Кеңес Одағында Сталиннен кейінгі кезең (1953-1964)
History of the Soviet Union (1953–1964)
КСРО тарихы: 1953-1964 жылдардағы суық соғыс, Сталиннен кейінгі саяси өзгерістер, Хрущев билігі, сталинизмнің әсері. Советтік кезең туралы маңызды мәліметтер.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1922–1991 жылдар аралығындағы Кеңес Одағының тарихы
Period in time of the Soviet Union 1922–1991
КСРО-да Иосиф Сталиннің қайтысынан бастап (1953) Никита Хрущевтің саяси құлатылуына дейінгі (1964) он бір жыл ішінде ұлттық саясат "Қырым соғысымен" басым болды, оның ішінде АҚШ-КСРО арасындағы әлеуметтік-экономикалық жүйелері мен идеологияларын бүкіл әлемге тарату және гегемониялық ықпал аймақтарын қорғау күресі қамтылды. 1950 жылдардың ортасынан бастап, Кеңес Одағы Коммунистік партиясы (КОКП) сталинизмнен бас тартқанына қарамастан, сталиндік саяси мәдениет – КОКП-ның өте күшті Бас хатшысы – әлсірегенмен сақталды.
In the USSR, during the eleven year period from the death of Joseph Stalin (1953) to the political ouster of Nikita Khrushchev (1964), the national politics were dominated by the Cold War, including the U. S.–USSR struggle for the global spread of their respective socio economic systems and ideology, and the defense of hegemonic spheres of influence. Since the mid 1950s, despite the Communist Party of the Soviet Union (CPSU) having disowned Stalinism, the political culture of Stalinism — a very powerful General Secretary of the CPSU—remained in place, albeit weakened.
Сталиннің тікелей мұрасы
1953 жылы наурыз айында Сталин қайтыс болғаннан кейін, оның орнын КПСС Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Никита Хрущев және Кеңес Одағының премьер-министрі Георгий Маленков басты. Бірақ, Сталиннен кейінгі алғашқы кезеңдегі басты тұлға – мемлекеттік қауіпсіздік органының бұрынғы басшысы Лаврентий Берия болды. Сталин қайтыс болған кезде Кеңес Одағы қиын жағдайда қалды. Кем дегенде 2,5 миллион адам түрмелерде және еңбек лагерьлерінде отырды, ғылым мен өнер социалистік реализмге бағындырылды, ал ауыл шаруашылығының өнімділігі жалпы алғанда төмен болды. Елде 1928 жылғы мал басының тек төрттен бірі қалды, ал кейбір аймақтарда Бірінші дүниежүзілік соғыстың басындағыдан да аз мал болды. Жеке шаруашылықтар ет, сүт және бақша өнімдерінің кемінде төрттен бірін өндірді. Өмір сүру деңгейі төмен, тұтыну тауарлары жетіспеді. Мәскеу халықаралық аренада оқшауланып, достары аз болды; Югославияны есептемегенде, Шығыс Еуропа әскери оккупация арқылы Кеңес Одағының ықпалында болды. Сталиннің өлімінен кейін Шығыс блогының бірнеше елінде наразылықтар мен көтерілістер басталды. Қытай көшкен Кеңес басшысына құрмет көрсетті, бірақ наразылықтарын жасырып, олар кейіннен күшейе түсті. Америка Құрама Штаттары Кеңес Одағының үш жағынан әскери базалармен және ядролық қарулары бар бомбалаушы ұшақтарымен қоршап алды, ал американдық ұшақтар кеңестік аумақ үстінен барлау миссияларын жүргізіп, агенттерді парашютпен тастап отырды. Кеңес билігі көптеген ұшақтарды атып түсіріп, жеріне түскен агенттердің көпшілігін ұстаса да, психологиялық әсері зор болды. Американдықтар кеңестік әскери және әсіресе ядролық қарулардың күшінен қатты қорқып, оны асыра бағалады. Мәскеудің жалғыз ауыр бомбалаушысы – Ту-4, B-29-дың тікелей көшірмесі болды және қайта оралусыз миссиясыз АҚШ-қа жеткізілмейтін еді. Кеңестік ядролық қару арсеналында тек бірнеше қару болды.
After Stalin died in March 1953, he was succeeded by Nikita Khrushchev as First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of the Soviet Union (CPSU) and Georgy Malenkov as Premier of the Soviet Union. However the central figure in the immediate post Stalin period was the former head of the state security apparatus, Lavrentiy Beria. Stalin had left the Soviet Union in an unenviable state when he died. At least 2.5 million people languished in prison and in labor camps, science and the arts had been subjugated to socialist realism, and agriculture productivity on the whole was meager. The country had only one quarter of the livestock it had had in 1928 and in some areas, there were fewer animals than there had been at the start of World War I. Private plots accounted for at least one quarter of meat, dairy, and produce output. Living standards were low and consumer goods scarce. Moscow was also remarkably isolated and friendless on the international stage; Eastern Europe excluding Yugoslavia was held to the Soviet yoke by military occupation and soon after Stalin's death, protests and revolts would break out in some Eastern Bloc countries. China paid homage to the departed Soviet leader, but held a series of grudges that would soon boil over. The United States had military bases and nuclear equipped bomber aircraft surrounding the Soviet Union on three sides, and American aircraft regularly overflew Soviet territory on reconnaissance missions and to parachute agents in. Although the Soviet authorities shot down many of these aircraft and captured most of the agents dropped onto their soil, the psychological effect was immense. American fears of Soviet military and especially nuclear capabilities were strong and heavily exaggerated; Moscow's only heavy bomber, the Tu 4, was a direct clone of the B 29 and had no way to get to the United States except on a one way suicide mission and the Soviet nuclear arsenal contained only a handful of weapons.
Ішкі саясат
Кеңес Одағының вице-премьері ретінде Лаврентий Берия (Сталиннің террорлық мемлекетінің бір бөлігі болғанына қарамастан) салыстырмалы түрде либерализация кезеңін бастады, соның ішінде кейбір саяси тұтқындарды босатуға ұйғарды. Сталин жерленгеннен кейін Берия Вячеслав Молотовтың әйеліне қамаудан босатылу бұйрығын берді және оны жеке өзі Кеңес Сыртқы істер министріне жеткізді. Ол сондай-ақ Ішкі істер министрлігіне (ІІМ) "дәрігерлер заговоры" және басқа да "жалған" істерді қайта қарауды тапсырды. Берия кейіннен ІІМ-нің кейбір экономикалық активтерін алып, оларды басқа министрліктерге беруді ұсынды, одан кейін құрылыс жобаларындағы мәжбүрлі еңбекті тоқтату туралы ұсыныс жасады. Ол 1,1 миллион саяси тұтқын емес адамдардың босатылуын, Әділет министрлігінің ІІМ-нен еңбек лагерлерін басқаруын және "дәрігерлер заговорының" жалған екенін жариялады. Соңында ол тұтқындарға физикалық және психологиялық зорлық-зомбылық көрсетуді тоқтатуға бұйрық берді. Берия Кеңес республикаларын күштеп рустануды тоқтатуды да жариялады; өзі грузин болғандықтан. Жеке басшылық Сталинді сынауға рұқсат берді, оның жеке диктатурасы Владимир Лениннің қағидаларына қайшы келеді деді. Оның соңғы жылдарындағы соғыс психозы басылды, ал үкімет қызметкерлері мен фабрика директорларына әскери киімнің орнына азаматтық киім киюге бұйрық берілді. Эстония, Латвия және Литваға ұлттық автономияның перспективалары берілді, мүмкін Еуропадағы басқа кеңестік клиенттік мемлекеттерге ұқсас.
As Deputy Premier of the Soviet Union, Lavrentiy Beria (notwithstanding his record as part of Stalin's terror state) initiated a period of relative liberalisation, including the release of some political prisoners. Almost as soon as Stalin was buried, Beria ordered Vyacheslav Molotov's wife freed from imprisonment and personally delivered her to the Soviet foreign minister. He also directed the Ministry of Internal Affairs (MVD) to reexamine the Doctors' Plot and other "false" cases. Beria next proposed stripping the MVD of some of its economic assets and transferring control of them to other ministries, followed by the proposal to stop using forced labour on construction projects. He then announced that 1.1 million non political prisoners were to be freed from captivity, that the Ministry of Justice should assume control of labour camps from the MVD, and that the Doctors' Plot was false. Finally, he ordered a halt to physical and psychological abuse of prisoners. Beria also declared a halt to forced Russification of the Soviet republics; Beria himself was a Georgian. The leadership also began allowing some criticism of Stalin, saying that his one man dictatorship went against the principles laid down by Vladimir Lenin. The war hysteria that characterized his last years was toned down, and government bureaucrats and factory managers were ordered to wear civilian clothing instead of military style outfits. Estonia, Latvia and Lithuania were given serious prospects of national autonomy, possibly similarly to other Soviet satellite states in Europe.
Сыртқы саясат
Берия сыртқы саясатқа да назар аударды. Оның қайтыс болғаннан кейін қағаздарынан табылған құпия хат, Титоның Югославиясымен қарым-қатынасты жаңартпақ болды. Ол сондай-ақ, Шығыс Еуропаны КСРО басқаруын және Мажарстанның Матиас Ракоси сияқты көптеген "кішкентай Сталиндерді" сынады. 1953 жылы Шығыс Германияның жағдайы қиын болды, өйткені оның басшысы Уолтер Ульбрихт толыққанды сталинизмді орнатуға тырысқаннан кейін адамдардың жаппай Батысқа қашуына себеп болды. Берия Шығыс Германияны толығымен ұмытып кету керектігін және оның болуының "қандай да мағынасы жоқ" екенін айтты. Ол 1946 жылы Сталиннің одақтастарға ұсынған біріккен, бейтарап Германия құру туралы ұсынысын қайта көтерді.
Beria also turned his attention to foreign policy. A secret letter found among his papers after his death, suggested restoring relations with Titoist Yugoslavia. He also criticized Soviet handling of Eastern Europe and the numerous "mini Stalins" such as Hungary's Mátyás Rákosi. East Germany particularly was in a tenuous situation in 1953 as the attempt by its leader Walter Ulbricht to impose all out Stalinism had cause a mass exodus of people to the West. Beria suggested that East Germany should just be forgotten about entirely and there was "no purpose" for its existence. He revived the proposal Stalin had made to the Allies in 1946 for the creation of a united, neutral Germany.
