп жазылғанмен, интернеттің кейбір мүмкіндіктері, мысалы, карталар және геолокациялық қызметтер экономикалық теңсіздікті және цифрлық үзілісті күшейтуі мүмкін екенін көрсететін дәлелдер де бар. Электрондық сауда шағын және орта бизнес (дүкендердің) бірігуіне және олардың құлдырауына әкелуі мүмкін, соның салдарынан табыс арасындағы айырмашылықтың артуына себеп болуы мүмкін.

Қауіпсіздік

Электрондық бизнес жүйелері табиғи түрде дәстүрлі бизнес жүйелерінен гөрі қауіпсіздік тәуекелдері жоғарырақ, сондықтан электрондық бизнес жүйелерін осы тәуекелдерден толық қорғау маңызды. Интернет арқылы электрондық бизнеске қол жеткізе алатын адамдардың саны дәстүрлі бизнеске қарағанда әлдеқайда көп. Тұтынушылар, жеткізушілер, қызметкерлер және көптеген басқа да адамдар кез келген электрондық бизнес жүйесін күнделікті пайдаланады және олардың құпия ақпаратының қауіпсіздігіне сенім артады. Хакерлер – электрондық бизнестің қауіпсіздігіне ең үлкен қауіптердің бірі. Электрондық бизнестің қауіпсіздігіне қатысты жиі кездесетін мәселелерге бизнес және тұтынушы туралы ақпаратты құпия ұстау, деректердің нақтылығы және деректердің толықтығы жатады. Электрондық бизнестің қауіпсіздігін қорғау және ақпаратты қауіпсіз сақтау үшін қолданылатын әдістерге физикалық қауіпсіздік шаралары, деректерді сақтау, деректерді жіберу, антивирустық бағдарламалық құралдар, қабырға өрттер және шифрлау сияқтылар кіреді.

Құпиялылық және құпиялылық

Құпиялылық – бұл кәсіпорындардың жеке ақпаратты басқа кәсіпорындар мен жеке тұлғаларға қаншалықты деңгейде қолжетімді етуі. Кез келген кәсіп орнында құпия ақпарат қорғалған болуы керек және тек көзделінген алушыға ғана қолжетімді болуы тиіс. Дегенмен, бұл электрондық бизнесте одан да қиын мәселеге айналады. Мұндай ақпаратты қорғай білу – электрондық жазбалар мен файлдарды рұқсатсыз қол жеткізуден қорғауды, сондай-ақ осы ақпаратты қауіпсіз жіберу және сақтауды қамтамасыз етуді білдіреді. Электрондық бизнесте осы мәселені шешу үшін шифрлау және қауіпті қабаттар (firewall) сияқты құралдар қолданылады.

Кіруді бақылау

Кейбір электрондық ресурстар мен ақпарат тек бірнеше уәкілетті адамдарға ғана шектелген жағдайда, бизнес пен оның клиенттері жүйелерге немесе ақпаратқа басқа ешкімнің қол жеткізе алмайтынына көз жеткізуі керек. Осы мәселені шешу үшін түрлі техникалар бар, олардың ішінде қауіпті қабырғалар, қол жеткізу құқықтары, пайдаланушыны сәйкестендіру және куәландыру әдістері (мысалы, құпия сөздер және цифрлық сертификаттар), виртуалды жеке желілер (VPN) және тағы да басқалары бар.

Қауіпсіздік шешімдері

Қауіпсіздік шешімдеріне келгенде, тұрақты электрондық бизнес деректердің сақталуын, күшті аутентификацияны және жеке құпияны қорғауды талап етеді. Электрондық бизнесімізді қорғау үшін көптеген шаралар жасауға болады. Ескірген және шабуылға осал HTTP протоколынан HTTPS-ке көшу сияқты қарапайым нәрселерден бастауға болады. Сонымен қатар, серверлер мен әкімшілік панельдерді, төлем шлюздерін қорғауға, антивирустық және зиянды бағдарламаларға қарсы бағдарламаларды пайдалануға, сондай-ақ қауіпті қабырғаларды орнатуға, жүйелі жаңартулар жасауға және деректерімізді сақтықтауға толық назар аудару қажет.

Қол жеткізу және деректердің тұтастығы

Интернетте сақталған деректерге қол жеткізуді болдырмаудың бірнеше әртүрлі жолы бар. Оның бірі – антивирустық бағдарлама қолдану. Бұл көптеген адамдар өз желілерін қорғау үшін, қандай деректері болса да пайдаланатын нәрсе. Электрондық бизнеспен айналысатындар осыны қолдануы керек, себебі олар жүйелеріне жіберілетін және қабылданатын ақпараттың таза екеніне көз жеткізе алады. Инвентаризация деңгейін төмендету: Электрондық бизнес компанияларға активтерін цифрландыру арқылы инвентаризация деңгейін төмендетуге мүмкіндік береді. (Мысалы: Netflix енді физикалық DVD-лерді сатпайды, оның орнына онлайн-стриминг контентін ұсынады). Маркетинг және сату шығындарын төмендету: Электрондық коммерция саланың қатысушыларына өз өнімдері мен қызметтерін (мысалы, үйді жалға беру) физикалық түрде бизнесін жарнамалауға қарағанда әдетте төменгі құнмен жарнамалауға мүмкіндік береді.

Кемшіліктер

Барлық шектеулерге қарамастан, шешуді қажет ететін бірнеше кемшіліктер де бар. Электрондық бизнестің ең көп кездесетін шектеулері:

Жеке байланыстың жоқтығы: Тауарларды соңғы сатып алуға дейін қарап немесе қолмен сезіну мүмкін емес. Дәстүрлі саудада клиенттермен жеке қарым-қатынас орнатылады, ал электрондық бизнесте мұндай мүмкіндік көбінесе болмайды. Онлайн төлемдерде де жеке байланыс жетіспеушілік сезіледі. Тапсырыс жеткізілу уақыты: Дәстүрлі саудада тауарды бірден алуға болады, ал электрондық бизнесте осы мүмкіндік жоқ. Тауарды алуға дейін міндетті түрде күту кезеңі болады. Мысалы, Amazon бір күндік жеткізілімді ұсынады. Бұл мәселені толық шешпесе де, жақсарту болып табылады. Қауіпсіздік мәселелері: Алаяқтықтар электрондық бизнеске деген сенімсіздіктің себебі болуы мүмкін. Хакерлер клиенттердің қаржылық және жеке ақпаратына оңай қол жеткізе алады. Кейбір клиенттер қауіпсіздік, сенімділік және адалдық мәселелеріне байланысты электрондық бизнеске сенуге қиналады.