Кіріспе
Жаңа Зеландия соғыстарының соңғы шайқастарының бірі – Те Кути соғысы, Жаңа Зеландияда 19 ғасырда маори және еуропалық колонизаторлар арасындағы қақтығыстардың соңғыларының бірі болды. Бұл соғыс 1868 жылдан 1872 жылға дейін Шығыс жағалау аймағында, тығыз орманды Солтүстік аралдың орталық бөлігінде және Байлық шығанағында үкіметтік әскери күштер мен рухани көшбасшы Те Кути Арикиранги Те Турукидің ізбасарлары арасында болды. Қақтығыс Те Кутидің Чатем аралдарында екі жыл тұтқында болғаннан кейін Шығыс жағалауға оралуынан басталды. Ол шамамен 200 маори соғыс тұтқыны мен олардың отбасыларымен бірге қашып шықты. Те Кути бейбіт өмір сүргісі келді, бірақ материкке оралғаннан кейін екі апта өткен соң, оның жақтастары отаршылдар, үкіметтік әскерлер және маори еріктілерінен қуғынға түсті. Те Кутидің күштері оларды тұтқындап, қару-жарақ, оқ-дәрі, азық-түлік және жылқыларын тартып алды. Бұл төрт жылдық партизан соғысының бастауы болды, онда колониялық және маори әскерлері Те Кутидің азайып бара жатқан жауынгерлеріне қарсы 30-дан астам экспедиция ұйымдастырды. Бастапқыда үкімет күштеріне қарсы қорғаныс шараларын қабылдаған Те Кути 1868 жылдың қарашасынан бастап шабуылға көшті, Poverty Bay-ге жасаған шабуылында таңдалған еуропалық қоныс аударушылар, олардың отбасылары және маори қарсыластары өлтірілді. Бұл шабуыл үкіметтік күштердің тағы бір қуғынын тудырды, оның ішінде Те Кути қашып кеткенімен, оның 100-ден астам ізбасарлары тұтқындалып, жазаландырылған Нгатападағы қоршау да болды. Те Кути Тюхое тайпаларының қорғауына ілікті, бірақ олар да басқа маори iwi-лері Те Кутиді ұстаған үшін 5000 фунт стерлинг сыйақы ұсынысымен тартылған бірнеше зиянды шабуылдарға ұшырады, егістіктері мен ауылдары қиратылды. 1872 жылы Те Кути маори патшасынан пана тапты және Корольдік жерге көшіп, онда өзінің Рингату дінінің рәсімдерін, мәтіндерін және дұғаларын жазуды жалғастырды. 1883 жылдың ақпанында үкімет оны толық кешірді, ал ол 1893 жылы қайтыс болды. Қазіргі заманда Те Кути соғысы кезінде болған көптеген оқиғалар, әсіресе қақтығыстың бастапқы кезеңдеріндегі әрекеттер заң мен адам құқықтарын бұзу деп айыпталды.
Te Kooti's War was among the last of the New Zealand Wars, the series of 19th century conflicts in New Zealand between the Māori and the colonising European settlers. It was fought in the East Coast region and across the heavily forested central North Island and Bay of Plenty from 1868 to 1872, between government military forces and followers of spiritual leader Te Kooti Arikirangi Te Turuki. The conflict was sparked by Te Kooti's return to the East Coast after two years of internment on the Chatham Islands, from where he had escaped with almost 200 Māori prisoners of war and their families. Te Kooti desired to be left in peace but two weeks after their return to the mainland, members of his party found themselves being pursued by a force of militia, government troops and Māori volunteers. Te Kooti's force routed them in an ambush, seizing arms, ammunition, food and horses. The engagement was the first in what became a four year guerrilla war, involving more than 30 expeditions by colonial and Māori troops against Te Kooti's dwindling number of warriors. Although initially fighting defensively against pursuing government forces, Te Kooti went on the offensive from November 1868, starting with a raid on Poverty Bay, in which selected European settlers, their families, and Māori opponents were murdered. The attack prompted another pursuit by government forces, one that included the siege at Ngatapa from which Te Kooti escaped but which resulted in the capture and execution of over 100 of his followers. Te Kooti gained refuge with Tūhoe tribes, which consequently suffered a series of damaging raids in which crops and villages were destroyed, as other Māori iwi were lured by the promise of a £5000 reward for Te Kooti's capture. Te Kooti was finally granted sanctuary by the Māori king in 1872 and moved to the King Country, where he continued to develop rituals, texts and prayers of his Ringatū faith. He was formally pardoned by the government in February 1883 and died in 1893. In modern times, much of the actions that occurred during Te Kooti's War, particularly in the early stages of the conflict, have been condemned as an abuse of law and human rights.
Өмірбаян
1843 жылдан 1872 жылға дейін Жаңа Зеландияда жергілікті маори халқы мен британдық императорлық және отаршылдық күштер, сондай-ақ олардың маори одақтастары арасында бірнеше қақтығыстар болды. Бұл қақтығыстар жиынтығы Жаңа Зеландия соғыстары деп аталады. Осы кезеңдегі соғыстардың кейбірі жерді тартып алу немесе Маори патшалығы қозғалысымен болған ұрыстардың нәтижесі болды. Ал кейінгі көптеген қақтығыстар Маоридің болашақты болжайтын басшыларының және үкіметтің тәуелсіздігіне қауіп төндірген діни қозғалыстардың пайда болуына байланысты болды. Бұл қозғалыстар көбінесе тайпалық бірліктерді әлсіздеткендіктен, көптеген iwi (тайпалар) басшылары тарапынан қарсылыққа ұшырады. Те Кути соғысы – Жаңа Зеландия соғыстарының соңғы майдандық шайқастарын қамтыған, осы соғыстардың соңғысы болды.
