Шығармашылық деректі әңгімелер жанры

Кіріспе

Жазу жанры
жанр

Шығармашылық деректі әңгіме (әдеби деректі әңгіме, көркем журналистика немесе верфабула деп те аталады) – фактілерге сәйкес келетін әңгімелерді құру үшін әдеби стильдер мен тәсілдерді қолданатын жазу жанры. Шығармашылық деректі әңгіме басқа деректі әңгімелерден, мысалы академиялық немесе техникалық жазудан немесе журналистикадан өзгеше, олар да нақты фактілерге негізделген, бірақ прозалық стильге басымдық беріп, көңіл көтеру мақсатымен жазылмаған. Көптеген жазушылар шығармашылық деректі әңгімені эссемен байланыстырады.

Өзгешеліктері мен анықтамасы

Мәтін шығармашылық көркем емес туынды деп саналуы үшін фактілерге сәйкес келуі және әдеби стиль мен техникаға назар аударған түрде жазылуы керек. «Creative Nonfiction» журналының негізін қалаушы Ли Гуткинд былай деп жазады: «Шығармашылық көркем емес туынды жазушының басты мақсаты – ақпаратты жеткізу, репортер сияқты, бірақ оны көркем әдебиеттей оқылатын етіп беру». Бұл жанрдың түрлеріне мемуарлар, күнделік, саяхат жазбалары, тағам туралы жазу, әдеби журналистика, жылнама, жеке эсселер және басқа да гибридтік эсселер, сондай-ақ кейбір өмірбаян мен автобиография жатады. Сыншы Крис Андерсон жанрды екі кіші топқа бөлу арқылы жақсы түсінуге болады дейді: жеке эссе және журналистік эссе. Бірақ жанр қазіргі уақытта орнықты конвенциялардың болмауымен сипатталады. Әдеби сыншы Барбара Лаунсберри өзінің «Фактінің өнері» атты кітабында жанрдың төрт құрылымдық ерекшелігін атап көрсетеді: біріншісі – «жазушының қиялынан туындағанға қарасты, нақты әлемнен таңдалған дәлелдемелі тақырып». Осы арқылы ол мәтінде талқыланған тақырыптар мен оқиғалардың табиғатта бар екенін білдіреді. Екінші ерекшелік – «толыққанды зерттеу». Лаунсберри жанрды анықтауда маңызды деп санайтын үшінші ерекшелік – «көрініс». Ол оқиғалардың контекстін сипаттау және оны қайта жаңғыртудың маңыздылығын атап өтеді, бұл журналистік стильдегі объективті баяндамадан өзгеше. Оның ұсынған төртінші және соңғы ерекшелігі – «тамаша жазу: әдеби проза стилі». «Дәлелдемелі тақырыптар мен толыққанды зерттеу көркем емес туындының фактілік жағын қамтамасыз етеді; баяндау формасы мен құрылымы жазушының шеберлігін ашады; ал соңғысы – оның тегіс тілі мақсаттың әрқашан әдебиет болғанын көрсетеді». Эссеші және сыншы Филип Лопате «ойланыс» жанрдың қажетті элементі екенін айтады және ең жақсы көркем емес туынды «ақыл-ойдың жұмыстағы бейнесін ұстап алады» деген кеңес береді. Шығармашылық көркем емес туынды дәстүрлі көркем әдебиет сияқты құрылымдалуы мүмкін, мысалы, Фентон Джонсонның «Жүректің географиясы» және Вирджиния Холманның «Патти Херстті құтқару» сияқты туындыларында. Кітап көлеміндегі шығармашылық көркем емес туындылар оқиғаның дамуына ұқсас болса, оларды кейде повестік көркем емес туынды деп атайды. Дэниел Левитиннің «Бұл сіздің музыкадағы миыңыз» және «Әлем алты әнде» сияқты басқа кітаптары әдеби сапаны жеткізу үшін баяндау импульсі, ырғақ және поэзия элементтерін пайдаланады. Шығармашылық көркем емес туынды көбінесе баяндаудың дәстүрлі шекараларынан толығымен шығып кетеді, мысалы, Наталия Гинзбургтің «Ол және мен» эссесіндегі ашық әңгіме, Джон Макфидің Атлантик-Ситидегі «Марвин Гардендерді іздеу» саяхатында және Андер Монсонның «Жылтыр су және басқа да қиындықтар» эсселеріндегі ойыншыл, тәжірибелік туындыларында. Шығармашылық көркем емес туынды жазушылар өз мәтіндерін құрудың жаңа тәсілдерін қабылдады, соның ішінде онлайн технологияларды, өйткені жанр үлкен тәжірибелерге мүмкіндік береді. Оннан астам жаңа журнал пайда болды – басылым түрінде де, онлайн режимінде де – олар шығармашылық көркем емес туындыларды кеңінен ұсынады.