Берияға қарсылық
Берия Политбюроның қалған мүшелеріне едәуір үлкен жек көрушілік танытты, олардың Сталиннің қылмыстарына "бірдей кінәлі" екенін жеткізді. Дегенмен, оларды Берияға қарсы тудырған терең тамырланған идеологиялық келіспеушіліктер емес еді. Хрущев әсіресе Шығыс Германияны тастап, онда капитализмді қайта орнатуға рұқсат беру ойына қарсы болды, бірақ бұл ғана Берияның құлауына себеп болмады, тіпті ол орыс емес ұлттарға қатысты жаңа, прогрессивті саясатты қолдады. Бірақ көп ұзамай Политбюро Берияның реформаларына кедергі келтіріп, олардың қабылдануын тоқтатуға тырысты. Мәселен, МҰІ (Ішкі істер министрлігі) берген жазаларды ең көп дегенде 10 жылға дейін қысқарту туралы ұсыныс, кейін Хрущевтің айтуынша, алдау амалы болған. "Ол адамдарды он жылға лагерьге жіберіп, босаған соң тағы он жылға жазалауды қалайды. Осылайша оларды құртады", - деді ол. Молотов Шығыс Германияны тастауға ең қарсы болды және Хрущевтен күтпеген одақтас тапты. Маусымның соңына қарай Берияны жай ғана елемеуге немесе кедергі келтіруге болмайтыны, оны жою қажеттігі шешілді. Оны 26 маусымда қарулы күштердің қолдауымен тұтқындады. Жыл соңында ол Батыс үшін тыңшылық жасады, саботаж жасады және капитализмді қайта орнатуға тырысты деген айыппен көрсетілген сотта атып өлтірді. Құпия полициясы қарусыздандырылып, КГБ ретінде қайта ұйымдастырылды, олар партияның толық бақылауында болды және ешқашан жаппай террор ұйымдастыра алмады.
Beria displayed a considerable degree of contempt for the rest of the Politburo, letting it be known that they were "complicit" in Stalin's crimes. However, it was not deep rooted ideological disagreements that turned them against Beria. Khrushchev in particular was appalled at the idea of abandoning East Germany and allowing the restoration of capitalism there, but that alone was not enough to plot Beria's downfall and he even supported the new, more enlightened policy towards non Russian nationalities. The Politburo soon began stonewalling Beria's reforms and trying to prevent them from passing. One proposal, to reduce sentences handed down by the MVD to 10 years max, was later claimed by Khrushchev to be a ruse. "He wants to be able to sentence people to ten years in the camps, and then when they're freed, sentence them to another ten years. This is his way of grinding them down." Molotov was the strongest opponent of abandoning East Germany, and found in Khrushchev an unexpected ally. By late June, it was decided that Beria could not simply be ignored or stonewalled, he had to be taken out. They had him arrested on 26 June with the support of the armed forces. At the end of the year, he was shot following a show trial where he was accused of spying for the West, committing sabotage, and plotting to restore capitalism. The secret police were disarmed and reorganized into the KGB, ensuring that they were completely under the control of the party and would never again be able to wage mass terror.
Ұжымдық басшылық
Берияның орнынан түсуінен кейін Георгий Маленков Политбюродағы ең жоғары лауазымды тұлға деп есептелді. Маленков, өнерге бейім, зиялылар мен суретшілерге құрмет көрсеткен адам, қан төгіске немесе мемлекеттік терроризмге құмарлық танытпады. Ол жеке шаруашылық участақтарына көбірек қолдау көрсеруді, өнерді қатаң социалистік реализмнен босатуды ұсынды, сондай-ақ биолог Трофим Лысенконың жалған ғылымын сынады. 1953 жылғы қарашадағы сөйлеген сөзінде Маленков түрлі мемлекеттік органдардағы жемқорлықты айыптады. Ол сонымен қатар сыртқы әлемге және Батыспен қарым-қатынастарға қатысты кеңестік көзқарастарды қайта қарастырып, АҚШ пен оның одақтастарымен бейбіт жолмен шешілмейтін даулардың жоқ екенін, ал Батыспен ядролық соғыс барлық тараптардың қырылуына әкелетінін мәлімдеді. Осы кезеңде Никита Хрущев те кеңес саясатындағы маңызды тұлға ретінде көзге түсті. Хрущев ауыл шаруашылығындағы реформаларды ұсынды, бірақ ол ұжымдық шаруашылық тұжырымынан бас тартпады және Лысенконың жалған ғылымын қолдауын жалғастырды. 1955 жылғы сөйлеген сөзінде ол кеңес ауыл шаруашылығына жаңа серпіліс қажет екенін, ал өнімсіздік пен егін нашарлығын 40 жыл бұрын қайтыс болған патша Николай II-ге таңудың ақымақтық екенін айтты. Ол сондай-ақ 20 жылдан астам уақыттан бері тек жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлерге ғана ашық болған Кремль аумағына қарапайым халықтың кіруіне рұқсат берді. Ал осы арада марқұм Сталиннің беделі төмендеді. 1954 жылғы желтоқсандағы 75 жылдық мерейтойы мемлекеттік БАҚ-та мақтаулар мен еске алу шараларымен кеңінен тойланды, сондай-ақ 1955 жылғы наурыздағы қайтыс болған күнінің екінші жылдығы да еске алынды. Дегенмен, оның 76 жылдық туған күні туралы ешқандай мәлімдеме жасалмады. Жаңа басшылық белгілі бір санаттағы сотталғандарға кешірім жариялады, бағаларды төмендетті және жеке шаруашылық жерлерге қойылған шектеулерді жеңілдетті. Сталиншілдіктен арылу экономикадағы ірі көлемдегі мәжбүрлі еңбектің рөлін аяқтады.
For a time after Beria's deposition, Georgi Malenkov was generally considered the senior most figure in the Politburo. Malenkov, an artistic minded man who courted intellectuals and artists, had little use for bloodshed or state terror. He called for greater support of private agricultural plots and liberation of the arts from rigid socialist realism and he also criticized the pseudoscience of biologist Trofim Lysenko. In a November 1953 speech, Malenkov denounced corruption in various government agencies. He also reappraised Soviet views of the outside world and relations with the West, arguing that there were no disputes with the United States and her allies that could not be resolved peacefully, and that nuclear war with the West would simply bring about the destruction of all parties involved. Within the same period, Nikita Khrushchev likewise emerged as a prominent figure in Soviet politics. Khrushchev proposed greater agricultural reforms, although he still refused to abandon the concept of collective farming and continued to support Lysenko's pseudoscience. In a 1955 speech, he argued that Soviet agriculture needed a shot in the arm and that it was silly to keep blaming low productivity and failed harvests on Tsar Nicholas II, dead for almost 40 years. He also began allowing ordinary people to stroll the grounds of the Kremlin, which had been closed off except to high ranking state officials for over 20 years. The late Stalin's reputation meanwhile started diminishing. His 75th birthday in December 1954 had been marked by extensive eulogies and commemorations in the state media as was the second anniversary of his death in March 1955. However, his 76th birthday at the end of the year was hardly mentioned. The new leadership declared a major amnesty for certain categories of convicts, announced price cuts, and relaxed the restrictions on private plots. De Stalinisation would come to spell an end to the role of large scale forced labour in the economy.
Ұжымдық басшылықтың арасындағы қақтығыс
Ұжымдық басшылық кезеңінде Хрущев біртіндеп билікке көтерілді, ал Маленковтың ықпалы азайды. Маленков экономикалық реформалар ұсыныстары мен КОКП-ның мемлекеттік басқаруға тікелей араласуын кеміту ниеті үшін сыналып, қарсылыққа ұшырады. Молотов ядролық соғыс барлық өркениетті жояды деген ескертуді "қасқақ" деп атады, себебі Карл Маркс бойынша капитализмнің күйреуі тарихи амал. Хрущев Маленковты Берияның Шығыс Германияны тастап кету жоспарын қолдады деп айыптады және оны "капитулянт, социал-демократ және меньшевик" деп сипаттады. Хрущев Сталиннің қайтысынан кейін бастапқыда оны құрметтегенімен, кейін Молотовпен де қарым-қатынасты шиеленістіруге бет бұрды. Молотов Хрущевтің кейбір идеяларын сынағанда, Хрущев оны өз кезегінде дачасынан немесе Кремльден шығып, шаруашылықтар мен зауыттарды араламайтын, шындықтан хабарсыз идеолог деп айыптады. Молотов Хрущевтің ауыл шаруашылығы реформасы туралы ұсыныстарын және Мәскеудегі тұрғын үй тапшылығын азайту мақсатындағы арзан, құрастырылмаған пәтерлер салу жоспарларын сынады. Хрущев Югославиямен қарым-қатынасты жаңарттауды қолдады, ал Белградпен арадағы жарылысқа Молотов мұрындық болған, ол Титоны фашист деп жалғастырып айыптады. 1955 жылы Хрущевтің Югославияға сапары екі ел арасындағы қарым-қатынасты жақсартты, бірақ Молотов өз позициясынан мойын бұрмады. Совет Одағының сыртқы әлемнен дерлік толық оқшаулануына да Молотовтың сыртқы саясатты жүргізуі себеп болды, және ол Орталық Комитет алдында сөйлеген сөзінде Корея соғысын бастартуда кеңестік тараптың кінәсі бар екенін мойындады.
During the period of collective leadership, Khrushchev gradually rose to power while Malenkov's power waned. Malenkov was criticised for his economic reform proposals and desire to reduce the CPSU's direct involvement in the day to day running of the state. Molotov called his warning that nuclear war would end all of civilisation to be "nonsense" since according to Karl Marx, the collapse of capitalism was a historical inevitability. Khrushchev accused Malenkov of supporting Beria's plan to abandon East Germany, and of being a "capitulationist, social democrat, and a Menshevist". Khrushchev was also headed for a showdown with Molotov, after having initially respected and left him alone in the immediate aftermath of Stalin's death. Molotov began criticizing some of Khrushchev's ideas and the latter accused him in turn of being an out of touch ideologue who never left his dacha or the Kremlin to visit farms or factories. Molotov attacked Khrushchev's suggestions for agricultural reform and also his plans to construct cheap, prefab apartments to alleviate Moscow's severe housing shortages. Khrushchev also endorsed restoring ties with Yugoslavia, the split with Belgrade having been heavily engineered by Molotov, who continued to denounce Tito as a fascist. A 1955 visit by Khrushchev to Yugoslavia patched up relations with that country, but Molotov refused to back down. The near total isolation of the Soviet Union from the outside world was also blamed by Khrushchev on Molotov's handling of foreign policy and the former admitted in a speech to the Central Committee the obvious Soviet complicity in starting the Korean War.
