Кіріспе
Белгілі бір кезеңде сатылған тауарлардың баланстық құны. Сатылған тауарлардың құны (СӨСШ) – белгілі бір кезеңде сатылған тауарлардың баланстық құны болып табылады. Құн есебіндегі шығындар нақты тауарлармен бірнеше формулалардың бірін қолдану арқылы байланыстырылады, оның ішінде жеке тауарды анықтау, бірінші кірген – бірінші шықты (FIFO) немесе орташа құн әдісі. Шығындарға сатып алудың барлық құны, өндіріс шығындары және тауарларды қазіргі орнына және жағдайына жеткізуге жұмсалатын басқа да шығындар кіреді. Кәсіпорындар өндірген тауарлардың құнына материалдық шығындар, еңбекақы және үлестірілген жалпы шығындар кіреді. Сатылмаған тауарлардың құны, олар сатылғанға дейін немесе құны төмендетілгенге дейін, қор құны ретінде кейінге шегеріледі.
Cost of goods sold (COGS) is the carrying value of goods sold during a particular period. Costs are associated with particular goods using one of the several formulas, including specific identification, first in first out (FIFO), or average cost. Costs include all costs of purchase, costs of conversion and other costs that are incurred in bringing the inventories to their present location and condition. Costs of goods made by the businesses include material, labor, and allocated overhead. The costs of those goods which are not yet sold are deferred as costs of inventory until the inventory is sold or written down in value.
Сақтандыру қорларының маңызы
Қорлар пайдаға маңызды әсер етеді. Тауар өндіретін немесе сату үшін сатып алатын кәсіпорны барлық есептік және табыс салығы қағидаларына сәйкес тауарлардың қорын есептеуі тиіс. Мұның себебін мысал келтірейік. Фред автокөлік бөлшектерін сатып алып, қайта сатады. 2008 жылы Фред 100 долларлық бөлшектер сатып алады. Ол 30 долларға сатып алған бөлшектерін 80 долларға сатады және 70 долларлық бөлшектері қалады. 2009 жылы ол қалған бөлшектерді 180 долларға сатады. Егер ол қорды есепке алса, оның 2008 жылғы пайдасы 50 доллар, ал 2009 жылғы пайдасы 110 доллар, яғни жалпы сомасы 160 доллар болады. Егер ол 2008 жылы барлық шығындарды есепке алса, онда 2008 жылы 20 долларлық зиян және 2009 жылы 180 долларлық пайда болар еді. Жалпы сома бірдей, бірақ уақыт бойынша айырмашылық зор. Көптеген елдердің есептік және табыс салығы қағидалары (елде табыс салығы болған жағдайда) өздері жасаған немесе сатып алған тауарларды тұрақты түрде сататын барлық кәсіпорындар үшін қорды пайдалануды міндеттейді.
Анықтау конвенциялары
Кейбір жағдайларда, сатылған тауарлардың құны сатылған тауармен сәйкес келуі мүмкін. Бірақ, көбінесе, тауардың бастапқы белгісі сатып алу немесе өндіру мен сату аралығында жоғалады. Сатылған тауарларды және олардың құнын анықтау үшін тауарларды тікелей анықтау немесе қандай тауарлар сатылғанын болжау үшін белгілі бір тәсілді қолдану қажет. Мұны шығындар ағынының болжамы, немесе қорды анықтау болжамы, немесе конвенциясы деп атауға болады. Көптеген заңнамаларда сатылған тауарлар мен қоймадағы тауарларға құн тағайындау үшін келесі әдістер қолданылады:
Нақты анықтама. Бұл әдіс бойынша жеке тауарлар анықталады және әр тауарға байланысты құн есептеледі. Бұл үшін егжей-тегжейлі есеп жүргізу қажет болуы мүмкін. Егер тауарлар немесе заттар бір-бірінен ажыратылмаса немесе алмастырылатын болса, бұл әдіс қолданылмайды. Орташа құн. Орташа құн әдісі сатылған бірліктер мен қордың соңғы құнын есептеу үшін орташа бірлік құнын пайдаланады. Салмақты орташа және жылжымалы орташа сияқты есептеудің әртүрлі нұсқаларын қолдануға болады. Бірінші кірген, бірінші шықты (FIFO) әдісі, бірінші сатып алынған немесе өндірілген заттардың бірінші сатылатынын болжайды. Қордың бірлік немесе зат бойынша құны өндірілген немесе сатып алынған кезде анықталады. Ең ескі құн (яғни, бірінші кірген) кіріске сәйкес келіп, сатылған тауарлардың құнына жатқызылады. Соңғы кірген, бірінші шықты (LIFO) әдісі FIFO-ның керісі болып табылады. Кейбір жүйелер тауарлардың құнын сатып алынған немесе жасалған кезде анықтауға мүмкіндік береді, бірақ соңғы жасалған немесе сатып алынған тауарлар бірінші сатылады деген болжаммен сатылған