Те Кути
Те Кути Арикиранги Те Тюруки шамамен 1831 жылы Маори халқының Ронгоуаката иви (тайпасы) Нгати Мару хапу (руы) құрамында, Шығыс Кейптің оңтүстігіндегі Кедейлік шығанағында дүниеге келді. Ол уағызшы болуды қалады, бірақ 1852 жылы крещение алған Уакато англикандық миссиясымен келіспеушілік туды. Ол қазіргі Гисборнның Туранга қаласына жақын Макарака ауданында тәртіпсіздік пен махаббат ойнауымен танылды. Оның әрекеттері жергілікті rangatira (басшылар) кейбіреулерін ренжітті, сондай-ақ ол саудамен айналысып, жергілікті кәсіпкерлерге зиян келтіргендіктен, кейбір еуропалық қоныс аударушылармен арақатынасы нашарлады. 1865 жылдың басында жаңа дін, Пай Марире, оның ізбасарлары Хаухау деп аталды, Шығыс Кейптегі Нгати Мару арасында тарады. Те Кути бұл сенімнен алшақтап, Шығыс Кейп соғысы кезінде қазан айында Туранга маңындағы Уаеренга а Хиканың бір апталық қоршауында Хаухауларға қарсы kūpapa (сенімді) маорилер мен үкіметтік әскерлермен бірге шайқасты. Көптеген kūpapa соғысқа ықылассыз қатысты, ал Те Кутидің ағасы Уаеренга а Хикадағы Хаухаулардың қатарында болды. Те Кути шпиондықпен айыпталып, қоршау аяқталғаннан кейін тұтқындалды. Ронгоуаката басшысы Паора Парау Те Кути Хаухауларға оқ-дәрі бергенін мәлімдеді. Тергеуден кейін ол босатылды, бірақ бес айдан кейін, 1866 жылдың 3 наурызында, ол жергілікті сот судьясы және милиция командирі капитан Реджинальд Биггстің бұйрығымен қайта тұтқындалды. Ол Хаухаудың маңызды басшысына жасырын көмек көрсеткені туралы жаңа айыптамалар тағылды. Алайда, оған тағылған айыптамалар жалған болғанға ұқсайды. Шамамен 30 қоныс аударушы, көбінесе милициядағы жас жігіттер, сондай-ақ 37 маори қаза тапты. Тірі қалғандар Турангадағы бекініске қашып кетті. Келесі күні колониялық қорғаныс күштерінің лейтенанты Фредерик Гаскойн, Уайроаға баратын оңтүстік бағыттарды бақылаған барлаушылардың бірі, Те Кутидің адамдары Матавероны қалаға бет алғанда тонағанын көргеннен кейін бекіністегі басшылықты өз қолына алды. Бұл Те Кутиге аймақты бақылауға мүмкіндік берді. Ол 17 қарашаға дейін ауданда болды, азық-түлік жинады және шамамен 300 маори тұтқынына алды, олардың 20-дан 40-қа дейін атылды. Сонымен қатар, Те Кутиді Чатхам аралдарына жіберуге қатысқан жергілікті rangatira Паратен Пототи және тағы алты rangatira өлтірілді. Содан кейін ол өзінің ізбасарларымен және қалған тұтқындарымен Макаретуға, Турангадан шамамен бірнеше шақырым қашықтыққа бет алды. Бұл жердің орналасуы қолайлы емес еді, өйткені ол Уарекопае өзенінің жанындағы тегіс дала болды. Осы қырғыннан кейін үкімет Те Кутимен күресуге бел буды, оны ұстаған үшін сыйлық жариялады және Уитмордың қарулы констебльдерін аймаққа қайтарды. Нейпирден келген 200 адамнан тұратын Нгати Кахунгуну тобы Турангаға келді және 140 жауынгермен бірге Те Кутиді қууға Гаскойнмен бірге аттанды. Оларға 100 Нгати Ронгоуаката және қарулы констебльдердің шағын тобы қосылды. Олар Те Кутидің Уревера тауларына өтуін кесу үшін ішкі жаққа қарай бағытталды. 20 қарашада оның екі адамы Патутахи маңында байқалды және өлтірілді, ал қалғандарының іздері табылды. Кūpapaны қуып жеткендер 23 қарашада Макаретуға жетті және Те Кутидің адамдарынан екі есе көп болғандықтан, тегіс далада шабуыл жасады, Те Кути оған жауынгерлерімен қарсы тұрды. Kūpapaлар қарсылық көрсетті, соның салдарынан Нгати Кахунгунудың басшыларының бірі Хамуора Тайроа қаза тапты. Олар Макаретудан шамалы қашықтықтағы төбеде ор қазып, оқ-дәрі жеткізілгенше күтіп отырды. Алайда Те Кути оқ-дәрілерді жеткізуге тиіс деп күтілген қоймаға шабуыл жасау үшін шағын шабуыл жасаған тобын жіберді, бұл сәтті аяқталды. Олар қоймадағы шағын гарнизонды талқандап, Те Кутидің әскеріне 16 000 оқ-дәрі тонады. 3 желтоқсанда Ропата Вахаваха және Хотене Поруранги бастаған 180 Нгати Пору жауынгерлері келді. Нгати Пору үкіметтің одақтасы болды және Те Кутидің қауіп-қатерінен қорғану арқылы өздерінің мүдделерін арттыруға тырысты. Kūpapa, қазір олардың саны 700-ге жетті, дереу Нгати Порумен бірге шабуыл жасады. Алайда Те Кутидің күшінің көп бөлігі Макаретудің артқы жағынан қашып кетті, артында қорғаушы топты қалдырды, олардың көпшілігі қаза тапты. Өлгендердің арасында Нама да болды. Екі тұтқынға алынып, Ропата оларды атуға бұйырды. Нгати Кахунгунудың Нейпир контингентінің басшысы Тареха Те Моанануи оған рұқсат беруден бас тартты және 250 адамын қуудан кері тартты. Те Кути сол уақытта өзінің ізбасарларымен бірге 5 шақырым қашықтықтағы Нгатапапа бекінісіне көшті.
Нгатапа қоршауы
Нгатапа – теңіз деңгейінен биік орналасқан, үш жағынан тік жартастармен қоршалған, ал қарсылас күштерге қарайтын жағы тығыз өсімдіктермен көмкерілген бекініс болатын. Те Кути жеделдетіп, жермен қамалдар жасап қорғанысын нығайта бастады. 4 желтоқсанда Ропата 150-ге жуық әскерімен паға шабуыл жасап, біраз жер басып алды, бірақ бір күннен кейін шабуылдан бас тартып, оқ-дәрісі мен әскері жетіспей Тұранға қайтуға мәжбүр болды. Қару-жарақ пен оқ-дәріге зәру болған Те Кути 12 желтоқсанда Тұранға екінші жылдам шабуыл жасады, бірнеше жергілікті тұрғындарды өлтірді, бірақ қажетті жабдықты ала алмады. Бұл шабуыл Уитморды, өткен аптада қарулы жасақтарымен Тұранға келгенін естіп, Те Кутиге қарсы науқанын қайта жаңартуға итермеледі. Ол екі күн бұрын Те Кути Нгатападан шығып, ішкі аймаққа кетіп қалды деген жалған хабарлардан кейін осы науқанды тоқтатуды шешкен еді. 31 желтоқсанда Нгатапада 600 адамдық күш жинады – қарулы жасақта 250 еуропалық, еуропалық офицерлер басқарған 60 те арава және Ропата мен Хотане Поруранги бастаған 300-ден астам нгати пору. Келесі күні шабуылға көшіп, па мен оның 500 тұрғынын тез арада қоршап, сумен жабдықтауын тоқтатты. Нгатапаның солтүстік жағындағы биік, тік жартас, қашуға қолдануға тым қиын деп есептелгендіктен, күзетілмеген қалды. Қоршау кезінде қатты жаңбыр жауды. 5 қаңтардың 1869 жылы таңғы сағаттарда Те Арава мен Нгати Пору жауынгерлері жартасқа көтеріліп, қарқынды оқ жаудырғаннан кейін Те Кути сыртқы қорғанысын тастады, ал Уитмордың қалған күштері оларға қолдау көрсетті. Кейінірек әйелдің айқайынан пада еркек қалмағанын естіп, күпапа ішке кіріп, көбінесе Те Кутидің тұтқындары болған бірнеше әйелдер мен балаларды, сондай-ақ жарақат алған жауынгерлерді тапты. Соңғылары дереу өлімге жіберілді. Нгатапаның кем дегенде 190 тұрғыны күзетілмеген жартастан төмен түсіп, жүзімнің өрмелегішін арқан немесе баспалдақ сияқты тоқып, тік беткейден төмен түсті. Нгати Пору дереу қуып жете бастап, төмендегі бұталар мен шатқалдардан 130 ер адамнан тұратын тұтқындарды шығарды. Оларды паға алып шығып, өлім жазасына кесті. 135 әйел мен бала өлім жазасынан құтылды, олардың көпшілігін Нгати Пору өздерінің тұтқындары ретінде алып кетті. Тағы 20 ер адам сотталу үшін ұсталды. Үкіметтік әскерлерден 11 адам қаза тапты: 5 қарулы жасақтан және 6 нгати порудан. Те Кутидің шығыны одан да көп болды. Макаретуда 60-қа жуық Рингату жауынгері қаза тапқан немесе тұтқынға алынғаннан кейін, тағы 130 адам, оның жауынгерлік күшінің шамамен жартысы, Нгатапада қаза тапты немесе қоршаудан кейін, падан қашқаннан кейін бұталардың арасында қуылғанда өлім жазасына кесілді. Алайда, өлім жазасына кесілгендердің кем дегенде бір бөлігі Те Кутидің Кедейлік шығанағындағы шабуылдарында тұтқындаған маорилер болуы мүмкін, Рингату емес.