КОКП-ның 20-съезі
1956 жылы 25 ақпанда КОКП-ның 20-шы съезінің жабық отырысында Хрущев "Жеке тұлғаға табынушылық және оның салдары" деген тақырыпта сөйлеген сөзінде тыңдаушыларын қатты таңқалдырды, Сталиннің диктаторлық билігін және жеке тұлғаға табынушылықты айыптап. Ол сондай-ақ Сталиннің ең жақын серіктері жасаған қылмыстарды да сынады. Бұдан әрі, ол капиталистік және коммунистік әлемдер арасындағы соғыстың қажетті екені туралы қалыптасқан пікір енді шындыққа сай емес екенін мәлімдеді. Ол батыспен ашық жаулыққа емес, бәсекелестікке ұмтылуды жақтады, капитализмнің іштен ыдырайтынын және әлемдік социализмнің бейбіт түрде жеңіске жететінін айтты. Алайда, егер капиталистер соғыс қаласа, Кеңес Одағы да оған тиісінше жауап қайтарады деп қосты.
At a closed session of the 20th Congress of the CPSU on 25 February 1956, Khrushchev shocked his listeners by denouncing Stalin's dictatorial rule and cult of personality in a speech entitled On the Cult of Personality and its Consequences. He also attacked the crimes committed by Stalin's closest associates. Furthermore, he stated that the orthodox view of war between the capitalist and communist worlds being inevitable was no longer true. He advocated competition with the West rather than outright hostility, stating that capitalism would decay from within and that world socialism would triumph peacefully. But, he added, if the capitalists did desire war, the Soviet Union would respond in kind.
Десталинизация
XX съездің кеңестік саясатқа тигізген әсері зор болды. Хрущевтің сөзі оның қалған сталиндік қарсыластарының беделін түсіріп, ел ішіндегі билігін күрт арттырды. Соңынан Хрущев шектеулерді жеңілдетіп, ГУЛАГ-тан миллионнан астам тұтқынды босатты, бірақ шала реформаланған түрме жүйесінде шамамен 1,5 миллион тұтқын қалды (алайда 1960 жылдары кері реформалар толқыны болды). Оның Сталинді айыптауы әлемдегі коммунистерді дүрліктіріп, жаңылдырды, ал сөзі "Кеңес Одағы мен Шығыс Еуропадағы адамдардың көзқарасында нағыз революция жасады (бұл сөз артық емес). Бұл – коммунистік үкімге барлық адамның сезімінде болған қорқыныш, фанатизм, ойсыздық және "екі ойлылық" қоспасының жалғыз себебі еді".
The impact of the 20th Congress on Soviet politics was immense. Khrushchev's speech stripped the legitimacy of his remaining Stalinist rivals, dramatically boosting his power domestically. Afterwards, Khrushchev eased restrictions and freed over a million prisoners from the Gulag, leaving an estimated 1.5 million prisoners living in a semi reformed prison system (though a wave of counter reform followed in the 1960s). Communists around the world were shocked and confused by his condemnation of Stalin, and the speech " caused a veritable revolution (the word is not too strong) in peoples attitudes throughout the Soviet Union and Eastern Europe. It was the single factor in breaking down the mixture of fear, fanaticism, naivety and 'doublethink' with which everyone had reacted to Communist rule".
Кеңес зиялыларының арасында
Көптеген совет зиялылары Хрущев пен Орталық Комитеттің Сталиннің қылмыстарына ерікті түрде көмектесіп, оған ортақтасқандарын, ал қайтыс болған тиранның бәрін өзі жасауы мүмкін емес екенін айтты. Бұдан өзге, олар нелістен үш жыл оны айыптауға кеткенін сұрады және Хрущевтің көбінесе партияластарға жасалған зұлымдықтарды сынағанын, ал Голодомор және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін Балтық елдерінен жаппай көшіру сияқты одан да ауыр қылмыстарды мүлдем назарға алмағанын көрсетті. Осы мәселелер совет баспасөзінде 1980 жылдардың соңына дейін талқыланбады. Құпия баяндамада Хрущев өзінің және әріптестерінің Сталинге қарсы сөз көтермеуін олардың оның талаптарына бағынбаса, өзінің де жойылуынан қорқыпты деп шарлап түсіндіруге тырысты.
Many Soviet intellectuals groused that Khrushchev and the rest of the Central Committee had willingly aided and abetted Stalin's crimes and that the late tyrant could not possibly have done everything himself. Furthermore, they asked why it had taken three years to condemn him and noted that Khrushchev mostly criticised what had happened to fellow Party members while completely overlooking far greater atrocities such as the Holodomor and mass deportations from the Baltic States during and after World War II, none of which were allowed to be mentioned in the Soviet press until the end of the 1980s. During the Secret Speech, Khrushchev had tried in an awkward manner to explain why he and his colleagues had not raised their voices against Stalin by saying that they all feared their own destruction if they did not comply with his demands.
Сталиндік демонстрациялар
Сталиннің туған жері Грузияда, Сталин жақтастарының көпшілігі Тбилиси көшелерінде тәртіпсіздік тудырып, тіпті Грузияның КСРО-дан шығуын талап етті. Тәртіпті қалпына келтіру үшін әскер шақырылып, салдарынан 20 адам қаза тауып, 60-ы жарақат алды, ал көптеген адамдар қамауға алынды.
In Stalin's native Georgia, massive crowds of pro Stalin demonstrators rioted in the streets of Tbilisi and even demanded that Georgia secede from the USSR. Army troops had to be called in to restore order, with 20 deaths, 60 injuries, and scores of arrests.
Кеңес жастарының реакциясы
1956 жылғы сәуірде ел бойынша Сталиннің бюстері мен портреттері бүлінген немесе құлатылған деген хабарлар тарады. Кейбір студенттік топтар көтеріліс жасап, Сталиннің өлімінен кейін партиядан шығарылуын және оның денесін Лениннің қабірінен алып тастауды талап етті. Партиялық және студенттік жиналыстарда елде заң үстемдігін орнату, тіпті еркін сайлаулар өткізу туралы талаптар көтерілді. 25 жастағы Михаил Горбачев, сол кезде Ставропольдегі комсомол мүшесі, "Жасырын баяндамаға" реакцияның жарылысқандай болғанын, оны қолдаған және Сталинді жек көрген, әсіресе жас, білімді жандар арасында күшті пікір қақтығыстары болғанын, ал кейбіреулер оны айыптап, қайтыс болған диктаторға құрметпен қараса, енді біреулері оны азық-түлік және тұрғын үй сияқты күнделікті мәселелермен салыстырғанда маңызсыз деп санады. Президиум "партияға қарсы" және "кеңеске қарсы" жала жабушыларды айыптаған қаулы шығарды, ал 7 сәуірдегі "Правда" газеті Қытайдың "Халық күнделігі" газетінен алынған редакциялық мақаланы қайта жариялады, онда партия мүшелеріне Сталиннің ілімдерін оқып, оның естелігін құрметтеу шақырылды. 30 маусымда өткен Орталық Комитет отырысында Сталин "ауыр қателіктер" жасағаны және "жеке басының культін құрғаны" үшін сынға алынды, бірақ Кеңес жүйесінің өзі кінәлі деп табылған жоқ.
In April 1956, there were reports that Stalin busts and portraits around the country had been vandalized or pulled down and some student groups rioted and demanded that Stalin be posthumously expelled from the party and his body taken down from its spot next to Lenin. Party and student meetings called for proper rule of law in the country and even free elections. A 25 year old Mikhail Gorbachev, then a member of the Komsomol in Stavropol reported that reaction to the Secret Speech was explosive and there were strong reactions between people, particularly, young, educated people, who supported it and hated Stalin, others who denounced it and still held the late tyrant in awe, and others who thought it was irrelevant compared to grassroots issues such as food and housing availability. The Presidium responded by issuing a resolution condemning "anti party" and "anti Soviet" slanderers and the April 7 Pravda reprinted an editorial from China's People's Daily calling on party members to study Stalin's teachings and honour his memory. A Central Committee meeting on 30 June issued a resolution criticising Stalin merely for "serious errors" and "practicing a cult of personality" but holding the Soviet system itself blameless.
Халықаралық қабылдау
Коммунистік әлемнің бір бөлігі, әсіресе Қытай, Солтүстік Корея және Албания, десталинденуді қарсылықпен қабылдады. People's Daily газетінің редакциондық мақаласында: «Сталин қателіктер жасады, бірақ жалпы алғанда ол жақсы, адал марксист болды және оның артықшылықтары кемшіліктерінен басым болды» делінген. Мао Цзэдунтың Сталинмен көп даулары болды, бірақ оны айыптау бүкіл әлемдік социализмнің заңдылығын жоққа шығарады деп ойлады; «Сталинды өлтірудің орнына сынға алу керек» деді ол.
Some of the communist world, in particular China, North Korea, and Albania, stridently rejected de Stalinisation. An editorial in the People's Daily argued that "Stalin made some mistakes, but on the whole he was a good, honest Marxist and his positives outweighed the negatives." Mao Zedong had many quarrels with Stalin, but thought that condemning him undermined the entire legitimacy of world socialism; "Stalin needed to be criticised, not killed" he said.
Осы кезеңдегі оңалту
1955 жылдың соңына қарай мыңдаған саяси тұтқындар босатылды, бірақ совет түрмелері мен еңбек лагерлерінде әлі де 800 мыңға жуық адам қамауда болды, ал Мәскеу процестерін тергеуге немесе олардың құрбандарын ақтауға ешқандай әрекет жасалмады. Көп ұзамай бірнеше жүз мың Сталинның құрбандары ақталды, бірақ Мәскеу процестерінде тазаланған партия шенеуніктерінің мәселесі көтерілмеді. Хрущев Михаил Тухачевский және басқа да әскери офицерлердің ісін тергеуді бұйырды. Комиссия оларға тағылған айыптардың негізсіз екенін анықтады және олардың қайтыс болғаннан кейін ақталуы 1957 жылдың басында жарияланды. Бірақ Григорий Зиновьев, Лев Каменев және Николай Бухариннің ісі бойынша жүргізілген тағы бір тергеу, олардың үшеуінің де "кеңеске қарсы қызметпен" айналысқанын және ақталмайтынын мәлімдеді. 1957 жылы Хрущев "партияға қарсы топты" жеңгеннен кейін, ол істерді қайта қарауға уәде берді, бірақ одан әрі ешқандай қадам жасаған жоқ, себебі ол өзі де тазарту кезінде Ескі большевиктердің жойылғанын қуанышпен қарсы алған еді.
