Кіріспе

Етқоректілер түрі

Сақиналы теңіз түлкісі (Pusa hispida) – Арктика және Суарктика аймақтарында мекендейтін құлақсыз теңіз түлкісі. Сақиналы теңіз түлкісі салыстырмалы түрде кішкентай, сирек жағдайда 1,5 метрден асады, және айналасы ашық сұр сақиналармен оралған қара дақтардың ерекше үлгісіне ие, содан аталған. Бұл Солтүстік жарты шардың ең көп тараған және кең таралған мұздық теңіз түлкісі, ол Солтүстік Мұзды мұхиттың бойымен, Беринг теңізі мен Охот теңізіне дейін, Тынық мұхитында Жапонияның солтүстік жағалауына дейін, сондай-ақ Гренландия мен Скандинавияның Солтүстік Атлантика жағалауларында, Ньюфаундлендке дейін таралған. Солтүстік Еуропада екі тұщы суға бейімделген түрлері де кездеседі. Сақиналы теңіз түлкісі – Арктика және Суарктика аймақтарында тіршілік ететін теңіз түлкілерінің ең кішкентай және ең көп саны бар түрі. Орташа өмір сүру ұзақтығы 40 жылды құрайды, негізгі тамағы – Арктикалық минтай және планктондық шабақтар. Әдетте жалғыз тіршілік етеді, негізгі жыртқышы – ақ аю. Бірақ соңғы кезде сақиналы теңіз түлкісіне ең үлкен қауіп – Арктикадағы температураның өзгеруі және одан туындаған теңіз мұзының нашарлауы. Мұхит және атмосфера температурасының жоғарылауына байланысты қар мен теңіз мұзының азаюы Арктика және Суарктика аймақтарында сақиналы теңіз түлкісінің тіршілігін қиындатты. Дегенмен, жыртқыштарының ерте жойылуын ескерсек, сақиналы теңіз түлкісінің жылыну салдарынан өркендеуі мүмкін.

Аумағы мен тіршілік ету ортасы

Түзекті тұнбалар Солтүстік Мұзды мұхиттың барлық аймағында кездеседі. Олар Балтық теңізінде, Беринг теңізінде және Гудзон шығанағында таралған. Олар мұз жамылғысында демалуды ұнатады және тығыз мұзды аймақтарға қарай жылжиды. Екі түршесі, P. h. saimensis және ladogensis, тұщы суларда кездеседі. Сақиналы тұнбалар шамамен 35° солтүстік ендіктен Солтүстік полюске дейін циркумполярлық таралымға ие, Солтүстік Мұзды мұхиттың барлық теңіздерінде кездеседі. Солтүстік Тынық мұхитында олар Беринг теңізінің оңтүстігінде кездеседі және Охотск және Жапония теңіздеріне дейін жетеді. Таралым аймақтарының барлығында сақиналы тұнбалар мұзды суларды ұнатады және маусымдық және тұрақты мұзға бейімделген. Олар көбінесе ірі мұз жамылғыларын (яғни, диаметрі 48 метрден асатын) таңдайды және теңіз мұзының жабынуы 90% -дан жоғары болатын ішкі мұздықтарда жиі кездеседі. Олар жылдың көп бөлігінде мұзбен байланыста болады және қыс соңында, көктем басында мұзда шағылысады. Шағылысу маусымында Арктика түлкілері мен ақ қанатты шаяндар құрылғыдан тыс жерде туған тұнба баларын жейді, ал қасқырлар, Гренландия акулалары және кейде Атлантикалық морждар суда оларға шабуыл жасайды.

Адамдармен қарым-қатынас

Сақиналы тұңғиықтар Арктиканың жергілікті халықтарының тамақтануының маңызды бөлігі болып ұзақ жылдар бойы келді және көптеген қауымдастықтар оларды жыл сайын аулауды жалғастыруда. 2012 жылы Нунавут үкіметі жүкті әйелдерге сақиналы тұңғиық бауырын жемеуді ескертті, себебі оның құрамында сынаптың деңгейі жоғары болды, бірақ ересектер үшін дәстүрлі "жер тағамының" пайдалы екенін атап өтті. Коммерциялық тралдар сияқты балық аулау құралдарында кездейсоқ аулау сақиналы тұңғиықтар үшін қауіпті құрайды. Климаттың өзгеруі сақиналы тұңғиықтар популяциясы үшін ең қауіпті фактор болып саналады, өйткені олардың көп бөлігі мұз жамылғысына тәуелді.

Климаттың өзгеруі

Сақиналы тұңғиықтар 35°N және Солтүстік полюс аралығында тіршілік етеді, сондықтан олар циркумполярлық түр ретінде танымал. Климаттың өзгеруі басқа аймақтарға қарағанда екі поляр аймағына күштірек әсер етеді деп күтілуде. Бұл осы поляр аймақтарында тұратындар үшін климаттың және өмір салтының өзгеруін білдіреді. Ал сақиналы тұңғиықтар үшін, осы үздіріліссіз өзгеретін климатта екі мүмкін нәтиже күтілуде.