Жай далаға кетуге
Те Кути мен оның қалған Рингату ізбасарлары Пукетапуға оралуға тырысады деп сенген қуғыншылардың күтуіне қайшы, олар солтүстік-шығысқа қарай Уревера тауларының шеттеріне қарай шегінді. Мараэтахиде, Опонайға жақын, Опотикидің оңтүстігінде, Вайоека шатқалында, қаңтардан наурызға дейін, ол Тхухое басшыларымен диалог жүргізді, олар Охива маңындағы тайпалық жерлерін жақында тартып алғандықтан, Те Кутиді қолдауға бола ма, жоқ па, өздері талқылады. 2 наурызда ол Тхухое қолдауымен Уревераны қорғауға келісімге келді. Осы аралықта оның қатарына Тхуэдан, сондай-ақ айналадағы басқа да iwi-ден ер адамдар қосылды, және ол шамамен 130 адамнан тұратын соғыс жасады. Те Кути бірнеше күннен кейін шабуылға шықты, Охива порты мен Ухакатан айналасындағы аймақты басып алу арқылы қару-жарақ, оқ-дәрі және басқа да керек-жарақтарды алуға тырысты. Ол Укараедегі паға қарай аттанды, оны Тоухое rangatira, Ракураку басқарды, Охива портының оңтүстігіне қарай, ол тез арада иеленді. Ол бірнеше күн қалады, жауынгерлерді жалдап, жақын маңдағы Охивада жұмыс істейтін геодезист Роберт Питкэрнді өлтіруге бұйрық берді. Содан кейін ол батысқа қарай жылжиды және Вакатане өзенінің батыс жағалауындағы Нгати Пукеко па, Раупороаны қоршады. Жергілікті диірменді басқаратын француз Жан Геррен pā-дағы шайқаста қаза тапты; ол 11 наурызда алынды және Те Кути Герреннің әйелі, маори, оның әпкесі өлтіруін бұйырды. Вакатанның өзін Те Кутидің бір жасағы тонаған. Раупороа құлағанға дейін Опотикиге көмек сұраған хабаршылар жіберілді. Сол жерде Қарулы полициядан майор Уильям Мейр 160 адамнан тұратын топты жинады, бірақ олар 11 наурызда түстен кейін Раупороаға келген кезде, ол тасталып кеткен болатын. Те Кутидің адамдары алыстан көрінді, бірақ Майр оның күштері саны жағынан аз көрінгендіктен, оларды қудалаудан бас тартты; ол Рингатудың саны 250-300 жауынгерге жететінін болжады. Сол кезде Уильямның ағасы Гилберт Мейр бастаған топ, Раупороа оқиғаларын естіген Таурангадан аймаққа бара жатқан 130 Те Арава күшін жинап, Раупороадан қашып кеткен Нгати Пукеконы қуып бара жатқан Рингату атты топқа тап болды. Рингату Те Кутидің қалған адамдарына қосылды, содан кейін Уильям Мейрдің Опотики тобына шабуыл жасады, содан кейін Вакатанға қайтты. 13 наурызда оған Гилберт Мейр және тағы бір Мейр ағасы Генри қосылды және күшейтулерді күтті. 15 наурызда Мэрлер 450 адамнан тұратын топты, көбінесе Те Араваның купапаларын, Те Кутиді қуып жүрді, ол осы уақыт аралығында Рангитаики өзенінің бойындағы Пахаракекеде паға шабуыл жасады. Шамамен 40 Нгати Ава күшпен немесе басқаша түрде оның Рингатуына қосылуға мәжбүр болды. Мейрлер Рангитаики бойымен жүріп, келесі күні таңертең Те Кутиді Тауароа па-да кездестірді. Паның айналасына қоршау орнатылды, бірақ кейбір купапалар қараңғыда қозғалудан бас тартты, сондықтан қоршау толық болмады. Тэ Кути және оның еріп жүрген адамдары түнде қашып шығып, Уревераға қашып кетті. Ертеңіне қала әкімдері қақпаға кіргенде, қақпаның бос екенін байқаған кезде, олар азаптап өлтірілген жас Те Арава жауынгерінің денесін тапты. Келесі айда, 10 сәуірде Те Кути тағы бір күтпеген шабуыл жасады, бұл жолы Ваироаның оңтүстігіндегі Мохакаға. Мохака Нгати Пахаувера ауылы, Нгати Кахунгунудың хапуы болды және оқ-дәрімен жақсы қамтамасыз етілді, оны қамтамасыз ету Те Кутидің мақсаты болды. Оның 150 адамнан тұратын күштері Мохаканы басып алып, көптеген ерлер, әйелдер мен балаларды және жақын маңдағы кейбір отаршыларды өлтіріп, олардың негізгі мақсаттарына, Те Хуки па мен жағалаудағы үлкен Хирухарама паға қарай жылжиды. Те Хуки түнде қоршауға алынып, келесі күні таңертең Те Кути ақ ту астында бейбітшілік орнатуды ұсынған кезде қолға түсті. Паға кірген соң, оның 26 тұрғыны қаза тапты. Рейд Те Кутиге Хирухарамаға шабуыл жасауға жеткілікті оқ-дәрі берді, бірақ үлкен па-ны қоршауға алу әрекеті Нгати Кахунгунудан Ихака Ваанга бастаған сыртқы күштер қорғанысқа көмекке келген кезде құлдырады. Те Кути тағы да Тюхое жеріне қайтты, шабуылда 65 жергілікті адам, көбінесе маорилер қаза тапты. Те Кутидің соңғы рейдтерінде оның саны өсті және ол аз оқ-дәріге қарамастан, едәуір мөлшерде заттарды алды. Бұл оқиға Ауклендке көпшілік еуропалық әйелдер мен балаларды көшіруге себеп болды. Таурангадағы жергілікті істерді басқаратын Генри Кларктың шақыруымен үкімет Уитморға Уревераға басып кіруді тапсырды, осылайша Те Кутиге операциялар үшін базасын жоюға мүмкіндік бермеуді мақсат етті. Осы уақытқа дейін Те Кутидің Шығыс Кейп аймағындағы маори халқына қарсы шабуылдары әртүрлі зардап шеккен iwi-ді оған қарсы іс-қимыл жасауға итермеледі.