тауарларға құн тағайындауға мүмкіндік береді. Сатып алынған немесе жасалған нақты тауарлардың құны тауар түріне байланысты құн жиынтығына қосылады. Бұл жүйеде кәсіпорны FIFO бойынша құнды сақтай алады, бірақ LIFO резерві түріндегі айырманы қадағалай алады. Мұндай резерв (актив немесе пассивті актив) FIFO және LIFO болжамдары бойынша қор құнының айырмашылығын көрсетеді. Бұл сома АҚШ-та қаржылық есеп беру және салық мақсаттары үшін әртүрлі болуы мүмкін. Долларлық LIFO. LIFO-ның осы түрінде LIFO резервінің өсуі немесе азаюы сандық көрсеткіштерге емес, долларлық құндылықтарға негізделеді. Бөлшек сауда тауарларын есептеу әдісі. Тауарларды қайта сатушылар есепті жеңілдету үшін бұл әдісті пайдалана алады. Кезең сотындағы қоймадағы тауарлардың есептелген құны – тауарлардың сатып алынған құны мен бөлшек саудадағы құны арақатынасының нәтижесі, одан кейін қоймадағы тауарлардың бөлшек саудадағы құнына көбейтіледі. Сатып алынған тауарлардың құны бастапқы қорды, бұрын бағаланғандай, сатып алынған тауарлардың құнына қосады. Сатылған тауарлардың құны – кезең сотындағы қоймадағы тауарлардың есептелген құнын азайтып, сатып алынған тауарлардың бастапқы құны.
Specific identification. Under this method, particular items are identified, and costs are tracked with respect to each item. This may require considerable recordkeeping. This method cannot be used where the goods or items are indistinguishable or fungible. Average cost. The average cost method relies on average unit cost to calculate cost of units sold and ending inventory. Several variations on the calculation may be used, including weighted average and moving average. First In First Out (FIFO) assumes that the items purchased or produced first are sold first. Costs of inventory per unit or item are determined at the time produces or purchased. The oldest cost (i. e., the first in) is then matched against revenue and assigned to cost of goods sold. Last In First Out (LIFO) is the reverse of FIFO. Some systems permit determining the costs of goods at the time acquired or made, but assigning costs to goods sold under the assumption that the goods made or acquired last are sold first. Costs of specific goods acquired or made are added to a pool of costs for the type of goods. Under this system, the business may maintain costs under FIFO but track an offset in the form of a LIFO reserve. Such reserve (an asset or contra asset) represents the difference in cost of inventory under the FIFO and LIFO assumptions. Such amount may be different for financial reporting and tax purposes in the United States. Dollar Value LIFO. Under this variation of LIFO, increases or decreases in the LIFO reserve are determined based on dollar values rather than quantities. Retail inventory method. Resellers of goods may use this method to simplify record keeping. The calculated cost of goods on hand at the end of a period is the ratio of cost of goods acquired to the retail value of the goods times the retail value of goods on hand. Cost of goods acquired includes beginning inventory as previously valued plus purchases. Cost of goods sold is then beginning inventory plus purchases less the calculated cost of goods on hand at the end of the period.
Мысал
Джейннің машина сатумен айналысатын кәсіпорны бар. 2009 жылдың басында оның қолында машина да, қосалқы бөлшектер де жоқ. Ол А және В машиналарын әрқайсысы 10 теңгеден, ал кейін С және D машиналарын әрқайсысы 12 теңгеден сатып алады. Барлық машиналар бірдей, бірақ олардың сериялық нөмірлері әртүрлі. Джейн А және С машиналарын 20 теңгеден сатады. Оның тауар сату құны қолданатын инвентаризация әдісіне байланысты. Егер ол нақты идентификация әдісін қолданса, тауар сату құны А және С машиналарынң нақты құны, яғни 10 + 12 теңге болады. Егер ол FIFO әдісін қолданса, оның құны 20 (10+10) теңге болады. Егер ол орташа құн әдісін қолданса, құны 22 ((10+10+12+12)/4 x 2) теңге болады. Егер ол LIFO әдісін қолданса, құны 24 (12+12) теңге болады. Осылайша, оның есептік және салық мақсаттары үшін пайдасы қолданатын