By late 1955, thousands of political prisoners had been freed, but Soviet prisons and labour camps still held around 800,000 inmates and no attempt was made to investigate the Moscow Trials or rehabilitate their victims. Eventually several hundred thousand of Stalin's victims were rehabilitated, but the party officials purged in the Moscow Trials remained off the table. Khrushchev ordered an investigation into the trials of Mikhail Tukhachevsky and other army officers. The committee found that the charges leveled against them were baseless and their posthumous rehabilitation was announced in early 1957, but another investigation into the trials of Grigory Zinoviev, Lev Kamenev, and Nikolai Bukharin declared that all three had engaged in "anti Soviet activity" and would not be rehabilitated. After Khrushchev defeated the "anti party group" in 1957, he promised to re open the cases, but ultimately never did so, in part because of the embarrassing fact that he himself had celebrated the elimination of the Old Bolsheviks during the purges.
Топонимияның өзгеруі
Сталиндікті жою процесінің бір бөлігі ретінде Хрущев ел бойынша Сталиннің және оның жақтастарының құрметіне аталған көптеген қалалардың, кенттердің, фабрикалардың, табиғи ескерткіштердің және колхоздардың атауларын өзгертуге кірісті. Әсіресе, Ұлы Отан соғысының басты шайқасы болған Сталинград 1961 жылы Волгоград болып қайта аталды.
As part of de Stalinisation, Khrushchev set about renaming the numerous towns, cities, factories, natural features, and kolkhozes around the country named in honor of Stalin and his aides, most notably Stalingrad, site of the great WWII battle, was renamed to Volgograd in 1961.
Премьер-министр қызметіне сайлану
Хрущев 1958 жылғы 27 наурызда Премьер-министр болып сайланды, бұл оның билігін бекітті – барлық алдыңғылары мен кейінгілері ұстанған дәстүр. Бұл Сталиннен кейінгі ұжымдық басшылықтың алғашқы кезеңінен өтудің соңғы сатысы болды. Ол енді Кеңес Одағындағы басты билік өкілі болды, бірақ Сталиннің абсолютті билігіне жете алмады.
Khrushchev was elected Premier on 27 March 1958, consolidating his power—the tradition followed by all his predecessors and successors. This was the final stage in the transition from the earlier period of post Stalin collective leadership. He was now the ultimate source of authority in the Soviet Union, but would never possess the absolute power Stalin had.
КОКП-ның 21-съезі
1959 жылы 27 қаңтар мен 5 ақпан аралығында КОКП-ның 21-съезі өтті; бұл "Төтенше" съезд болды, Хрущев 1957 жылы "партияға қарсы топтың" жасаған төңкеріс әрекетінен кейін көп ұзамай өзінің қарсыластарына билігін бекітуі үшін уақытталған. Осы съезде ерекше жеті жылдық жоспар қабылданды, ол 1956 жылы қабылданған алтыншы бесжылдық жоспарды тоқтатып, орнына қойды. Жеті жылдық жоспар өзі де аяқталуына екі жыл қалғанда тоқтатылып, кейіннен жетінші бесжылдық жоспар ретінде қабылданады.
In 1959, between 27 January and 5 February, the 21st Congress of the CPSU took place; it was an "Extraordinary" Congress, timed so that Khrushchev could consolidate his power over rivals not long after the attempted coup of the "anti party group" in 1957. It was during this congress that the unusual Seven Year Plan was adopted, cutting short and replacing the Sixth Five Year Plan that had been adopted in 1956. The Seven Year Plan would itself be cut short two years before its completion, retroactively becoming the seventh five year plan.
КОКП-ның 22-съезі
1961 жылы 17-21 қазанда өткен КОКП-ның 22-ші съезі Хрущевтің билігі мен беделінің ең жоғары нүктесін көрсетті, оның саясатына деген күмән туғанмен қатар. Бірақ оған қарсы нақты оппозиция әлі тумаған еді, және ол Орталық Комитеттің баяндамасын және партия бағдарламасын оқығанда, КПСС делегаттарының мақтауына ие болды – екі маңызды сөз сөйлегенінің жалпы ұзақтығы он сағатқа созылды. Хрущев он жыл ішінде совет халқының АҚШ пен Батыс Еуропамен салыстырылатын өмірлік деңгейге және материалдық игіліктерге ие болады деп мәлімдеді. Бұған қоса, 22-ші съезде Сталинге қарсы күшті шабуыл жаңадан басталды, нәтижесінде Молотов пен Каганович сияқты соңғы ескі большевиктер партиядан қуылды. Лениннің қасында Қызыл алаңда сақталған Сталиннің мумияланған денесі дереу алып қойылып, Кремль қабырғасына қайта жерленді.
The 22nd Congress of the CPSU, which convened from 17–21 October 1961, marked the apex of Khrushchev's power and prestige, despite there being already mounting doubts about his policies. However, the real opposition to him had yet to come and he glowed in the praise of the CPSU delegates as he read off the general report of the Central Committee and the party program, two monumental speeches that lasted a total of ten hours. Within a decade, Khrushchev declared, the Soviet people would have equal living standards and material comforts with the United States and Western Europe. In addition, the 22nd Congress saw a renewed attack on Stalin, which culminated in the expulsion of remaining Old Bolsheviks like Molotov and Kaganovich from the party. Stalin's embalmed body, which still lay in Red Square next to Lenin, was immediately removed and reburied in the Kremlin Wall.
Хрущев сайлау арқылы қызметінен шығарылды
1964 жылдың қазан айында Хрущев Қырымда демалыста болғанда, Президиум бірауыздан оны қызметтен шеттетуге дауыс берді және оның мәселесін Орталық Комитетке жеткізуіне жол бермеді. "Правда" газетінің редакциондық мақаласында оны "ақылсыз жоспарлары, толыққанды ойластырылмаған қорытындылары, асығыс шешімдері және шындықтан алшақ әрекеттері" үшін сынап, ол қарапайым азамат ретінде зейнетке шықты.
In October 1964, while Khrushchev was on holiday in Crimea, the Presidium unanimously voted him out of office and refused to permit him to take his case to the Central Committee. He retired as a private citizen after an editorial in Pravda denounced him for "hare brained schemes, half−baked conclusions, hasty decisions, and actions divorced from reality".
Хрущевтің басқаруындағы реформалар
Өзінің басшылық жылдары бойында Хрущев түрлі салаларда реформалар жасауға ұмтылды.
Throughout his years of leadership, Khrushchev oversaw attempted reforms in a range of fields.
Хрущевтің ыстық шашы
Хрущев "Тағайын" деп аталатын кең ауқымды саяси, мәдени және экономикалық өзгерістерді бастады. Ол басқа елдермен байланыс орнатуды және жаңа әлеуметтік-экономикалық саясатты қамтыды, онда тұтыну тауарларына басымдық берілді, бұл тұрмыстық деңгейді күрт көтеруге, экономикалық өсімді жоғары деңгейде ұстап тұруға мүмкіндік берді. Цензура да жеңілдетілді. Кеңес қоғамына қатысты кейбір сындарға жол берілді, ал суретшілер тек үкімет мақұлдаған саяси мазмұндағы туындылар жасауға міндеттелмеді. Дегенмен, көпшілігі ел мен партияға құрметпен қараған суретшілер, қиындыққа тап болмас үшін сақтық танытты. Бірақ ол дінге қарсы агрессивті науқандарды қайта жандандырып, көптеген құдай үйлерін жапты.
Khrushchev initiated "The Thaw", a complex shift in political, cultural, and economic life in the Soviet Union. That included some openness and contact with other countries and new social and economic policies with more emphasis on commodity goods, allowing living standards to rise dramatically while maintaining high levels of economic growth. Censorship was relaxed as well. Some subtle critiques of the Soviet society were tolerated, and artists were not expected to produce only works which had government approved political context. Still, artists, most of whom were proud of both the country and the Party, were careful not to get into trouble. However, he reintroduced aggressive anti religious campaigns, closing down many houses of worship.
Шығыс блогына әсері
Мұндай бақылаудың жеңілдеуі Орталық Еуропаның басқа социалистік елдеріне де зор әсер етті, олардың көптегені өз істерінде Кеңес ықпалына наразылық білдірді. 1956 жылдың жазында Польшада тәртіпсіздіктер болды, одан кейін жергілікті ұлттық күштер тарапынан жазалау шаралары қабылданды. Осыдан кейін саяси дүрбелең орын алып, қазан айында Владysław Гомулка билікке келді. Польша коммунистері оны Кремльмен алдын ала ақылдаспай сайлағандықтан, бұл Кеңес Одағының басып кіруіне әкелуі мүмкін еді, бірақ ақырында Хрущев елде Гомулканың кең танымалдылығына байланысты бас тарды. Польша Варшава шартының (бір жыл бұрын құрылған) мүшелігін сақтап қалды, ал Кеңес Одағы көрші елдердің ішкі және сыртқы істеріне сирек араласатын болды. Хрущев Азия мен Африканың жаңадан тәуелсіз елдерімен байланыс орнатуға кірісті, бұл Сталиннің Еуропаға бағытталған сыртқы саясатынан мүлдем өзгеше болды. 1959 жылдың қыркүйегінде ол АҚШ-қа сапар шеккен алғашқы Кеңес басшысы атанды. 1956 жылдың қарашасында Кеңес әскерлері Венгрия революциясын қатыгездікпен басып тастады. Шамамен 2500–3000 венгр көтерілісшісі мен 700 Кеңес әскері қаза тапты, мыңдаған адам жарақат алды, ал шамамен 250 мың адам елден босқын ретінде кетіп қалды. Венгриядағы көтеріліс Батыс коммунистері үшін ауыр соққы болды; бұрын Кеңес Одағын қолдаған көптеген адамдар, Кеңес Одағының Венгрия көтерілісін басуынан кейін оны сынауға көшті.
Such loosening of controls also caused an enormous impact on other socialist countries in Central Europe, many of which were resentful of Soviet influence in their affairs. Riots broke out in Poland in the summer of 1956, which led to reprisals from national forces there. A political convulsion soon followed, leading to the rise of Władysław Gomułka to power in October. This almost triggered a Soviet invasion when Polish Communists elected him without consulting the Kremlin in advance, but in the end, Khrushchev backed down due to Gomułka's widespread popularity in the country. Poland would still remain a member of the Warsaw Pact (established a year earlier), and in return, the Soviet Union seldom intervened in its neighbors' domestic and external affairs. Khrushchev also began reaching out to newly independent countries in Asia and Africa, which was in sharp contrast to Stalin's Europe centered foreign policy. And in September 1959, he became the first Soviet leader to visit the US. In November 1956, the Hungarian Revolution was brutally suppressed by Soviet troops. About 2,500–3,000 Hungarian insurgents and 700 Soviet troops were killed, thousands more were wounded, and nearly a quarter million left the country as refugees. The Hungarian uprising was a blow to Western communists; many who had formerly supported the Soviet Union began to criticize it in the wake of the Soviet suppression of the Hungarian uprising.