Уревераға шабуыл
Наурыз айында Вакатанға жақын жердегі шабуыл туралы хабарлар Уитморға Таранакиде жеткен болатын, ол сол кезде Титоковаруды қуудан бас тартқан еді. Уитмор мен Жергілікті істер министрі Джеймс Ричмонд негізгі колониялық күшті шығыс жағалауға ауыстыруды шешті және 20 сәуірде Уитмор мен 600 қарулы полиция Опотикиде болды. Олар Те Кутиді тұтқындау және барлық Тухое елді мекендерін жою, соның арқасында оны баспанаға алу мүмкіндігін жою мақсатымен Уревера тауларына шабуыл жасаудың қиын міндетіне дайындалды. Уитмор үш жеке колоннаны пайдаланып шабуыл жоспарлады, олардың барлығы күтілетін қарсылық орталығы Руатахунаға бағытталған. Бірінші колонна оңтүстіктегі Уайроадан басталып, Уайкаремоана көлінен өтуі керек еді; бұл күшке подполковник Дж. Л. Херрик басшылық етті. Екінші колонна, подполковник Сент-Джон басқаруымен, солтүстіктегі Опотикиден шығып, Уакатане өзенімен жоғары қарай жылжыды. Үшінші колоннаны Уитмор басқарды, ол Рангитаики өзенімен жоғары қарай жылжып, батыстан Уревераға кірді. Шабуылдаушы күштердің саны Уревера халқының жалпы санынан асып, шамамен 1300 әскерді құрады: 620 полиция қызметкері, 95 милиция және 500 купапа, үш бағыт бойынша тең бөлінді. Бірінші әрекет 6 мамыр күні түскі уақытта Уитмордың колоннасы Те-Харема бекінісіне Те-Уайтиде шабуыл жасады. Алты қорғаушы қаза тауып, 50 тұтқынға алынды, олардың көпшілігі әйелдер мен балалар еді. Қаза тапқандар Арава жасағына берілді, ал бекініс тоналды да, кейін өртелді. Уитмор Руатахунаға қарай жолын жалғастырды және 7 мамырда Сент-Джон колоннасымен кездесті; соңғысы Омаруотеанедегі елді мекенге шабуыл жасап, үш адамды өлтірді. Екі командир келесі бірнеше күнді Руатахунадағы барлық елді мекендерді, егістіктерді және малды жүйелі түрде жоюға арнады. 12 мамырда Те Кутидің алдыңғы қатарларымен қысқаша қақтығыстан кейін Арава жауынгерлері Руатахунадан әрі жылжудан бас тартқанда, миссия сәтсіз аяқталды. Осы кезде кейбір үкіметтік күштер, соның ішінде Уитмор, дизентериямен ауырып қалды және Уитмордың әскері бір апта ішінде Уреверадан шығып кетті. Олар бұл үшін Аравалардың сақтығын кінәлады. Херрик экспедициясы осы арада алға жылжыды, ақыры 24 мамырда Уайкаремоана көлінің оңтүстігіндегі Онепотоға жетіп, Те Кути баспана тапқан көлдің солтүстік жағына өту үшін қайықтар салумен айналысты. Бұл іс 8 шілдеге дейін жалғасты, ол кезде Херрик Те Кутидің Уреверадан кетіп қалғанын біліп, қайықтарын суға батырып, оңтүстікке қайтып келді. Экспедицияның құны шамамен 40 000 - 60 000 фунт стерлингке бағаланды, бұл үкімет үшін ұят болды, бірақ Уитмор кейіннен оны сәттілік деп мәлімдеді. Оның күйдірілген жер стратегиясы өз мақсатына жетті; мамыр айының соңында Тухое басшылары Те Кутиге қарсы шығып, оның аумағынан кетуін талап етті және келесі айдың басында ол Таупоға кетті. Те Кути өзінің 150-ге жуық жауынгерімен және бірнеше әйелдерімен Таупоға қарай бет алды. Жолда ол 7 маусымда Таупо көлінен 24 шақырым қашықтықтағы Опепедегі Баф-оф-Плантиден шыққан милиция атты әскерінің лагеріне шабуыл жасады. Олар мықты бекіністерді іздеп, алдын ала жолға шыққан полковник Сент-Джонның ертіп жүруші жасағы еді. Опепедегі милициялар өздеріне купапалар қосылады деп күткен еді, сондықтан Те Кутидің алдыңғы қатарын олар күткен адамдар деп ойлады. Те Кутидің адамдары лагерьке кіргеннен кейін тоғыз милицияны өлтіріп, тағы бес адам қашып кетті. Те Кути барлық қару-жарақ пен жабдықтарды алды. Ол оған баспана немесе көмек беруден бас тартқан екі хапудың бекінісін жойды, содан кейін 10 маусымда Таурангаға, Таупо көлінің оңтүстік шетіне жетіп, бір аптадан астам уақыт бойы елді мекенді басып алды, содан кейін көлдің оңтүстік-батысындағы Моэрангиге көшіп, саяхаты барысында көптеген тұтқындарды алып кетті. Шілде айының басында Те Кути өзінің 800-ден астам адамнан тұратын ізбасарлары мен тұтқындарымен бірге Те Куитиге жақын маори патшасы Тавиаоның уақытша резиденциясы Токангамутуға жол тартты, онда ол Тавиаоны одаққа мәжбүр етуді немесе оны құлатуды үміттенеді.