For a text to be considered creative nonfiction, it must be factually accurate, and written with attention to literary style and technique. Lee Gutkind, founder of the magazine Creative Nonfiction, writes, "Ultimately, the primary goal of the creative nonfiction writer is to communicate information, just like a reporter, but to shape it in a way that reads like fiction." Forms within this genre include memoir, diary, travel writing, food writing, literary journalism, chronicle, personal essays, and other hybridized essays, as well as some biography and autobiography. Critic Chris Anderson claims that the genre can be understood best by splitting it into two subcategories—the personal essay and the journalistic essay—but the genre is currently defined by its lack of established conventions. Literary critic Barbara Lounsberry, in her book, The Art of Fact, suggests four constitutive characteristics of the genre: the first is "Documentable subject matter chosen from the real world as opposed to 'invented' from the writer's mind". By this, she means that the topics and events discussed in the text verifiably exist in the natural world. The second characteristic is "Exhaustive research", The third characteristic that Lounsberry claims is crucial in defining the genre is "The scene". She stresses the importance of describing and revivifying the context of events in contrast to the typical journalistic style of objective reportage. The fourth and final feature she suggests is "Fine writing: a literary prose style". "Verifiable subject matter and exhaustive research guarantee the nonfiction side of literary nonfiction; the narrative form and structure disclose the writer's artistry; and finally, its polished language reveals that the goal all along has been literature." Essayist and critic Phillip Lopate describes 'reflection' as a necessary element of the genre, offering the advice that the best literary nonfiction "captures the mind at work". Creative nonfiction may be structured like traditional fiction narratives, as is true of Fenton Johnson's story of love and loss, Geography of the Heart, and Virginia Holman's Rescuing Patty Hearst. When book length works of creative nonfiction follow a story like arc, they are sometimes called narrative nonfiction. Other books, such as Daniel Levitin's This Is Your Brain on Music and The World in Six Songs, use elements of narrative momentum, rhythm, and poetry to convey a literary quality. Creative nonfiction often escapes traditional boundaries of narrative altogether, as happens in the bittersweet banter of Natalia Ginzburg's essay, "He and I", in John McPhee's hypnotic tour of Atlantic City, In Search of Marvin Gardens, and in Ander Monson's playful, experimental essays in Neck Deep and Other Predicaments. Creative nonfiction writers have embraced new ways of forming their texts—including online technologies—because the genre leads itself to grand experimentation. Dozens of new journals have sprung up—both in print and online—that feature creative nonfiction prominently in their offerings.