Ауыл шаруашылығы
1950 жылдардың басында Хрущев жеке шаруалық учаскелерді ұжымдық басшылықтың бір бөлігі ретінде қорғады, осы арқылы совет ауыл шаруашылығы саласында маңызды жаңалықтар енгізілді. Ол шаруаларды жеке учаскелерінде көбірек өнім өндіруге, колхозда өсірілген өнім үшін төлемдерді ұлғайтуға және ауыл шаруашылығына көбірек инвестиция салуға ынталандырды. Бірақ 1950 жылдардың соңынан бастап Хрущев коммуналдық шаруашылықты қажеттілік деп айта бастады. Өзінің қарсыластарын жеңіп, өзінің беделін нығайтқаннан кейін, ол экономикалық реформаларға, әсіресе ауыл шаруашылығы саласында назар аударды. "Егер капиталистік шаруа бір килограмм ет өндіру үшін сегіз килограмм астық жұмсаса, ол барлығынан айырылып қалар еді", - деді ол шаруалар кеңесінде. "Бірақ егер осы жердегі мемлекеттік шаруашылық директоры да солай істесе, ол өз шалбарын сақтап қалады. Неге? Себебі оны ешкім жауапқа тартпайды". Хрущевтің басшылығымен ауыл шаруашылығы техникасын ұсынумен айналысқан машина-трактор станциялары таратылды және олардың барлық жабдығы тікелей шаруаларға сатылды. Бірақ шаруалар осы техниканы сатып алуға үлкен қарызға батып, оны МТС-ке қарағанда тиімсіз пайдаланды.
Back in the early 1950s, Khrushchev had defended private plots as part of the collective leadership, which had introduced important innovations in the area of Soviet agriculture. It had encouraged peasants to grow more on their private plots, increased payments for crops grown on collective farms, and invested more heavily in agriculture. However, beginning in the late 1950s, Khrushchev spoke of communal farming as inevitable. After Khrushchev had defeated his rivals and secured his position, he set his attention to economic reforms, particularly in the field of agriculture. "If a capitalist farmer required eight kilos of grain to produce one kilo of meat," he told a farmers' council, "he would lose his pants. Yet if a state farm director here does the same, he manages to keep his pants. Why? Because no one will hold him accountable for it". Khrushchev's administration abolished the Machine Tractor Stations, which were rural agencies to provide farming equipment, and had them sell their inventory directly to the farmers, but the latter ended up incurring huge debts buying the farming equipment, which ended up being used less effectively than the MTS had done.
Американың егіншілік техникасы мен жүгері
Хрущев биолог Трофим Лысенконың теориясына сенуін жалғастырды, бұл Сталин дәуірінен қалған еді, алайда Кеңес басшысы елінің ең ірі қарсыласынан шабыт алды. Ол 1940 жылдардың өзінде-ақ американдық шаруашылық тәсілдерін қолдануды насихаттап, тіпті АҚШ-тан тұқымдар алған, әсіресе Айова штатының сақтықтан сақтанған Розуэлл Гарст деген фермерден, ол Мәскеумен жақсы сауда және бизнес қарым-қатынастары екі үлкен держава арасындағы шиеленісті азайтуға көмектеседі деп сенді. Бұл Хрущевтің жүгері өсіруге деген әйгілі қызығушылығына әкелді, бірақ Украинадан басқа Кеңес Одағының көп бөлігінде қолайлы климат болмады және американдық фермерлер қолданған инфрақұрылымның көп бөлігі – жеткілікті механикаландырылған техника, озық шаруашылық тәсілдері туралы білім, тыңайтқыштар мен пестицидтерді дұрыс қолдану сияқты – жетіспеді. Хрущевтің жүгеріге деген құштарлығы халық арасындағы аңызға айналып, әлдеқайда үлкейтілгенімен, ол Сибирьде жүгері егу сияқты көптеген нақты емес идеяларды қолдады.
Khrushchev continued to believe in the theories of the biologist Trofim Lysenko, a carryover from the Stalin era, however, the Soviet leader looked to his country's greatest rival for inspiration. As far back as the 1940s, he had promoted the use of American farming techniques and even obtained seeds from the US, in particular from a cagey Iowa farmer named Roswell Garst, who believed positive trade and business relations with Moscow would ease superpower tensions. This led to Khrushchev's soon to be notorious fascination with growing maize, although most of the Soviet Union outside of Ukraine lacked a suitable climate and much of the infrastructure used by American farmers, including adequate mechanized equipment, knowledge of advanced farming techniques, and proper use of fertilizer and pesticides, was in short supply. Although Khrushchev's corn obsession was exaggerated by popular myth, he did nonetheless advocate any number of unrealistic ideas such as planting corn in Siberia.
Қасиетті жерлер науқаны
1950 жылдардың ортасындағы "Тың жерлерді игеру" науқаны кезінде Қазақстан мен Ресейдің көршілес аймақтарында көптеген жаңа жерлер егіншілікке ашылды. Бұл жаңа егістік жерлер құрғақшылыққа осал болды, бірақ кейбір жылдары мол өнім берді. Дегенмен, Хрущевтің кейінгі ауыл шаруашылығы реформалары тиімсіз болып шықты. Оның жүгері егу және ет-сүт өндірісін арттыру жоспарлары сәтсіз аяқталды, ал ұжымшаруашылық шаруашылықтарды ірілендіру шаруашылықты дұрыссыздыққа салды.
During the Virgin Lands Campaign in the mid 1950s, many tracts of land were opened to farming in Kazakhstan and neighbouring areas of Russia. These new farmlands turned out to be susceptible to droughts, but in some years they produced excellent harvests. Later agricultural reforms by Khrushchev, however, proved counterproductive. His plans for growing corn and increasing meat and dairy production failed, and his reorganisation of collective farms into larger units produced confusion in the countryside.
Өнеркәсіп
1957 жылы Хрущев саяси мақсатпен орталық мемлекеттік бюрократияны әлсірету үшін Мәскеудегі өнеркәсіп министрліктерін жойып, оларды аймақтық экономикалық кеңестермен (совнархоздар) алмастырды. Ол экономикалық кеңестердің жергілікті қажеттіліктерге жауаптырақ болуын ниеттенгенімен, өнеркәсіптің орталықсыздандырылуы салдарынан бұзылыстар мен тиімсіздіктер туды. Бұл орталықсыздандырумен байланысты, Хрущевтің 1962 жылы партия ұйымдарын әкімшілік емес, экономикалық принциптер бойынша қайта құру туралы шешімі болды. Нәтижесінде партия аппараты облыс (облыс) деңгейінде және одан төменде өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы секторларына бөлініп, тәртіпсіздікке себеп болды және барлық деңгейдегі көптеген партия қызметкерлерін наразылыққа түсірді. Елдің экономикалық қиындықтарының көрінісі – 1963 жылы Хрущевтің 1959–65 жылдарға арналған жеті жылдық арнайы экономикалық жоспары мерзімінен екі жыл бұрын тоқтатылды.
In a politically motivated move to weaken the central state bureaucracy in 1957, Khrushchev did away with the industrial ministries in Moscow and replaced them with regional economic councils (sovnarkhozes). Although he intended these economic councils to be more responsive to local needs, the decentralisation of industry led to disruption and inefficiency. Connected with this decentralisation was Khrushchev's decision in 1962 to recast party organisations along economic, rather than administrative, lines. The resulting bifurcation of the party apparatus into industrial and agricultural sectors at the oblast (province) level and below contributed to the disarray and alienated many party officials at all levels. Symptomatic of the country's economic difficulties was the abandonment in 1963 of Khrushchev's special seven year economic plan (1959–65) two years short of its completion.
Әскери
Хрущев Кеңес қорғаныс шығындарын және дәстүрлі күштердің санын айтарлықтай қысқартты, армияны "металл жегіштер" деп айыптап: "Егер армияға ерік берсеңіз, олар елдің барлық ресурстарын жеп қойып, тіпті одан да көбірек керек дейді". Хрущев оларды пайдасыз деп есептегендіктен, салынып жатқан бірнеше әскери кемелер мен алысқа ұшатын бомбалаушылар жобалары тоқтатылды. Истребительдерге тапсырыс беру азайды және бірнеше әскери әуежайлар азаматтық мақсатқа қайта жаратылды. Ол Кеңес әскерлерімен келіспесе де, елдің дәстүрлі әскери қуаты АҚШ-қа тең бола алмайтынын және ядролық қарулар жеткілікті екенін мәлімдеді. Бұл позицияның практикалық себептері де болды, себебі 1940 жылдардағы төмен туу көрсеткіші әскери жастағы адамдардың жетіспеуіне алып келді. 1955-1957 жылдары Кеңес әскерінің құрамына шамамен 2 миллион адам кемітілді, ал 1958 және 1960 жылдары одан әрі қысқартулар жасалды. Әскер санын қысқарту дұрыс жоспарланбағандықтан, көптеген сарбаздар мен офицерлер жұмыссыз және үйсіз қалды. Әскери ортада наразылық күшейді. Хрущевтің советтік ракеталық қабілеттері туралы мақтанышы көбінесе бос сөздерден құралды. Спутникті ұшырған R-7 құрлық аралық баллистикалық зымыраны (МБР) жұмыс істейтін МБР ретінде тиімсіз болды, ал советтік зымырандар жаудың шабуылына толыққанды ұшырауы мүмкін болған жер үстіндегі старт алаңдарынан ұшырылды. Хрущев оларды жер астына орналастыруды ұсынғанда, советтік ракета инженерлері мұның мүмкін емес екенін айтты, ол американдық техникалық журналда зымырандарды орналастыру үшін шахталарды пайдалану туралы мақала тапқанға дейін. Ол ракета инженерлерін американдық техникалық жетістіктерге назар аудармағаны үшін сөккенімен, 1959 жылдың қыркүйегінде алғашқы советтік шахтадан зымыран ұшырылғанда, Хрущев оны жеке жеңісі деп есептеді.