Тавиао патшаға қарсы
Те Кути мен Тавиао арасындағы кездесу, егер орын алған болса, үкіметпен одан әрі соғыс жөніндегі екі түрлі пікірде болған екі пайғамбар мен басшының қақтығысына ұласар еді. Те Кути соғысты өздерінің жерін қайтару туралы көзқарасын іске асыру құралы деп қарастырса, Тавиао қарулы қақтығыстан бас тартып, 1867–68 жылдарды «қозы жылы» және «бейбітшілік жылы» деп жариялаған; 1869 жылғы сәуірде ол «адамды адам өлтіру тоқтатылсын» деген тағы бір жарлық шығарды. Кингтиганда қозғалысында Реви Маниапото және мүмкін Тавиаоның өзі сияқты соғысты қайта бастауды жақтаған радикалды топтар болғанымен, орталық саясаткерлер патшаға Рингатудың сәттілікке жете алмайтынын ескертіп отырды. Те Кути Тавиаоның өткен қарашада Туранга маңындағы жорықтар кезінде күш-жігер жіберуден бас тартқанына ашуланған еді және ол оңаша қалса, Ехобадан қарғыс алатынын айтқан, содан кейін Те Кутиді Те Куитиге аттандырып, патша мен оның халықтарын қырып тастауға бұйырады деп қорқытқан. Патшаның аға кеңесшісі Тамати Нгапора Те Кутиді Те Куитиге шақырған, бірақ ол бейбіт ниетпен келген жағдайда ғана. Те Кутидің жауабы қарсылық болды, ол «өзіне тікелей Құдайдан берілген билікті иеленуге» келетінін ескертті. Оның сапарындағы басты мақсаты қарапайым болды: Тавиаоның үкіметке қарсы соғысты қайта бастау және тартып алынған жерді қайтару үшін қолдауын алу. Ол Хоронуку және шамамен 200 Нгати Туваретоамен бірге 1869 жылғы 10 шілдеде Те Куитиге келді және дереу өзінің жер иесі (тангата венуа) екенін, ал Вайкатоның оның қонақтары екенін мәлімдеді. 200 Вайкато маори қатысқан жиналыста Те Кути оларды жерді сақтап, соғысты жалғастыруға шақырды. Бірақ Те Кути 15 күн бойы сол жерде болғанымен, ол патшаның беделін сынап, ауылдағы жағдайды шиеленістіргеніне қарамастан, Тавиао онымен кездесу үшін үйінен шығудан бас тартты. Кингтиганда қозғалысы ақырында Те Кутиді қолдауға шешім қабылдады, бірақ тікелей қақтығыстарға түспей, сонымен қатар Нгати Маниапотоның қорғауындағы Мокау өзенінің ішкі жағалауындағы киелі орын ретінде. Те Кутидің Те Куитиде болуы және екі маори басшысының одақ құру мүмкіндігі үкіметті алаңдатты. Премьер-министр Уильям Фокс бұл жағдай «Окленд маңындағы елді мекендерге біріктірілген шабуыл жасау мүмкіндігін» арттырғанын айтты және Парламенттің екі палатасы да Жаңа Зеландиядағы британдық күштердің қолбасшысы генерал-майор сэр Тревор Чуттан 18-ші полк, Жаңа Зеландиядағы жалғыз британдық полк, жоспарланған шығарылуын тоқтату туралы бұйрық қабылдауды сұрады. Дегенмен, Бини Тавиао Те Кутидің науқанына қосылса, тарих өзгеше болар еді деп болжады. 1869 жылы Окленд пен Лондон арасындағы ресми хат алмасуда губернатор Джордж Боуэн Тавиаого «жеке княздық» беруді бейбітшілікке қол жеткізу құралы ретінде ұсынды, ал британ үкіметі де колониялық үкіметті «патша әскерлері жаулап алған жерлерді» беруге және сол аймақтарда «патшаның егемендігін» мойындап, оның шекарасында корольдің «абсолютті билігін» мойындауға шақырды. Әскери шығындарды қысқартуға тырысқан премьер Фокс, Боуэн мен бұрынғы бас судья сэр Уильям Мартиннің ұсынысы бойынша, маори патшасы басқаруындағы маори өзін-өзі басқару ұсыныстарына қарсы болды, бірақ пан-маори одағының құрылуы олардың аумағындағы жеке маори үкіметінің құрылуына ықпал етуі мүмкін еді.
Таупо жорығы және Те Порередегі жеңіліс
Реви Маниапотомен бірге Те Кути және оның ізбасарлары Те Куитиден шығып, Таупоға оралды. 18 тамызда оның оңтүстік жағында қысқа ғана уақытқа орналасты, содан кейін Таупоға шабуыл жасады, ол оны жеңіліске жуық алып келді. Оның оралуы туралы жаңалық Таупо маңында 700-ге жуық үкіметтік күштердің құрылуына себеп болды, олардың көпшілігі – шамамен 100-і ғана купапа еді: Нгати Кахунгуну (230 адам), Вангануи (160), Нгати Туваретоа (130) және Арава (50). 1869 жылғы 10 қыркүйекте Те Кутидің шамамен 280 сарбазы Тауранга Таупода орналасқан Хенаре Томоана басқаратын 120 сарбаздық Нгати Кахунгуну жасағына қарсы күтпеген шабуыл жасады. Бірақ Те Кути олардың жылқылары мен жабдықтарының көп бөлігін алғанмен, қарсы атысқа ұшырап, кері шегінуге мәжбүр болды. Оның үш сарбазы қаза тапты, ал бірнешеуі жараланды. Содан кейін олар Моерангиге шегінді, бұл Рохе Потае немесе Король аймағының ішіндегі салыстырмалы қауіпсіздік аймағы еді – үкімет Кингтианганың агрессиясын қайта оятудан қорқып, шабуылдауға тым қауіпті деп санайтын аймақ. Осы кезде Реви Те Кутиден ажырасып, Вайкатоға оралды, Те Кутидің шайқастағы өнеріне риза болмады және 7 қыркүйекте Ротоайрада Вайкатомен байланысы бар төрт маори барлаушысының қазасына ашуланды. Те Кути мен Кингтианга арасындағы келісімге қол жеткізу мүмкіндігі енді жоқ болды. Екі аптадан кейін, 25 қыркүйек күні таңертең Те Кути 250-300 жауынгермен Токаануға оралды, бұл апатты шабуылға айналды. Токаанудың оңтүстігіндегі Те Понанга атқылының тығыз орманды төбелерінен шабуыл жасағаннан кейін, олар Хенаре Томоананың Нгати Кахунгунуі мен Хохепа Тамамутудың Туваретоасының бірлескен күштерімен кері қайтарылды. Те Кути жақын маңдағы Те Понангада бекінді, бірақ шайқаста жеті сарбазын жоғалтты, оның ішінде барлық Рингату шабуылдарында көзге түскен жақын туысы Ви Пиро болды. Оның жараланған сарбаздарының бастары үкіметтік күштердің әскерлері тарапынан кесіліп алынды. Бірақ ең ұятты жеңіліс күтіп тұрды. Те Кути қырау, қар және қатты желдің арасында Папакай ауылының жанында, Ротоэйра көлінен батысқа қарай 9 шақырым жердегі Тонгариро тауының төменгі солтүстік-батыс беткейінде Те Поререде жер бекінісін салуға кірісті. Бекініс Еуропалық бекініс нысанында салынды, шамамен 20 метрлік шаршы, 3 метрлік қабырғалары сабан мен пемзадан тұрғызылды және папоротник қабаттарымен байланыстырылды. Бұл құрылым белгілі бір шайқасқа арналған, Те Кути бұрыннан қашқан соғыс стилі. Майор Томас МакДоннелл басқаратын үкіметтік күштер қазанның бірінші аптасында Папакайға келді және 4 қазан күні қатты жаңбырдың астында 540 сарбазбен шабуыл жасады. Те Кипа Те Рангихивинуи (пакехаларға майор Кемп ретінде жақсы таныс) басқаратын Нгати Кахунгуну және Арава күштері сыртқы окоптарды жылдам басып алды, содан кейін бекініске шабуыл жасады, ішіндегілердің шабуылға тиімді қарсы тұру мүмкіндігін шектеген фатальды құрылыс ақауын анықтады: парапеттердегі ойықтар сарбаздардың оқ атар құралдарын төмендетіп, төмендегі нысаналарды нысанаға алуға мүмкіндік бермейтін. Шайқас қызып тұрғанда, 1865 жылдан бері Пай Марире және Рингату күштеріне қарсы соғысқан капитан Джон Сент-Джордж өз күштерін шабуылға бастап бара жатқанда қаза тапты, ал бір оқ Те Кутидің қолына тиіп, саусағын кесіп алды. Бұл оның Пукетапуда білезігіне алған жарақатынан және Нгатапада иығына алған жарақатынан кейін шайқаста алған үшінші жарақаты болды. Жаңа Зеландия соғыстарының соңғы ірі шайқасы болған бұл шайқаста Те Кутидің күштерінен 37-52 сарбаз қаза тапты – оның жауынгерлік күшінің алтыншы бөлігі – және Те Поререде 20-дан астам әйел мен бала тұтқынға алынды. Үкіметтік күштер төрт сарбазды жоғалтты және төрт сарбазы жараланды. Бірнеше күннен кейін, қашып құтылған Хоронуку бұтада жасырынып, бағынды. Белих атап өтті: "Те Порере Те Кутидің дайын позициядағы соңғы тұруы және шабуыл, тұзақ және қуғын-сүргіннен басқа кез келген нәрсеге жасаған соңғы әрекеті болды".