Этика және дәлдігі

Шығармашылық немесе көркем проза жазушылары жиі туындыларындағы шығармашылық ойлап табудың деңгейі мен шектерін, сондай-ақ шын оқиғаларды баяндау тәсілдерін негіздеу үшін есте сақтаудың мүмкін еместігін талқылайды. Әжесінің өмірін баяндаған "Силвертаун" кітабы "романшының стилінде жазылған" Мелани Макграт, оның жалғасы "Хоппинг" кітабында өзінің әңгімелеріндегі белгілі фактілердің "мен кестелеген кенеп екенін" жазады. "Кейбір фактілер тігістер арасынан сызылып кетіп, енді білмейміз, оларды тексеруге мүмкіндік жоқ. Сондықтан, мен осы оқиғаларды қайта ойлап шығардым немесе оқиғаларды сол кезде өмір сүрген адамдардың санасында және жүрегінде болғандай бейнеледім. Менің ойымша, мұндай әдеби тәжірибе оқиғаның негізгі мәнін өзгертпейді". Бұл шындық пен ойдан шығарылған арақатынасы Бренда Миллер мен Сюзанна Паоланың "Tell It Slant" кітабында жан-жақты қарастырылады. Бұрын қант фабрикасының қызметкерлерімен сұхбаттасқаннан кейін жазылған "Қант қыздары" романының авторы Нуала Кальви де осыған ұқсас пікір білдіреді: "Біз сұхбаттасқандардың айтқандарын дәл беруге тырысқанмен, жарты ғасырдан астам уақыт өткен соң көптеген естеліктер толық емес екені түсінікті. Қажет болған жағдайларда біз өз зерттеулерімізді және қиялымызды пайдаланып, ол олқылықтарды толтырдық. Дегенмен, мұнда баяндалған оқиғалардың мәні шындық, өйткені оларды бізге өз көзімен көрген адамдар айтып берді". ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ғасырдың басында өзінің мемуарларында кейбір фактілерді әдейі ұлғайтып көрсеткен немесе толығымен ойдан шығарған бірнеше мемуар авторларының оқиғалары көпшілікке белгілі болды. Мысалы: 1998 жылы швейцариялық жазушы және журналист Даниэль Ганцфрид Бенджамин Вилкомирскидің Холокосттан аман қалған бала кезіндегі өмірін баяндаған "Фрагменттер: Соғыс жылдарындағы балалық шақ естеліктері" атты мемуарындағы деректердің дұрыс еместігін жариялады. 2006 жылы "The Smoking Gun" сайты Джеймс Фрейдің "Миллион шағын бөлшектер" атты мемуарындағы оқиғалардың шындыққа сай еместігін ашты, осылайша дау пайда болды. 2008 жылы "The New York Times" газеті Маргарет Б. Джонс псевдонімімен жазатын мемуаршы Маргарет Селтцер туралы мақала жариялады. Оның баспагері Riverhead Books, Сельцердің Оңтүстік Орталық Лос-Анджелесте өскен, ақ және америкалық үндістердің араласуынан туған бала асырап алушы, сондай-ақ Bloods тобының мүшесі болғандығы туралы әңгімесінің жалған екені белгілі болғаннан кейін "Махаббат және салдары" кітабының жариялануын тоқтатты. Дәстүрлі және әдеби журналистер өздерінің материалдарында шындықты бұрмалаған жағдайлар болғанымен, шығармашылық деректерге қатысты этика журналистикадағы этикадан ерекшеленбейді. Шындықты сақтау маңызды, бірақ оны әдеби стильде беруге болады. Эссеші Джон Д'Агата 2012 жылы жарық көрген "Фактінің өмірлік мерзімі" атты кітабында осы мәселені зерттейді. Ол шындық пен дәлдік арасындағы қарым-қатынасты және жазушының біреуін екіншісімен алмастыруының дұрыс еместігін қарастырады. Ол және факт-чекер Джим Фигал шығармашылық деректердің немесе "әдеби деректердің" шекаралары туралы пікір алмасады.