Khrushchev significantly reduced Soviet defense spending and the size of conventional forces, accusing the army of being "metal eaters" and "If you let the army have their way, they will eat up the country's entire resources and still claim it's not enough." Several warships under construction were scrapped as Khrushchev considered them useless, as well as plans for long range bombers. Orders for fighter planes slowed and several military airfields were converted to civilian use. Although he alienated the Soviet military establishment, he insisted that the country could not match the United States for conventional military capabilities and that the nuclear arsenal was sufficient deterrence. There were also practical reasons for this stance as the low birth rate of the 1940s caused a shortage of military aged men. The size of the Soviet military was reduced by nearly 2 million men in 1955–57, and further cuts followed in 1958 and 1960. These cuts in troop strength were not well planned out and many soldiers and officers were left jobless and homeless. Discontent in the military started building up. Despite Khrushchev's boasts about Soviet missile capabilities, they were mostly bluster. The R 7 ICBM used to launch Sputnik was almost useless as a workable ICBM and Soviet missiles were launched from above ground surface pads which were completely exposed to enemy attack. When Khrushchev suggested putting them in underground silos, Soviet rocket engineers argued that it could not be done until he stumbled across an article in an American technical journal describing the use of silos to house missiles. He admonished the rocket engineers for failing to pay attention to American technical developments and when the first Soviet silo launch took place in September 1959, Khrushchev took it as a personal triumph.
Ғылым мен технология
Дамушы елдерге көмек және ғылыми зерттеулер, әсіресе ғарыш технологиясы және қару-жарақ салаларындағы зерттеулер, Кеңес Одағын әлемнің екі үлкен державасының бірі ретінде ұстап тұрды. Кеңес Одағы тарихындағы алғашқы жасанды Жер серігін – "Спутник-1" ұшырды, ол 1957 жылы Жер төңірегінде айналыс жасады. 1961 жылы кеңестік ғалымдар Юрий Гагаринды ғарышқа алғашқы адам ретінде жіберді.
Aid to developing countries and scientific research, especially into space technology and weaponry, maintained the Soviet Union as one of the world's two major world powers. The Soviet Union launched the first ever artificial Earth satellite in history, Sputnik 1, which orbited the Earth in 1957. The Soviets also sent the first man into space, Yuri Gagarin, in 1961.
Югославия және Шығыс блок
Хрущев 1955 жылдың мамыр айында Белградқа сапар жасап, Титоның Югославиясымен қарым-қатынасты жаңартпақ болды, бірақ Югославия басшысы Хрущевтің Югославиямен араның ашылуына Беріяны кінәлау әрекетіне көңіл бөлмеді. Хрущев әрі қарай талмай, Шығыс Еуропа блогын Югославиямен байланысты қайта жаңартуға шақыра бастады. Сондай-ақ, ол Белградты қысымға алу үшін қолданылған «Коминформты» таратып жіберді. Бұл сапарға 1956 жылдың мамыр айында Жосип Броз Титоның Мәскеуге жасаған сапарымен жауап берілді, онда оған патшалық той жасалып, оны қарсы алу үшін көптеген адамдар жиналды. Политбюро мүшелері Титоға ізет көрсетіп, Сталиннен кешірім сұрауға тырысты, бірақ бұл сапар Титоның сыртқы саясатына ешқандай әсер етпеді. Ол әлі де Кеңес блогына қосылудан, бейтараптық ұстанымынан бас тартудан немесе Батыспен экономикалық және әскери байланыстарын үзуден бас тартты. Одан да жамансың, Тито өзінің бейтарап социализмін басқа елдерге, әсіресе Польша мен Венгрияға ұсынды. 1956 жылдың қазан айындағы оқиғалар кезінде Венгрия басшысы Имре Нагь қысқа мерзімге Будапешттегі Югославия елшілігінде паналағаннан кейін, Тито Венгрия көтерілісін Кеңес әскерлерінің басуына араласпады, содан бері Кеңес-Югославия қарым-қатынасы нашарлады. Тито 1957 жылдың қараша айында Большевик революциясының 40 жылдығына арналған мерекелік шараларға қатысудан бас тартты және келесі наурыз айында Югославия Коммунистік партиясының съезінде өзінің бейтараптық ұстанымын белсенді түрде насихаттауды жалғастырды. Хрущев съезге делегаттарды жіберуден бас тартты және «Правда» газетінде оны ұзақ сынауға рұқсат берді. Титоны Имре Нагь сияқты сатқын деп айыптап, Хрущев соңғы бірнеше айдан бері түрмеде отырған венгр басшысын өлім жазасына кесуге бұйрық берді. 1956 жылы Польша мен Венгриядағы көтерілістер, Хрущевтің Сталинге қарсы бағытының жұмсаруымен (ол Мәскеудегі Қытай елшілігіндегі қабылдауда «сталинизм марксизмден ажырамас» деген) совет қоғамының әртүрлі топтарынан жаңа наразылықтарды тудырды. Интеллектуалдардың әдеттегі шағымдарынан өзге, студенттер митингілері өтті және зауыттардағы совет басшыларының портреттері қиратылған немесе жыртылған. Бұл халықтың наразылығы шағын болғанына қарамастан, Орталық Комитет тез арада қатаң шаралар бекітті және 1957 жылдың басында бірнеше жүз адам тұтқындалып, бірнеше жылға еңбек лагерлеріне жіберілді.
Khrushchev attempted to restore relations with Tito's Yugoslavia with a visit to Belgrade in May 1955, however the Yugoslavian leader was unmoved by an attempt by Khrushchev to blame Beria for the break with Yugoslavia. Khrushchev persisted and began urging the Eastern European bloc to restore ties with Yugoslavia. He also disbanded the Cominform, used as a club to beat Belgrade over the head with. The trip was reciprocated by a visit of Josip Broz Tito to Moscow in May 1956 where he was given a regal welcome and immense crowds dispatched to greet him. The Politburo members attempted to outdo each other in courting Tito and apologizing for Stalin, but the visit had no ultimate effect on Tito's foreign policy stance and he still refused to join the Soviet bloc, abandon his nonaligned stance, or cut off economic and military ties with the West. Worse than that, Tito began offering his nonaligned socialism to other countries, in particular Poland and Hungary. After Hungarian leader Imre Nagy briefly took refuge in the Yugoslavian embassy in Budapest during the events of October 1956, Tito stayed aloof from the Soviet suppression of the Hungarian revolt and Soviet Yugoslav relations waned from that point onward. Tito declined to attend the celebrations of the 40th anniversary of the Bolshevik Revolution in November 1957 and continued to actively promote his nonaligned stance at the Yugoslavian Communist Party's congress the following March. Khrushchev refused to send any delegates to the congress and authorized a lengthy denunciation of it in Pravda. Accusing Tito of being a traitor similar to Imre Nagy, Khrushchev ordered the execution of the Hungarian leader, who had been incarcerated for the last several months. The uprisings in Poland and Hungary during 1956, which coincided with a softening of Khrushchev's anti Stalin course (he told guests in a reception at the Chinese embassy in Moscow that "Stalinism is inseparable from Marxism") brought about renewed protests from various elements of Soviet society. Aside from the usual complaints from intellectuals, there were student demonstrations and reports of portraits of Soviet leaders in factories being vandalized or torn down. Despite the small scale of this public dissent, the Central Committee quickly approved harsh countermeasures and several hundred people were arrested during early 1957 and sentenced to several years in labour camps.
Шығыс Германия
Шығыс Германиядағы жағдай одан әрі ушыға түсті. Хрущев бастапқыда Батыс елдерінен ГДР-ді мойындауды күткен еді, бірақ жағдайды нашарлатты. ГДР азаматтарының, көбінесе жас және еңбекке жарамды ересектердің, Батыс Германияға жаппай көшіп кетуі тоқтамай, ГДР-дің еңбек ресурстарын қысқарды. ГДР басшысы Вальтер Ульбрихт еңбек тапшылығын жою үшін кеңестік шақырылған жұмысшыларды пайдалануды ұсынды, бұл Хрущевті алаңдатты, себебі ол екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германияның кеңестік құлдарды пайдаланғанын еске салды. Бұған қоса, Батыс Германия азаматтары арзан тауарларды алу үшін Шығысқа барып, Мәскеудің субсидиясымен сатып алып, ГДР-дің КСРО алдындағы қарызын арттырды. Батыс Германиямен бейбітшілік шартына қол қою мәселесі маңызды болып, шешуге қиын кедергілер тудырды. Шартына қол қойылса, Батыс Германия ГДР-ге экономикалық эмбарго салатын болса, бұл кеңестік көмекті екі есеге арттыруды қажет етеді, ал Мәскеудің мұндай мүмкіндігі жоқ еді.
East Germany continued to be a sticky situation. Khrushchev had initially hoped to obtain recognition for the GDR from the Western powers, but ended up making things worse. A mass exodus of GDR citizens to West Germany, mostly young, fit adults, continued unabated, which left the GDR's labour force drained of manpower. GDR leader Walter Ulbricht requested the use of Soviet guest workers to make up for labour shortages, a proposal that alarmed Khrushchev as it drew reminders of the use of Soviet slave labourers by Nazi Germany during WWII. On top of this, West German citizens were traveling to the East to buy low cost goods subsidized by Moscow, further increasing the amount of debt money the GDR owed to the USSR. The problem of signing a peace treaty with West Germany loomed large and posed nearly insurmountable issues. Signing a peace treaty would likely result in an economic embargo of the GDR by West Germany which would require a twofold increase in Soviet assistance, something Moscow could ill afford.
Қытай
Хрущев Қытаймен келіспеушілікке түсті, Тынық мұхитында АҚШ-тың жетінші флотына қарсы тұру үшін бірлескен Қытай-Кеңес флотын құруды ұсынғанда. 1958 жылғы шілдеде Қытайдағы Кеңес елшісі Павел Юдин Мао Цзэдуннан теріс жауап алды. Мао Хрущевпен жеке кездесуді талап етті, сондықтан Хрущев Пекинге ұшып барды. Кездесу Юдинмен болған бұрынғысынан да нәтижесіз болды, Мао бірлескен флот идеясын қабылдамай, Кеңес теңіз флотының соғыс кемелеріне бейбіт уақытта қытай порттарына кіруге және бірлескен радар станцияларын құруды Қытайдың егемендігіне тікелей араласу деп қарады. Хрущев үйге оралғаннан кейін көп ұзамай Қытай Халық Азаттық Армиясы Формоза бұғазындағы Кинмен (Кемой) және Мацу аралдарын атқылады, бұл АҚШ-тың жетінші флотын күш көрсету үшін аймаққа тартуға себеп болды. Мәскеу қытайлықтардың аралдарды атқылауын тартыншақтықпен қолдады, ал Америка Қытайға күш қолдануы мүмкін деген қаупінен кейін Мао қорқып қалған Андрей Громыкоға империалистік державалармен ядролық соғыс бастауға дайын екенін айтты. Осыдан кейін Қытай-Кеңес қарым-қатынастары келесі алты айға дейін саяп қалды, бірақ 1959 жылдың жазында Хрущев Ұлы секіріс жоспарын сынағанда және Қытай мен Үндістан шекарасындағы қақтығыс кезінде бейтараптығын сақтағанда қайтадан нашарлады. 20 тамызда Мәскеу Пекинге ұсынылған атом бомбасының үлгісін бермейтінін хабарлады. Хрущев қыркүйек айының соңында, АҚШ-қа сапардан кейін Пекинге келгенде, оны салқын қарсы алды және американдықтар мен Эйзенхауэр туралы жылы әңгімелерімен қытайлықтарды одан әрі ренжітті. Корея соғысы кезінде Қытай ұстаған американдық ұшқыштарды босату туралы Кеңес Премьер-Министрінің ұсынысы, сондай-ақ Пекиннің Формоза бұғазы мен Үндістан шекарасындағы соңғы әрекеттері қабылданбады. Келіссөздер үш күннен кейін аяқталып, Хрущев көңілі тоқыған күйі үйіне оралды.