Ұшу және қуу
Те Кути мен оның ізбасарлары – ерлер, әйелдер және балалар – Те Порередегі жеңілістен кейін таралып, шашырап кетті, олардың көптегені Вхангануи өзенінің жоғарғы ағысындағы орманды жерлерде паналады. 9 қарашада Қорғаныс министрі Дональд Маклин Реви Маниапото, Тамати Нгапора және басқа да Кингтиганда басшыларымен кездесіп, Те Кутиді тапсыруды талап етті. Реви Те Кутиге, ол бейбіт болғанша Рохе Потае ішінде баспана беретінін, бірақ ол қиындық тудырса, оны ұстап беретінін мәлімдеді. Бірақ 10 күннен кейін Вхангануидің жоғарғы басшыларының мәжілісінде ықпалды басшы Топия Туроа Те Кутидің Таупо ауданында бірнеше туыстарын және дін қызметкерін өлтіргеніне кек ретінде ол шығыстан Рингату басшысын іздеуді бастайтынын, ал Те Кипа (майор Кемп) батыстан Тауподан орманды тарап іздейтінін мәлімдеді. Топианың Те Кутиге және оның 30 тікелей ізбасарларына қарсы жорығы Тавиаоның мақұлдауына ие болды, ол енді қылышын қабылдауға берген антын бұзды, ал Вхангануи басшысы оның іздеуіне 400-ге жуық барлаушы жіберді. 1869 жылдың желтоқсанының соңында және 1870 жылдың қаңтарының бірінші аптасында Те Кипа мен Топия және олардың 600-дан астам күштері Таумарунуи маңындағы Вхангануи өзенінің жоғарғы ағысында Те Кутиді – шамамен 90-нан 200-ге дейін әйелдер мен балаларды құраған күшпен – қайтадан ұстауға жақындады, бірақ су тасқыны оларды тоқтатып қойды. 16 қаңтарда ол Вайкато ауданындағы Тапапада қайта пайда болды және бір күннен кейін Матамата шаруасы және мал өсіруші Жосия Фертпен кездесу ұйымдастырды. Ол үкіметпен бітімге келу үшін Ферттен көмек сұрады. Ол оған билікке берілмейтінін айтты, бірақ: «Мен соғысудан шаршадым және Тапапада тыныш өмір сүруді қалаймын. Егер маған тыныш қалғанға рұқсат берілсе, мен енді ешқашан соғыспаймын және еркекке, әйелге немесе балаға зиян келтірмеймін», – деді. Ферт хабарды Окленд провинциясының үкіметтік агенті Дэниел Поленге жеткізді, ол екеуі келіссөздер жүргізген кезде әскери қимылдар болмайтынын уәделеді. Бірақ Полен Те Кутидің ұсынысын жеткізу үшін Оклендке оралғанда, Фокс оны сөгіп, агентке әскери науқанға араласуды тоқтатуды бұйырды. Фокс Поленге Те Кутидің «құрасыз әйелдер мен балаларды түн ортасында өлтіретін, қатыгездік пен ашу-ызаға толы адам» екенін жазды, оны «көпшілігі жек көріп, жек көреді». Фокс ірі масштабтағы қарсыласуға дайындық жүргізе берді және бірнеше күн ішінде Тапапаға едәуір күш жақындады: МакДоннелл мен 250 адамы Токаанудан Таупо көлінің шығыс жағына қарай жақындады; Те Кипа, Топия және 370 Вхангануи батыс жағына қарай жылжыды; подполковник Уильям Муле мен 135 констебюляр және отаршылдар Кембриджден оңтүстікке қарай келді, ал подполковник Джеймс Фрейзер 90 констебюлярмен және 150 Аравамен Те Кутидің Уревераға шегінуін тоқтатуға көшті. Сонымен қатар, 210 Арава МакДоннеллге қосылуға жолға шықты. Осы 1200 адамға қарағанда Те Кутиде 100 адамнан да аз болған болуы мүмкін. Те Кути күш келген кезде Тапападан шығып кетті, ал 24 қаңтарда үкіметтік күштер тастап кетілген ауылды басып алып, өртеп жіберді. Келесі күні таңертең Те Кути әскери лагерьге күтпеген шабуыл жасады, әр тарап шамамен төрт адамнан шығынға ұшырады, содан кейін Те Кути су тасқынынан қашып құтылды. Те Кипа Те Кути қолданған 100 жылқыны қайтарып алғанмен, билік партиясы шебер партизанның ізін жоғалтты. 1870 жылдың 3 ақпанында Те Кути мен 40 жауынгер Паенгароадағы тығыз орманды жерде қоныстанған кезде, қазіргі Те Пукеге қарай солтүстікке қарай сапар шегіп, Фрейзер бастаған 236 күшті күшке тұзақ салып, үш-төрт адамды өлтірді, содан кейін оңтүстікке қарай кеткен кезде қайтадан жоғалып кетті. Төрт күннен кейін олар Роторуа көлінің жанында пайда болды, онда Те Кути Те Мамакумен және жергілікті Аравамен тікелей келісім жасасты және жергілікті Маориден өзінің партиясына – 240 ер адам мен 100 әйелге – өздерінің жерлерін Уреверадағы Руатахунаға қарай кесіп өтуіне рұқсат сұрады. Арава ұрыстарының контингентімен бірге келген Гилберт Мейр жергілікті басшылар қарастырып отырған өтінішті ашуланды және өз адамдарына Те Кутиді қуып жүруге бұйрық берді. Тек артта қалған Майрдың күші тікұшақпен ұрысқа айналған қуғын-сүргінді бастады. Те Кутидің екі негізгі жауынгері Пека Макарини мен Тимоти Хакопа сол жекпе-жекте қайтыс болды. Түн түскенде Те Кути және онымен бірге 200 адам бұтаға түсіп, түнде Ротокакахи көлінен шығып, Уревераға шығатын түнекте Тюхое қорғанысы астында оңтүстік-шығысқа қарай жылдам қозғалды. 7 ақпандағы оқиғалардың нәтижесінде Те Кути айтарлықтай маннадан, сондай-ақ кем дегенде 11 адамынан айырылды. Кейіннен Майр осы оқиғалардағы рөлі үшін Жаңа Зеландияның крестімен марапатталды. Бірнеше күннен кейін МакДоннелл қызметтен алынып, Маклин, Елтаңдау министрі ретінде, 11 ақпаннан бастап Уревераға жасалатын барлық экспедицияларды Маори бақылап, еуропалықтар қатыспайтынын жариялады. Әскерилерге күн сайын жалақы төленбейді, олар Те Кутиді ұстау үшін ұсынылған 5000 фунт стерлинг сыйлық үшін бәсекелеседі. Қуғын-сүргінге Те Кипа және оның Вхангануи жауынгерлері, сондай-ақ Ропата және оның Нгати Пору тайпасы жетекшілік етті. Те Арава жауынгерлерінің екі колоннасы да қатысты, ал Майр оларға бірге жүретін болды. 