инвентаризация әдісіне қарай 20, 18 немесе 16 теңге болуы мүмкін. Сатудан кейін оның қорындағы тауар құны 20, 22 немесе 24 теңге болады. Жыл соңында Джейн B және D машиналарын жақсартып, көбірек табыс таба алатынын шешеді. Ол 10 теңгелік қосалқы бөлшектер мен материалдар сатып алып пайдаланады, әр машинаны жақсартуға сағатына 2 теңгеден 6 сағат жұмсалады. Джейнде жалға алу ақысы, электр энергиясы сияқты қосымша шығындар бар. Ол қосымша шығынның сағатына 0,5 теңге екенін есептейді. Осылайша, Джейн әр машинаны жақсартуға 20 теңге жұмсайды (10/2 + 12 + (6 x 0,5)). Ол D машинасын 45 теңгеге сатады. Оның бұл машинаға кеткен құны қолданатын инвентаризация әдісіне байланысты. Егер ол FIFO әдісін қолданса, D машинасының құны 12 плюс оны жақсартуға жұмсаған 20 теңге, яғни пайдасы 13 теңге болады. Есіңізде болсын, ол FIFO әдісі бойынша 10 теңгелік екі тауарды бұрын пайдаланған. Егер ол орташа құн әдісін қолданса, құны 11 плюс 20 теңге, яғни пайдасы 14 теңге болады. Егер ол LIFO әдісін қолданса, құны 10 плюс 20 теңге, яғни пайдасы 15 теңге болады. 3-ші жылы Джейн соңғы машинаны 38 теңгеге сатады және бизнестен шығады. Ол өзінің барлық шығындарын қайтарады. Үш жылдың жалпы пайдасы барлық инвентаризация әдістері бойынша бірдей. Тек табыстың уақыты мен тауар қорының көлемі ғана өзгереді. FIFO, орташа құн және LIFO әдістері бойынша салыстыру:
Тауар сату құны Пайда Жыл Сату FIFO Орташа LIFO FIFO Орташа LIFO
1 40 20 22 24 20 18 16
2 45 32 31 30 13 14 15
3 38 32 31 30 6 7 8
Жалпы 123 84 84 84 39 39 39
Есепке жатқызулар мен түзетулер
Кәсіпорынның сатуға арналған тауарларының құны бірнеше факторға байланысты төмендеуі мүмкін. Тауарлар кемшілікті немесе қалыпты сапа стандарттарынан төмен болуы мүмкін (қалыптыдан төмен). Тауарлар қолданыстан шығуы мүмкін. Тауардың нарықтық құны экономикалық жағдайларға байланысты төмендеуі мүмкін. Егер тауарлардың нарықтық құны қандай да бір себептермен төмендесе, кәсіпорны өзіндік құны мен нарықтық құнының ең төменін таңдап, қорларын бағалай алады, бұл таза іске асырылатын құн деп те аталады. Бұл ескіру салдарынан құнның төмендеуі үшін шығындарды есепке алу арқылы (яғни, қор резервін жасау) тіркелуі мүмкін. Ағымдағы кезеңнің таза табысы, сондай-ақ кезең сотындағы таза қор құны құнның төмендеуіне байланысты азаяды. Кәсіпорынға тиесілі кез келген мүлік құны төмендеуі немесе өрт сияқты ерекше жағдайлардың салдарынан зақымдануы мүмкін. Тауарлар жойылған жағдайдағы құн жоғалуы шығын ретінде есептеледі және қор толығымен жазылады. Әдетте, мұндай шығын қаржылық есеп беру және салық мақсаттары үшін де мойындалады. Дегенмен, кейбір жүйелерде бухгалтерлік және салық сомалары айырмасы болуы мүмкін.
Басқа көзқарастар
Басқарудың түрлі теоретиктері дәстүрлі есептеудің баламаларын ұсынды. Оларға мыналар жатады: Шектеулер теориясы бойынша өтімділік есебі, онда тек толық өзгермелі шығындар ғана өнімдердің өндіріс құнына қосылады, ал қорлар инвестиция ретінде қарастырылады. Жүйелі есептеу, онда көптеген дәстүрлі есептеу әдістері ескірген, олардың орнына апталық "құн ағындарының" өлшенуіне басымдық беріледі. Ресурстарды тұтыну есебі, ол қазіргі есептеу тұжырымдамаларының көп бөлігін симуляцияларға негізделген пропорционалды есептеудің пайдасына жоққа шығарады. Бұл көзқарастардың ешқайсысы АҚШ-тың Жалпыға қабылданған есептік принциптеріне (GAAP) немесе Халықаралық есептік стандарттарға (IAS) сәйкес келмейді, сондай-ақ табыс немесе басқа да салық есептері үшін қабылданбайды.
Throughput accounting, under the Theory of Constraints, under which only totally variable costs are included in cost of goods sold and inventory is treated as investment. Lean accounting, in which most traditional costing methods are ignored in favor of measuring weekly "value streams". Resource consumption accounting, which discards most current accounting concepts in favor of proportional costing based on simulations. None of these views conform to U. S. Generally Accepted Accounting Principles or International Accounting Standards, nor are any accepted for most income or other tax reporting purposes.