Khrushchev ran afoul of China when he proposed a joint Sino Soviet fleet in the Pacific to counter the US Seventh Fleet. Soviet ambassador to China Pavel Yudin was rebuffed by Mao Zedong in a July 1958 meeting. Mao demanded to talk to Khrushchev in person, so the latter obliged and flew to Beijing. The meeting proved no more successful than the previous one with Yudin and Mao continued to reject the idea of a joint fleet, allowing Soviet Navy warships to dock at Chinese ports in peacetime, and operating joint radar stations as an infringement on Chinese sovereignty. Shortly after Khrushchev went home, the Chinese People's Liberation Army shelled the islands of Kinmen (Quemoy) and Matsu in the Formosa Strait, provoking the US Seventh Fleet to the area in a major show of force. Moscow supported the Chinese shelling of the islands with reluctance and after American threats of force on China, Mao told an appalled Andrei Gromyko that he was more than willing to start a nuclear war with the imperialist powers. After this, Sino Soviet relations calmed during the next six months only to worsen again during the summer of 1959 when Khrushchev criticized the Great Leap Forward and remained noncommittal during a Chinese border clash with India. On 20 August, Moscow informed Beijing that they would not give them a proposed sample atomic bomb. When Khrushchev headed to Beijing in late September, just after his US trip, he was given an icy reception and further alienated the Chinese with his warm accounts of Americans and of Eisenhower. A suggestion by the Soviet premier to free American pilots captured by China during the Korean War was rejected as well as Beijing's recent actions in the Formosa Strait and the Indian border. The talks ended after only three days and Khrushchev went home despondent.
Хрущев АҚШ-қа сапармен келді
1959 жылдың қыркүйегінде Хрущев АҚШ-қа сапар жасаған алғашқы кеңес мемлекет басшысы болды. Бұл тарихи сапар әлі сынақтан өтіп жатқан, бірақ Кеңес Одағының Атлантика мұхитын тоқтаусыз басып өте алатын басқа ұшағы болмағандықтан, жаңа Tu-114 ұшағымен жүзеге асырылды. 13 күндік сапар америкалық кәсіпкерлер мен профсоюз жетекшілерімен, Голливуд актерлерімен, сондай-ақ Айова штатындағы Розуэлл Гарсттың шаруашылығымен танысуды қамтыды. Хрущев Диснейлендке баруға рұқсат берілмейтінін естігенде көңілі қалды, себебі оның қауіпсіздігіне кепілдік беру қиын болды.
In September 1959, Khrushchev became the first Russian head of state to visit the United States. This groundbreaking trip was made on the new Tu 114 long range airliner despite still being an experimental aircraft, since the Soviet Union did not have any other plane capable of nonstop trans Atlantic travel. The 13 day trip included meetings with American businessmen and labour leaders, Hollywood actors, and Roswell Garst's farm in Iowa. Khrushchev became openly dismayed when he was told he could not visit Disneyland because it was too difficult to guarantee his security there.
1960 жылғы АҚШ президенттік сайлауы
Хрущев 1960 жылғы АҚШ президент сайлауының нәтижелерін үлкен қызығушылықпен күтті, Кеннедиді Ричард Никсонға қарағанда жақсы көріп, оны қатал антикоммунисттік салқын соғысшы деп есептеді және 8 қарашада оның жеңісін ашық түрде тойлады. Бірақ шындығында Хрущевтің Кеннедиге деген пікірі ара-жібір болды. Ол жаңа президенттің бай отбасынан шыққандығын және Гарвардта оқығандығын білді. Екінші жағынан, Кеннеди 43 жасында АҚШ-тың ең жас сайланған президенті болды және тәжірибесіздік пен "әкесінің шалбарын киген бала" сияқты әсер қалдырды, Хрущев оған шабуыл жасап, үстемдік ете аламын деп ойлады. Егер Кеннеди осылай әлсіз болса, онда ол "реакциялық" күштер мен АҚШ-тың әскери-өнеркәсіптік кешенінің құрылығы болуы мүмкін еді. Сайлау күні дауыс беру аяқталғаннан кейін Хрущев бірден президент сайланғанға ұсыныстармен шабуыл жасап, АҚШ-КСРО қарым-қатынасын жақсартуға үміттене бастады, әсіресе президент Франклин Д. Рузвельт заманындағы ынтымақтастық дипломатиялық атмосфераға оралуға тырысты. Бірақ Хрущевке ол тым асығыс әрекет етіп жатқаны және Кеннеди қаңтарда қызметке кіргенге дейін ресми кездесу өткізу мүмкін емес екені хабарланды, тіпті содан кейін де мұндай кездесуді ұйымдастыруға уақыт керек болады.
Khrushchev anxiously awaited the results of the 1960 United States presidential election, preferring Kennedy to Richard Nixon, whom he took as a hardline anti communist cold warrior, and openly celebrated the former's victory on November 8. In truth however, Khrushchev's opinion of Kennedy was mixed. He knew that the new president was from a wealthy background and Harvard educated. On the other, Kennedy was the youngest elected US president at 43 and gave off the impression of inexperience and "a boy wearing his father's pants" that Khrushchev assumed he could pounce on and dominate. If however Kennedy was that weak, there stood the possibility that he could merely be a puppet of "reactionary" forces and the US military industrial complex. Almost immediately after the polls closed on Election Day, Khrushchev attempted to barrage the president elect with proposals and the hope of improved US Soviet relations, specifically turning the clock back to the accommodating diplomatic atmosphere of President Franklin D. Roosevelt's time. However, Khrushchev was informed that he was acting too quickly and it would not be possible to have a formal summit with Kennedy until he took office in January, and even then, arranging such a meeting would still take time.
Кеннеди дәуірі
Хрущев Кеннедидің 1961 жылғы 20 қаңтарда сөйлеген инаугурациялық сөзіне қуанды және бірден совет одағының үстінен ұшырылып түскен американдық ұшқыштарды бейбітшілік нышаны ретінде босатуды ұсынды. Кеннеди өз кезегінде АҚШ пошта қызметінің совет басылымдарына цензура жүргізуін тоқтатуға бұйрық берді, совет крабының етін импорттауға қойылған тыйымды алып тастады және әскери шенеуніктерге сөздерінде советке қарсы риториканы жұмсартуды тапсырды. Алдыңғы күзде Мәскеуде өткен 81 коммунистік партияның әлемдік конференциясы туралы 6 қаңтарда Хрущев социализмнің капитализм үстінен жеңісі сөзсіз болатынын, бірақ сонымен бірге ядролық қару дәуірінде екі дүниежүзілік соғысқа тең келетін үлкен державалар арасындағы ірі қақтығыс мүмкін емес екенін мәлімдеді. Ол сондай-ақ, жергілікті соғыстардан сақтану қажеттігін айтты, себебі олар Бірінші дүниежүзілік соғыста болғандай, ірі соғысқа ұласуы мүмкін. Хрущевтің пікірінше, тек Алжирдің Францияға қарсы тәуелсіздік күресі сияқты ұлт-азаттық, отаршылдыққа қарсы соғыстар ғана қанағаттанарлық. Эйзенхауэр бұл сөзді советтік әңгіме деп қабылдаса, тәжірибесіз Кеннеди қорқып, оны Мәскеудің қаруға шақыруы деп түсінді. 30 қаңтардағы алғашқы Мемлекеттік жолдауында ол ескертті: "Ешкім де Кеңес Одағы мен Қытайдың әлемдік үстемдік құмарлығынан бас тартқанын ойламауы керек, олар осы құмарлықтарын жақында ғана қайта қуатпен айтты. Керісінше, біздің мақсатымыз – олардың агрессия мен иесіздік әрекеттері осы мақсаттарға жетудің қабылданбас жолы екенін көрсету". Осы сөздерден екі күн өткен соң "Минутмен" құрлық аралық баллистикалық зымыранының алғашқы сынаққа ұшырылуы болды. Хрущевтің Кеннедиге деген бастапқы үміті келесі айларда бірте-бірте салды. Конго басшысы Патрис Лумумбаның қазасынан кейін Хрущев оны батыстың отаршыл күштеріне кінәлады. Хрущевтің совет зымыран күштері туралы мақтанышы Джон Ф. Кеннедиге 1960 жылғы АҚШ президенттік сайлауында Ричард Никсонға қарсы пайдалануға мүмкіндік берді – оны "зымырандық алшақтық" деп атады. Бірақ Хрущевтің жаңа президентпен берік қарым-қатынас орнатуға жасаған барлық (әрине, шынайы) әрекеттері сәтсіз аяқталды, өйткені оның өркөкіректігі, қате есебі және жағдайлардың жаманға толуы Куба зымыран дағдарысына әкеп соқты. Берлин және Куба дағдарыстарынан кейін екі үлкен держава арасындағы шиеленіс азайды. Хрущев 1963 жылғы қарашада Кеннедидің қазасы туралы хабарды естігенде ашық жылады және АҚШ-тың жаңа президенті Линдон Джонсонның Кеңес Одағына қарсы агрессивті саясат ұстануынан қорқыды. Джонсон Хрущев ойлағаннан гөрі детанцияны жақтады, бірақ соңында оның "Ұлы қоғам" бағдарламалары мен Вьетнам соғысы супердержавалар қатынастарын екінші орынға ықтырды.