28 ақпанда Те Кути Уакатанеден оңтүстікке қарай шабуыл жасап, жау басшысының диірменін қиратты, содан кейін бір аптадан кейін Опапеге шабуыл жасады, Опотикиден шығысқа қарай, қару-жарақ пен ұнтақ алып, 170-тен астам еркек, әйел және балаларды тұтқынға алды, оларды күштеп ұстап, оның күші үшін көбірек жауынгерлер алуға ниеттенді. Ол Вайоека шатқалындағы Мараетахиға шегінді, ол бір жылдай бұрын шағын ауылды, егістік далаларымен бірге салған. Те Кути онша уақыт өтпей, 25 наурызда Ропата бастаған күштер келгенше онда бір ай бойы тоқталмай тұрды, солтүстіктен тасты Вайоека өзенімен жол тартқан, ал Те Кипа оңтүстіктен өзен бойымен марш жасады. Ауыл мен жақын жердегі Райпава пасы басылып алынғаннан кейін бір сағаттық атыс жүрді. Шамамен 300 тұрғыны тұтқынға алынды, олардың 87-сі Вакатохеа тұтқындары болды, ал шамамен 19 тұтқынға алынған адамдар өзен төсегінде томахок немесе мылтықпен атып тасталды. Те Кути шамамен 20 адамымен қашып кетті. Бұл Вхангануи жасағының Те Кутиді қууға қатысуының соңы болды. Те Кипа мен оның адамдары үш ай бойы жолда болды. Олар өздерінің аумағынан алыс болды, өз халқына ешқандай қауап келтірмеген жауға қарсы үкімет атынан соғысып жатты. Олар жеткілікті жұмыс істегенін сезінді және үйге қайтқысы келді. Маклин оларды Вхангануиге қайтаруды ұйымдастырды. Ол сондай-ақ Нгати Поруға үкімет Шығыс Мүйісіндегі жерге талап етуден бас тартатынын уәделеді. Бұл Ропатаны Те Кутиді қуу үшін тағы бір Нгати Пору жасағын жинауға ынталандырды. 1871 жылдың шілдесінде Ропата және оның Нгати Пору тайпасы, Майр мен капитан Джордж Прис бастаған Арава соғыс жасағымен (тауа) бірге Уревера тауларындағы Тюхое тайпасын бағындырып, олар қорғап отырған қашқындырды. Ропатаның қолына түскен бір қуантарлық тұтқын – Волкнерді өлтіргеніне айыпталған Кереопа Те Рау болды, ол оның тұтқындаушыларына 1000 фунт стерлинг тұрды. 22 қыркүйекте 1871 жылы капитан Мейр мен Прис Галатея бекінісінен Уревера экспедициясын бастады. Арава күштері күтпеген жерден Те Кутидің лагеріне тап болды, ол қысқаша шайқастан кейін басып алынды. Уи Херетаунга тұтқынға алынды. Ол 1868 жылдың қараша айында Матаверодегі капитан Джеймс Уилсон мен оның отбасының өліміне қатысқан деп күдіктелді. Ол сондай-ақ 1869 жылдың сәуір айындағы Мохака қырғынына қатысқан деп айыпталды. Оны атып тастауға шешім қабылданды және осы тез сот орындалды. Лагерде Те Кути әдетте өзінің ізбасарларынан шалқап жатқан жерде ұйықтады. Бұл әдет ол Мараетахиде өмірін сақтап қалды және осы жолы да осылай болды. Ол дерлік өлтірілді, бірақ басқа адам оқтан қорғалды. Ол бір оқ атты және жалаңаяқ бұтаға қашып кетті, ал қуғын жалғасты. Сол жекпе-жекте Те Кутидің екі маңызды жауынгері Пека Макарини мен Тимоти Хакопа қайтыс болды және түн түскенде Те Кути және онымен бірге 200 адам бұтаға түсіп, Ротокакахи көлінен шығып, түнекте Тюхое қорғанысы астында оңтүстік-шығысқа қарай жылдам қозғалды. 7 ақпандағы оқиғалардың нәтижесінде Те Кути айтарлықтай маннадан, сондай-ақ кем дегенде 11 адамынан айырылды. Кейіннен Майр осы оқиғалардағы рөлі үшін Жаңа Зеландияның крестімен марапатталды. Бірнеше күннен кейін МакДоннелл қызметтен алынып, Маклин, Елтаңдау министрі ретінде, 11 ақпаннан бастап Уревераға жасалатын барлық экспедицияларды Маори бақылап, еуропалықтар қатыспайтынын жариялады. Әскерилерге күн сайын жалақы төленбейді, олар Те Кутиді ұстау үшін ұсынылған 5000 фунт стерлинг сыйлық үшін бәсекелеседі. Қуғын-сүргінге Те Кипа және оның Вхангануи жауынгерлері, сондай-ақ Ропата және оның Нгати Пору тайпасы жетекшілік етті. Те Арава жауынгерлерінің екі колоннасы да қатысты, ал Майр оларға бірге жүретін болды. 28 ақпанда Те Кути Уакатанеден оңтүстікке қарай шабуыл жасап, жау басшысының диірменін қиратты, содан кейін бір аптадан кейін Опапеге шабуыл жасады, Опотикиден шығысқа қарай, қару-жарақ пен ұнтақ алып, 170-тен астам еркек, әйел және балаларды тұтқынға алды, оларды күштеп ұстап, оның күші үшін көбірек жауынгерлер алуға ниеттенді. Ол Вайоека шатқалындағы Мараетахиға шегінді, ол бір жылдай бұрын шағын ауылды, егістік далаларымен бірге салған. Те Кути онда бір ай бойы тоқталмай тұрды, 25 наурызда Ропата бастаған күштер келгенше, солтүстіктен тасты Вайоека өзенімен жол тартқан, ал Те Кипа оңтүстіктен өзен бойымен марш жасады. Ауыл мен жақын жердегі Райпава пасы басылып алынғаннан кейін бір сағаттық атыс жүрді. Шамамен 300 тұрғыны тұтқынға алынды, олардың барлығы 87-сі Вакатохеа тұтқындары болды, ал шамамен 19 тұтқынға алынған адамдар өзен төсегінде томахок немесе мылтықпен атып тасталды. Те Кути шамамен 20 адамымен қашып кетті. Бұл Вхангануи жасағының Те Кутиді қууға қатысуының соңы болды. Те Кипа мен оның адамдары үш ай бойы жолда болды. Олар өздерінің аумағынан алыс болды, өз халқына ешқандай қауап келтірмеген жауға қарсы үкімет атынан соғысып жатты. Олар жеткілікті жұмыс істегенін сезінді және үйге қайтқысы келді. Маклин оларды Вхангануиге қайтаруды ұйымдастырды. Ол сондай-ақ Нгати Поруға үкімет Шығыс Мүйісіндегі жерге талап етуден бас тартатынын уәделеді. Бұл Ропатаны Те Кутиді қуу үшін тағы бір Нгати Пору жасағын жинауға ынталандырды. 1871 жылдың шілдесінде Ропата және оның Нгати Пору тайпасы, Майр мен капитан Джордж Прис бастаған Арава соғыс жасағымен (тауа) бірге Уревера тауларындағы Тюхое тайпасын бағындырып, олар қорғап отырған қашқындырды. Ропатаның қолына түскен бір қуантарлық тұтқын – Волкнерді өлтіргеніне айыпталған Кереопа Те Рау болды, ол оның тұтқындаушыларына 1000 фунт стерлинг тұрды. 22 қыркүйекте 1871 жылы капитан Мейр мен Прис Галатея бекінісінен Уревера экспедициясын бастады. Арава күштері күтпеген жерден Те Кутидің лагеріне тап болды, ол қысқаша шайқастан кейін басып алынды. Уи Херетаунга тұтқынға алынды. Ол 1868 жылдың қараша айында Матаверодегі капитан Джеймс Уилсон мен оның отбасының өліміне қатысқан деп күдіктелді. Ол сондай-ақ 1869 жылдың сәуір айындағы Мохака қырғынына қатысқан деп айыпталды. Оны атып тастауға шешім қабылданды және осы тез сот орындалды. Лагерде Те Кути әдетте өзінің ізбасарларынан шалқап жатқан жерде ұйықтады. Бұл әдет ол Мараетахиде өмірін сақтап қалды және осы жолы да осылай болды. Ол дерлік өлтірілді, бірақ басқа адам оқтан қорғалды. Ол бір оқ атты және жалаңаяқ бұтаға қашып кетті, ал қуғын жалғасты. ...