Қауіптер

Соңғы он жылда Арктика аймағында құралдармен өлшенген деректер бойынша ең жоғары температуралар тіркелді. Сонымен қатар, соңғы 2000 жыл ішінде жазғы температураның ең жоғары көрсеткіштері бұрынғы палеоклиматтық реконструкциялар бойынша мұндай деңгейге жеткен емес. Бұл жылыну теңіз мұзының еруіне байланысты климаттық кері байланыс механизмдерінен туындайды. Теңіз мұзы еріген кезде, одан да көп ашық мұхит суы жылуға ұшырайды, осылайша оң кері байланыс пайда болады. Мұхит суы теңіз мұзына қарағанда көбірек жылу сақтайды; сондай-ақ теңіз мұзының альбедосы мұхит суынан әлдеқайда жоғары. Сақиналы тұтқырлар тіршілік етуі және көбеюі үшін теңіз мұзына мұқтаж. Олар өмірінің көп бөлігін жалғыз өткізеді, тек теңіз мұзында жұптасу, қырылдану немесе демалу үшін топтасады. Теңіз мұзына қол жеткізбей, сақиналы тұтқырлар тіршілік етуге қабілетсіз, бұл жоғары және төмен трофикалық деңгейлерге де әсер етеді. Сақиналы тұтқырлар хищниктер де, жемдік объектілер де болып табылады. Зоопланктон мен балықтарды жейтін сақиналы тұтқырлар бірінші деңгейлі және екінші деңгейлі тұтынушылар саналады. Бірақ Арктикада үшінші деңгейлі тұтынушы, яғни ең жоғарғы хищник – мұзды аю, ол негізінен тұтқырлармен, оның ішінде сақиналы тұтқырлармен қоректенеді. Дегенмен, одан әрі зерттеулер Арктика азық тізбегінің болашағы белгісіз екенін көрсетеді, бұл мұзды аюлардың өлімі мен сақиналы тұтқырлардың тірі қалуы арасындағы маңызды айырмашылыққа әкелуі мүмкін.

Зерттеу

Қаңқалы тұңғиықтар туралы зерттеулердің көпшілігі олардың тіршілік етуі мен көбейуі үшін теңіз мұзының қажеттілігіне бағытталған. Климаттың өзгеруі полюстерде ең күрт орын алатыны болжанып отыр, Арктиканың тағдыры мұздың еруімен және қар жауудың өзгеруімен байланысты үлкен өзгерістерге ұшырауы мүмкін. Фергюсон және авторлар тобы батыс Гудзон шығанағындағы қаңқалы тұңғиықтардың жаңаруын зерттеді, алты қоршаған орта факторларына назар аударды: қардың тереңдігі, қар жаууы, жаңбыр, жас тұқымдардың туылған кездегі температурасы, Солтүстік Атлантика осцилляциясы (NAO) механизмдері және көктемгі мұздың жоғалуы. Фергюсон және авторлар тобының нәтижелері қардың азаюының қаңқалы тұңғиықтардың жаңаруына теріс әсер ететінін көрсетті, бұл теңіз мұзының ертерек жоғалуынан туындауы мүмкін. Бұл процестің басты себебі – альбедо, яғни қардың азаюы және мұхиттың көбірек ашыққа шығуы мұздың жылдам еруіне алып келеді. Мұздың жетіспеуіне байланысты теңіз түлкілерінің балапандары ертерек суға түсіп, олардың саны азаяды, нәтижесінде популяцияның төмендеуі байқалады. Арктика мен Субарктикада теңіз мұзына тәуелді жануарлар – қаңқалы тұңғиықтар ғана емес. Азық тізбегі және бір популяцияның тіршілік ету үшін басқаларына немесе көптеген түрлерге тәуелділігі де маңызды рөл атқарады. Мұндай зерттеулердің көпшілігі болашақ болжамдар мен көптеген популяциялардың, физикалық мұхиттың және биологиялық механизмдердің өзара әрекеттесуін қажет ететіндіктен, көбінесе модельдеу арқылы жүргізіледі. Мейер және авторлар тобы Балтық теңізіндегі теңіз мұзына қатысты қазіргі және болашақ климаттық болжамдарды атмосфера-мұхит модельдері арқылы зерттеді. Біріншіден, қаңқалы тұңғиықтар көбейу үшін теңіз мұзына тәуелді және құрлықта көбейе алмайды, демек, мұз еруімен бірге көбейетін жерлер азаяды. Белгілі болды, Балтық теңізіндегі Ботния шығанағы ғана қаңқалы тұңғиықтардың көбеюі үшін қолданылуы мүмкін, бұл олардың мүмкіндіктерін шектейді. Сондай-ақ, қаңқалы тұңғиықтардың 90-100% мұз жамылғысының болу ықтималдығы бар аймақтарда ғана қиын жағдайларда сәтті тіршілік ете алатыны анықталды (Meier et al. 2004). Болашақта мұздың азаюы Балтық теңізінде қаңқалы тұңғиықтардың көбею қабілетіне үлкен кедергі келтіруі мүмкін. Хувер және авторлар тобы мұздың азаюы қаңқалы тұңғиықтардың ашық суда көбірек жүзуіне әкелетінін, бұл жоғары стресс (кортизол) деңгейіне себеп болатынын анықтады. М. С. Олсен, Т. В. Каллахан, Дж. Д. Рейст, Л. О. Рейерсен, Д. Даль Дженсен, М. А. Гранског, Б. Гуддисон, Г. К. Ховельсруд, М. Йоханссон, Р. Калленборн, Дж. Кей, А. Клепиков, В. Мейер, Дж. Э. Оверленд, Т. Д. Проуз, М. Шарп, В. Ф. Винсент, Дж. Уолш. (2011). Арктикалық криосфераның өзгеруі және оның ықтимал салдары: шолу. AMBIO: Адамның қоршаған ортасы туралы журналы, 40(sp1), 111–118. doi: 10.1007/s13280-011-0220-y. Қаңқалы тұңғиық Phoca hispida. (2013). Landis, C. (2009, мамыр). Арктика мұхиты: құрлықпен қоршалған су. http://beyondpenguins.osu.edu/issue/polar oceans/poles apart екі мұхиттың әңгімесінен алынды.