Writers of creative or narrative non fiction often discuss the level, and limits, of creative invention in their works and the limitations of memory to justify the approaches they have taken to relating true events. Melanie McGrath, whose book Silvertown, an account of her grandmother's life, is "written in a novelist's idiom", writes in the follow up, Hopping, that the known facts of her stories are "the canvas on to which I have embroidered. Some of the facts have slipped through the holes—we no longer know them nor have any means of verifying them—and in these cases I have reimagined scenes or reconstructed events in a way I believe reflects the essence of the scene or the event in the minds and hearts of the people who lived through it. To my mind this literary tinkering does not alter the more profound truth of the story." This concept of fact vs. fiction is elaborated upon in Brenda Miller and Suzanne Paola's book Tell It Slant. Nuala Calvi, authors of The Sugar Girls, a novelistic story based on interviews with former sugar factory workers, make a similar point: "Although we have tried to remain faithful to what our interviewees have told us, at a distance of over half a century many memories are understandably incomplete, and where necessary we have used our own research, and our imaginations, to fill in the gaps. However, the essence of the stories related here is true, as they were told to us by those who experienced them at first hand." In the late 20th and early 21st centuries, there have been several well publicized incidents of memoir writers who exaggerated or fabricated certain facts in their work. For example:
In 1998, Swiss writer and journalist Daniel Ganzfried revealed that Binjamin Wilkomirski's memoir Fragments: Memories of a Wartime Childhood, detailing his experiences as a child survivor of the Holocaust, contained factual inaccuracies. The James Frey controversy hit in 2006, when The Smoking Gun website revealed that Frey's memoir, A Million Little Pieces, contained experiences that turned out to be fabrications. In 2008, The New York Times featured an article about the memoirist Margaret Seltzer, whose pen name is Margaret B. Jones. Her publisher, Riverhead Books, canceled the publication of Seltzer's book, Love and Consequences, when it was revealed that Seltzer's story of her alleged experiences growing up as a half white, half Native American foster child and Bloods gang member in South Central Los Angeles were fictitious. Although there have been instances of traditional and literary journalists falsifying their stories, the ethics applied to creative nonfiction are the same as those that apply to journalism. The truth is meant to be upheld, just told in a literary fashion. Essayist John D'Agata explores the issue in his 2012 book The Lifespan of a Fact. It examines the relationship between truth and accuracy, and whether it is appropriate for a writer to substitute one for the other. He and fact checker Jim Fingal have an intense debate about the boundaries of creative nonfiction, or "literary nonfiction".

Әдеби сын

Шығармашылық беймәлім шығармаларға қатысты әдеби сын өте аз жарияланады, дегенмен бұл жанр көбінесе The New Yorker, Vanity Fair, Harper's және Esquire сияқты беделді басылымдарда жарияланады. Роберт Каро, Гей Талезе, Джозеф Митчелл, Том Вольф, Джон Макфи, Джоан Дидион, Джон Перкинс, Ришард Капустински, Хелен Гарнер және Норман Мейлер сияқты жанрдағы ең танымал жазушылардың бірнешеуі өздерінің ең танымал туындыларында сынға ұшырады. "Дегенмен, сыншылардың бүгінгі күнге дейінгі талқылаулары әрбір автордың тек бір-екі туындысына ғана тоқталып, нақты сындық тұжырымдарды көрсетуге бағытталған". Осы бірнеше маңызды туындыларға жасалған талдаулар жанрдың танымалдылығы артып келе жатқандықтан, көптеген беймәлім авторлар мен бірқатар әдеби сыншылар жанрды кеңінен әдеби талдауға шақыруда. Жеке эссе жанры мерзімді түрде жойылуы туралы болжамдарға ұшырайды. "Егер осы төрт ерекшелік біздің заманымыздың маңызды өнер формасын – фактіге негізделген, бірақ орындалуы көркемдікпен ерекшеленетін әдеби беймәлім деп аталатын жанрды белгілесе, онда осы туындыларға барлық түрдегі сыншыл назар қажет: формалды сын (орыс формализмі және Жаңа сын), тарихи, биографиялық, мәдени, структуралистік және деконструкциялық, оқырманның реакциясы және феминистік (сараптама)."