Кешірім және кейінгі жылдары
1883 жылдың ақпан айында үкімет Те Кутиді ресми түрде кешірді, бұл Тавиаомен жасалған келісімнің бөлігі ретінде Корольдік жер арқылы негізгі теміржол желісін салуға мүмкіндік берді. Келесі айда Те Кути өзінің алғысын білдіріп, Парихакадан келген пайғамбар Те Вити о Ронгомайдың шәкірттері тұтқынға алған, киімін шешіп, тізбектеп байлаған Уилсон Херстхаус атты геодезисті құтқарып, көрсетті. Алайда Те Кути өкініш білдірмей, озбырлығын жалғастырды. Ол револьвермен қаруланып, өзінің тобымен бірге "Поверти Бэй" аймағына қайта оралып, қауіп төндіретінін мәлімдеді. Ол көптеген жерлерді аралап, Рингату дінін тарату үшін жиналыстар өткізді. Ол көбінесе Уакатане және Опотики сияқты жерлерге көптеген жақтастарымен бірге сапар шекті. Көзі куәгер болған адам 1000-ға жуық адамның оны тыңдау үшін жиналғанын айтты, ал жергілікті судья Те Кутидің бір рет есіктен шығып, ақылға келмейтінін баяндады. Те Кути әлі де барлық маорилер үшін қадірлі емес еді және оны бұрын оған қарсы шыққан аға басшыларды өлтіру үшін макуту (қара магия) қолданды деп айыптады. Басшылар Нгати Ава және Нгати Пукеко сияқты топтар Те Кутиге жерді ешқандай рұхсатсыз тапсырады деп алаңдады. Басшылар парламентке Те Кутидің өздерінің жерлеріне мананы талап етуі және жерді Жергілікті сот қарауынан бұрын сатып алмауды бұйруы туралы шағым түсірді. Басшылар сондай-ақ ауылдық қауымдастықтың азық-түлігін үлкен жиналыстардың кесірінен қысқа дайындықсыз қарсыласатынынан қорқынышты. Басшылар Те Кутидің өзінің жақтастарына отбасылық егін мен мал-мүлікті сату арқылы оған ақша жинауға мәжбүрлеп отырғанына шағымданды. Мектеп мұғалімдері мен жергілікті шенеуніктер үкіметке бұл балалардың нашар тамақтануына себеп болатынын хабарлады. Те Кути өзінің жасын ескере отырып, Поверти Бэйге қайтуға шешім қабылдады. Бұл жағдай үкіметті және Поверти Бэй халқын алаңдатты. Ақпан айында бірнеше Нгати Пору басшылары қол қойған телеграмма парламентке Те Кути кері қайтпаса, олар көтеріліске шығатындарын мәлімдеді. Үкімет бейбітшілікті сақтауға тырысты. Қорғаныс министрі Те Кутиге оның ескі қарсыластары Ропата мен Нгати Пору тікелей қауіп төндіргеніне алаңдады. Премьер-министр Оклендте өзі, Те Кути және Жергілікті министр арасында кездесу ұйымдастырды, онда егер ол Гисборннан алшақтап кетсе, оған мемлекеттік жер берілетіні ұсынылды. Те Кути мейірімді болғанымен, шенеуніктерге қайтып оралуға бекініпті екенін айтты. Оның бейбіт ниетінің белгісі ретінде ол әдетте өзімен бірге алып жүретін кішкентай револьверін тапсырды. Үкімет 1889 жылдың басында майор Портердің басшылығымен 377 сарбаздық әскери күш құру үшін Гисборнға әскерлер мен артиллерия жіберді. Қауіп туралы әңгімелер жалғасты, олар Вайоэка Паға барғанға дейін, онда Те Кути 4 әйелімен және 400-ге жуық жақтасымен мас күйде табылғаннан кейін тұтқындалды. Ол бейбітшілікті сақтауға міндеттелді, бірақ ол айыппұл төлей алмағандықтан немесе кепілдік бере алмағандықтан, Оклендтегі Маунт-Эден түрмесіне жеткізілді. Онда ол Әйелдердің сабырлылық қозғалысының ықпалымен алкоголь ішімдігінен бас тартуға көндірілді және қысқа мерзімге қамауға алынды, содан кейін босатылды. Те Кути үкіметке кешірім сұрап, соңғы кездері оның мінез-құлқының ішімдікке байланысты екенін түсіндірді. Ақырында 1891 жылы үкімет оған Уайнаидегі жер учаскесін берді, онда кейіннен Рингату шіркеуінің маресі құрылды. 1893 жылдың ақпан айында Те Кути Охива портына бара жатқан арбаның апаты салдарынан жарақат алды. Ол сапарын жалғастырғанымен, 1893 жылдың 17 сәуірінде жарақаттан қайтыс болды. Бастапқыда Вайотахедегі Маромахуэде жерленген, кейіннен оның жақтастары оның сүйегін алып, жасырып тастады. 2013 жылдың мамыр айында парламенттік депутат Парекура Хоромияның тангиінде бастапқыда Те Кути мен Хау Хау қозғалысын үкіметке қарсы 19 ғасырдағы соғыста қолдаған Тухое івиі Нгати Пороуға тайпалар арасындағы 150 жылға жуық ащылықты тоқтату үшін сыйлық берді. Нгати Пору 1860-шы жылдардың соңында партизан көшбасшысын іздеп тауып, Тухое Хау Хаумен көптеген қақтығыстар туғызған сарбаздардың көпшілігін қамтамасыз етті. Бір қақтығыста 120 Тухое Хау Хау сарбазы тұтқындалып, қаза тапты. Тухое көшбасшысы Ту Ваака өткен оқиғалардың ұрпақтарға ауыртпалық түсіруін қаламайтынын айтты.