Кіріспе

Сүтқоректілердің түрі

Ибекс (ибекс, ибекс немесе ибикс) – еркектері ірі, керілген мүйіздерімен ерекшеленетін жабайы ешкінің бірнеше түрі (Capra туысы). Ибекстер Еуразияда, Солтүстік Африка және Шығыс Африкада таралған. Ибекс атауы латын тілінен алынған, ол Иберия немесе Аквитания тілдерінен, көне испан тіліндегі bezerro ('буқа'), қазіргі испан тіліндегі becerro ('жылдық') сөздерімен байланысты. Биіктігі әртүрлі, салмағына қарай, ибекстер 20 жылға дейін өмір сүре алады. Жабайы ешкінің үш туыс түрі – маркхор, батыс тур және шығыс тур – әдетте ибекс деп аталмайды. Еркек ибекске – бұқа, анасына – елік, ал жас баласына – қозы деп атау қабылданған. Ибекс-бұқа әдетте еліктен ірі және ауыр болады. Жыныстар арасындағы ең айқын айырмашылық – бұқаның мүйіздерінің үлкендігі. Елікте кішкентай, жұқа мүйіздер болады, олар бұқа мүйіздеріне қарағанда баяу дамиды. Ибекстің мүйіздері туған кезде пайда болады және өмір бойы өсе береді. Ибекс деп аталатын жабайы ешкінің түрлері:

Азиялық ибекс, сондай-ақ Сібірлік ибекс (Capra sibirica) – Орталық Азия шөлдері мен Солтүстік-Батыс Гималайдың ұзын тау жүйелерінде мекендейтін жабайы ешкі. Жануардың иық биіктігі 80–100 см, салмағы орташа есеппен 60 кг. Ересек бұқаларда ұзын, тік сақал және маңдай бетінде айқын қырқалы, қисық мүйіздер болады. Түсі қоңыр, құрсағы сұрғылт, арқасынан құйрығына дейін жолақ өтеді. Ересек бұқалардың арқасында көк түсті ат құйрығы да болады. Бұл түр жыныстық диморфизмге ие, себебі еліктері кішкентай, тік мүйіздері кеңінен бөлінген. Азиялық ибекс Ауғанстандағы Хиндукуш тауларынан Моңғолиядағы Саян тауларына дейінгі аумақта кең таралған. Жануарлар көбінесе теңіз деңгейінен 3000–5300 м биіктікте кездеседі, бірақ Алтай тауларында 1000 м-ге дейінгі биіктікте де кездеседі. Олар жыртқыштардан қорғану үшін қиын өңірлерді жақсы көреді. Альпілік ибекс (Capra ibex) – Еуропа Альпі тауларында таралған. Альпілік ибекстер Франция, Болгария, Австрия, Швейцария, Италия, Германия және Словенияда кездеседі, сондай-ақ АҚШ, Канада және Аргентинадағы шаруашылықтарға әкелінген. Ибериялық ибекс (Capra pyrenaica), бұрын испандық ибекс деп аталған, Испания, Португалия және Францияның Пиреней тауларындағы таулы аймақтармен шектелген, бірақ бұрын Францияның оңтүстігінде де кездесетін. Пиреней түбегінде шамамен 50 000 испандық ибекс бар. Оның екі түрі жойылды, бірақ 2003 жылы Пиренейлік ибекс клондалды, бірақ нәтижесінде туған жануар тез қайтыс болды. Нубиялық ибекс (Capra nubiana) – Таяу Шығыста, Суданның Қызыл теңіз төбелерінде және Мысырдың таулы аймақтарында кездеседі. Олар ең кішкентай ибекс түрі және құрғақ ортаға бейімделген, қоңыр түсті, іш және құйрығы ақ, аяқтары қара және құйрығы қара. Бұл түрдің саны қауіпті жағдайда, жабайыда 4500-ден аз жекелеген өкілдері бар. Оның таралу аймағының көп бөлігінде саны азайып келеді. Валиялық немесе Эфиопиялық ибекс (Capra walie) – Эфиопияның биік тауларындағы Семиен тауларында кездеседі, онда ол жақында жойылу қаупі бар түрлерден жойылу қаупі төмен түрлерге жатқызылды. Кейде ол Альпілік ибекс түрінің қосалқы түрі саналады. Ибекс Аксумит империясының ұлттық нышаны болған. Жабайы ешкі (Capra aegagrus), сондай-ақ Батыс Азиялық ибекс – Түркия мен Кавказдан бастап, Түрікменстан, Ауғанстан және Пәкістанға дейін таралған және үй ешкісінің ата-бабасы болып табылады.

Құрып кетуден құтқару

XV ғасырда оттық қарулар таралуымен қатар, Еуропа тауларында кеңінен қоныстанған қашарлардың саны азайып, аңшылар үшін жеңіл нысанаға айналды. Ибексті көбінесе еті үшін аулап, ал дене мүшелері медициналық мақсаттарда қолданылды. Ибекстің мүйізі импотенцияны емдеу үшін жоғары сұранысқа ие болса, қаны бүйрек тастарын емдеуге пайдаланылды. Савой герцогтарының алғырлығы болмағанда, қашарлардың үздіксіз аулануы олардың жойылуына әкеп соқтыруы мүмкін еді. Савой герцогы және Сардиния королі Карл Феликс, жануарлардың популяциясының азайып баратыны туралы есептің нәтижесінде, Гран-Парадизодағы өзінің иеліктерінде қашарларды аулауға тыйым салды. Тыйым 1821 жылдың 12 қыркүйегінде күшіне енді және оның заңы жақын арада патшалықтың барлық аймақтарына таратылды. 1856 жылы Карл Феликс орнына таққа отырған Виктор Эммануэль II, Гран-Парадизоны қорғалатын аң аулау алқабы деп жариялады және аумақты күзету үшін аңшылық инспекторларын тағайындады.