Khrushchev was pleased by Kennedy's inaugural address on 20 January 1961 and immediately offered to release American pilots shot down over the Soviet Union as an olive branch. Kennedy in his turn ordered a halt to US Postal Service censorship of Soviet publications, lifted a ban on the importation of Soviet crab meat, and ordered military officials to tone down anti Soviet rhetoric in speeches. In a report on January 6 concerning a world conference of 81 communist parties in Moscow the previous fall, Khrushchev stated that the triumph of socialism over capitalism was inevitable, but at the same time, a major conflict between the great powers on the scale of the two world wars was now unthinkable in the age of nuclear weapons. He also stated that local wars must be avoided, for they could erupt into major ones as had been the case with World War I. The only acceptable conflicts as Khrushchev saw it were anti colonial wars of national liberation along the lines of Algeria's war of independence against France. Although Eisenhower would have likely dismissed this speech as so much Soviet bluster, the inexperienced Kennedy became nervous and took it as a call to arms by Moscow. In his first State of the Union address on 30 January, he cautioned that "No one should think that either the Soviet Union or China has given up their desire for world domination, ambitions they forcefully restated only a short time ago. On the contrary, our aim is to show that aggression and subversion on their part is not an acceptable means to achieve these aims." These remarks were followed two days later by the first test launch of a Minuteman ICBM. Khrushchev's initial hopes for Kennedy gradually dimmed during the next few months. When Congolese leader Patrice Lumumba was assassinated, Khrushchev blamed it on Western colonialist forces. Khrushchev's boasts about Soviet missile forces provided John F. Kennedy with a key issue to use against Richard Nixon in the 1960 U. S. presidential election—the so called 'missile gap'. But all Khrushchev's (probably sincere) attempts to build a strong personal relationship with the new president failed, as his typical combination of bluster, miscalculation and mishap resulted in the Cuban Missile Crises. After the Berlin and Cuba crises, tensions tapered off between the two superpowers. Khrushchev openly wept at the news of Kennedy's assassination in November 1963 and feared that new US president Lyndon Johnson would pursue a more aggressive anti Soviet stance. Johnson turned out to be more in favor of détente than Khrushchev had assumed, but would end up letting superpower relations take a backseat to his Great Society programs and the Vietnam War.
1953-1955 жылдар аралығында
Сталиннің қайтысынан кейін, советтік ауыл шаруашылығы өнімділігі айқын түрде жақсарды – ет, сүт және астық өндірісінде 130-150% өсім тіркелді. Бұл Хрущевті американдық фермалық өндірісті озу үшін өте сенімсіз мерзімдер белгілеуге итермеледі, бұл кейін қысыл күлкіге ұшырады.
Since Stalin's death, Soviet agricultural output had improved measurably—gains in meat, dairy, and grain output were in the area of 130 150%, which led to Khrushchev making overconfident target dates for overtaking American farm production that eventually became a subject of derision.
1956-1958 жылдар аралығында
1958 жылы кеңестік ет өндірісінің жалпы көлемі жеткіліксіз болғаннан кейін, Рязань облысының жергілікті партия басшысы Алексей Ларионов облыста ет өндірісін үш есеге арттыруға тырысты (салыстыру үшін астық жинамы өте жақсы болды). Бұл схема, Қытайдың сол кездегі Ұлы секірісіне ұқсас, шындықтан алыс квоталар белгілеуден және оларды орындау үшін облыстағы барлық малды, тіпті сүт сиырларын және тұқымдық малды, асыққан түрде союдан тұрды. Квоталарға жетілмегендіктен, Рязань шаруалары көрші облыстардан мал ұрлауға әрекеттенді, ал көрші облыстар өз шаруашылықтарын қорғау үшін полиция бекеттерін құрды. Рязань шаруалары қараңғы түнгі уақытта мал ұрлауға көшті, ал Ларьоновтың үміті азайғандықтан, ол салықты етпен төлеуді міндеттеді. Нәтижесінде, 1959 жылы Рязань 30 мың тонна ет өндірді, ал уәде берген көлем 180 мың тонна болатын. Сұмдыққа ұшыраған Ларионов осыдан кейін көп ұзамай өзіне-өзі қол жұмсады.
Alexsei Larionov, local party leader in Ryazan, attempted to triple meat production in the province after overall Soviet meat output for 1958 had been lacking (the grain harvest for comparison had been a strong one). The scheme, which was similar in nature to China's contemporary Great Leap Forward, involved setting unrealistic quotas and frantically slaughtering every animal in the province, including dairy cows and breeding stock, in an attempt to meet them. When the quotas still could not be met, Ryazan farmers tried to steal livestock from neighboring provinces, which took measures to protect their own farms such as police roadblocks. The Ryazan farmers resorted to theft of cattle under cover of darkness and Larionov, growing ever more desperate, made taxes payable in meat. In the end, Ryazan produced just 30,000 tons of meat for 1959, when they had promised 180,000 tons. The disgraced Larionov committed suicide shortly thereafter.
1959-1964 жылдар аралығында
1960 жылғы егін жинау Сталиннің өлімінен бергі жылдардағы ең жаман көрсеткіш болды, ал Тың жерлер ерекше көңіл көншіттірді. 1960–61 жылдардың күзі мен қысында Хрущев ауыл шаруашылығының кемшіліктерін жою үшін күшті науқанға кірісті, оның көп бөлігі тиімсіз колхоз басшыларын сынау және ғылыми емес, Лысенкошылдық сияқты идеяларды қолдаумен шектелді, ал ұжымдық шаруашылықтың түбіртектік мәселелерін назарға алмады. 1961 жылғы егін де көңіл көншіттірмеді, ауыл шаруашылығы өнімдері 1960 жылмен салыстырғанда бар болғаны 0,7% ғана өсті, ал ет өндірісі соңғы екі жылға қарағанда азайды. Наразылық күшейе бастады, оған қарсы Хрущев шаруашылық өнімділігін арттыру және тиімсіз шаруашылық әдістерін айыптау бойынша жаңа ұсыныстар жасауын жалғастырды. Фермерлердің құрал-жабдық пен техникаға қаражаты жетпей жатқанына наразы болса да, Хрущев ауыл шаруашылығына бөлуге қосымша қаржаты жоқ екенін мәлімдеді. Оның жалғыз шешімі – ауыл шаруашылығы саласына бюрократияны күшейту болды. 1962 жылдың көктемінде ет пен сүт бағасының өсуі, сондай-ақ өнеркәсіп жұмысшыларын сол еңбекақыға немесе одан да азына көп жұмыс істеуге мәжбүрлеу әрекеттері жағдайды ушықтырып, апатқа алып келді. Бағаның өсуі 1 маусымда күшіне енді және бірден бірнеше қалада ереуілдер мен наразылықтарға ұласты, ең ірі және трагикалық оқиға Новочеркасск қаласында болды, онда жұмысшылар өмір сүру құнының өсуі мен жұмыс жағдайларының нашарлығына наразылық білдіріп ереуілге шықты. Келесі күні Буденный атындағы электр локомотив зауытының жұмысшылары қаланың орталық алаңына шеру тартты, онда әскер оларға оқ атып, 23 адамды қаза қылды. Тағы 116 наразы тұтқындалды, 14-і «кеңеске қарсы науқан жүргізгені» үшін сотталды, ал олардың жетісіне өлім жазасы берілді. Қалған жеті адам 10–15 жылға бас бостандығынан айырылды. Басқа қалаларда да бірнеше адам қаза тапқан ұсақ тәртіпсіздіктер болды. Хрущев сол күні бағаның өсуіне жартылай кешірім сұрап, мұндай шешімге басқа амал болмағанын айтты. Ол Новочеркасск трагедиясын толыққанды түсінбеді және естеліктерінде осы оқиғаға ешқандай сілтеме жасамады. 1963 жылы Хрущев Кеңес Одағының ауыл шаруашылығының шешілмейтін мәселелерін шеше алмағанына көңілі тоңды. Ол фермерлерді тыңайтқыштарды бекер ысырап етуде айыптады, егер америкалық фермер де солай істесе, бизнесінен шығып қалатынын мәлімдеді, сондай-ақ зейнеткерлікке шығу керек болған, бірақ лауазымдарынан кетпеген қартайған колхоз басшыларына шағымданды. Күз айларында КСРО-ның батыс-орталық бөлігінің көп бөлігінде құрғақшылық болды, ал 1963 жылғы егін жинау жалпы алғанда сәтсіз аяқталды, бар болғаны 107 миллион тонна астық өндірілді, астық рационированиеленуі мүмкіндігі де қарастырылды. Хрущев құзырсыз басшыларды сынаудан және бос уәделерден басқа ешқандай шешім ұсына алмады. Шетелден астық импорттау идеясына бастапқыда қарсы болған Хрущев, кеңестік астық қорының таусылуға жақын екенін білгеннен кейін, бұл қадамға барарға мәжбүр болды.
The harvest for 1960 proved the worst since Stalin's death, and the Virgin Lands were especially disappointing. During the fall and winter of 1960–61, Khrushchev embarked on a furious campaign to improve agricultural shortcomings, most of which amounted to criticizing incompetent kolkhoz managers and promoting Lysenkoism and other quack scientific ideas while overlooking the real problem, which was the fundamental defects of collectivized agriculture. The harvest for 1961 was disappointing, with agricultural output a mere 0.7% higher than 1960 and meat production actually less than the previous two years. Discontent began building, and in the face of it, Khrushchev continued to offer new proposals to improve farm output and condemnation of inefficient farming practices. Despite complaints from farmers that they lacked enough funding for tools and farm equipment, Khrushchev argued that he had no spare money to allot to agriculture. His only solution was to add yet more bureaucracy to the agricultural sector. Price increases of meat and dairy in the spring of 1962, combined with attempts to convince industrial workers to work harder for the same or less pay, paved the way for a mounting disaster. The price increases went into effect on 1 June and were immediately greeted by strikes and demonstrations in several cities, the biggest and most cataclysmic in the city of Novocherkassk where workers went on strike to protest rising costs of living and poor workplace conditions. The following day, workers at the Budenny Electric Locomotive Factory marched to the central square of the city where army units fired on them, killing 23. Another 116 demonstrators were arrested, with 14 tried for "anti Soviet agitation" and seven of them sentenced to death. The other seven received 10–15 years in prison. Smaller riots in other cities were also put down with several fatalities. Khrushchev made a speech the same day half apologizing for the price increases, but insisted that he had no choice. He never fully came to terms with the Novocherkassk massacre and did not bring it up in his memoirs. During 1963, Khrushchev increasingly despaired over his inability to cure the perennial ailments of Soviet agriculture. He accused farmers of needlessly wasting fertilizer, adding that a farmer in the United States would be out of business if he did the same and he also complained about aging kolkhoz managers who should have retired and made way for younger men, but continued to hold onto their jobs. Drought affected a large portion of the west central USSR during the fall months and overall the 1963 harvest was an abject failure with a mere 107 million tons of grain produced and there was serious consideration given to rationing. Khrushchev could offer no solutions other than empty sloganeering and criticizing incompetent managers. After initially bristling at the idea of importing grain from overseas, he finally gave in after learning that Soviet grain stocks were almost depleted.