Кіріспе
Ал Бируа (البروة, әл Бируэ) – Акраның (Акка) шығысында орналасқан палестиналық араб ауылы. 1945 жылы халық саны 1460 адамды құрады, олардың көпшілігі мұсылмандар, ал айтарлықтай бөлігі христиандар болды. Ауылдың жалпы жер көлемі 13 542 дунам (13,5 шаршы километр) болды. 1948 жылғы араб-израиль соғысы кезінде ауыл халқы ыдырады. Ал Бируадағы қоныстану Рим дәуірінде басталды және Византия дәуірінде өркендеді. 11 ғасырдың ортасында парсы географы Насыр Хусрав Ал Бируа туралы айтқан, ал крестшілер оны «Броэт» деп білген. 13 ғасырдың соңында ауыл Мамлюктердің билігіне көшті, ал 16 ғасырдың басында Осман империясы оны жаулап алып, төрт ғасыр бойы биледі. 19 ғасырдың соңындағы саяхатшылардың баяндамаларында Ал Бируада мешіт, шіркеу және ұлдарға арналған бастауыш мектеп болғаны көрсетілген (қыз балаларға арналған мектеп 1942 жылы салынды). Палестинадағы британдық мандат кезінде Ал Бируа жергілікті ықпалды тұлғаларға мекен болды, олар көрші ауылдардағы дау-жанжалдарды реттеуге көмектесті. 1936-1939 жылдардағы британдық билікке қарсы көтеріліс кезінде Ал Бируа көтерілісшілердің операцияларының орталығына айналды. 1940 жылдары ауылдың көптеген шаруалары қарызға батып, жерлерін жоғалтып, Хайфа сияқты жақын қалаларда жұмыс іздеуге мәжбүр болды. Дегенмен, тұрғындардың көп бөлігі – әйелдер мен еркектер – егіншілікпен айналысып, зәйтүн, астық және басқа да өнімдерін Акка базарларында сата берді. 1948 жылдың маусым айының басында израильдік әскер Ал Бируаны басып алды, бірақ жергілікті жасақ ауылды қайта басып алды. Ал Бируа маусым айының соңында израильдіктер тарапынан толықтай басылып алынды. Осыдан кейін ауыл тұрғындары, соның ішінде болашақ палестиналық ақын Махмуд Дарвиш, жақын ауылдарға немесе Ливанға қашып кетті. 1949 және 1950 жылдары Ал Бируа жерінде Ясур және Ахихуд еврей қауымдары құрылды.
Al Birwa (البروة, also spelled al Birweh) was a Palestinian Arab village, located east of Acre (Akka). In 1945, it had a population of 1,460, of whom the majority were Muslims and a significant minority, Christians. Its total land area consisted of 13,542 dunams (13.5 square kilometers). The village was depopulated during the 1948 Arab–Israeli War. The settlement at Al Birwa was started in the Roman era, and reached a peak in the Byzantine era. In the mid 11th century CE Al Birwa was mentioned by the Persian geographer Nasir Khusraw and it was known to the Crusaders as "Broet". The village came under Mamluk rule in the late 13th century, and in the early 16th century, it was conquered by the Ottomans, who ruled it for four centuries. Travelers' reports from the late 19th century documented that al Birwa had a mosque, a church and an elementary school for boys (a girls' school was built in 1942). During British Mandate rule in Palestine, al Birwa was home to local power brokers, who mediated disputes in neighboring villages. Al Birwa became a center of rebel operations during the 1936–1939 revolt against British rule. By the 1940s, many of the village's agrarian inhabitants lost their lands due to debt, and shifted to labor jobs in nearby cities, such as Haifa. However, the majority of the residents—men and women—continued to engage in farming, selling their olives, grains and other crops in the markets of Acre. Al Birwa was captured by the Israelis in early June 1948, after which its local militia recaptured the village. Al Birwa was then permanently occupied by the Israelis in late June. Afterward, its inhabitants, including future Palestinian poet Mahmoud Darwish, fled to nearby villages or Lebanon. The Jewish communities of Yas'ur and Ahihud were established on al Birwa's lands in 1949 and 1950, respectively.
География
Ал Бируа Акра жазығын көріп тұрған жартасты төбеде орналасқан, орташа биіктігі теңіз деңгейінен 60 метрді құрайды. Ол екі бағдарламалық жолдың қиылысында жатыр – біреуі Акраға, екіншісі Хайфаға саяхаттайды. Акрадан шығысқа қарай 10,5 километр қашықтықта орналасқан, ал Бируаға ең жақын елді мекендердің арасында оңтүстікке қарай әл-Дамун (1948 жылы халқы қоныс аударған), солтүстік-батысқа қарай Джадейди араб қаласы, солтүстікке қарай Джулис, шығысқа қарай Шааб және солтүстік-шығысқа қарай Мадж әл-Курум бар. Ал Бируаның жалпы жер ауданы 13 542 дунамды (13,42 гектар) құрайды, оның ішінде 59 дунамы құрылыс алабына жатады. Жердің 77 пайызы егіс жері болып табылады. 1548 дунам жерге жеміс ағаштары отырғызылған, оның 1500 дунамы зәйтүн алқаптарына, ал 8457 дунамы дәнді дақылдарға арналған. Қала тұрғындары 536 дунамды еврейлерге сатқан, ал қалған жердің көп бөлігі арабтарға тиесілі болған.
Археология
2000 жылдан кейін әл-Бируа жерінде бірнеше қазба жұмыстары жүргізілді. Табылған заттардың ішінде үлкен ғимарат, соңғы Рим дәуірінен қалған көптеген қыш сынықтары, біздің заманымыздың 1-ші немесе 2-ші ғасырындағы қола монета, ежелгі зәйтүн пресінің қалдықтары, шарап тостағаны және Умайяд дәуірінің (7-ші және 8-ші ғасырдың бірінші жартысы) соңғы кезеңіне жататын шыны ыдыстар мен бөтелкелер, сондай-ақ жер асты су резервуары бар еді. Крестшілер мен Мамлюктер дәуірінен қалған бірнеше қыш сынықтары да табылды. 2008 жылы Византия дәуіріне жататын үлкен зәйтүн майын өңдеу зауытының қалдықтарымен бірге шіркеуге тиесілі заттар да ашылды. Қазба жұмыстарын жүргізушілер зәйтүн пресі Византия монастырының ішінде орналасқан болуы мүмкін деп болжады.
Ежелгі дәуір
Тел-Бирава (Tel Birwa) деп аталатын ескірек орналасқан жер, сол аттас араб ауылынан шамамен бір миль оңтүстік-батысқа қарай жатыр. Оның жоғарғы бөлігінде шеңбері 600 қадамды, ал биіктігі 75 футты құрайтын үйінді екендігі айтылады. Үйінді грек-римдік сынықтарға толы, бұл оның римдік кезеңге дейін қоныстанғандығын көрсетеді, себебі онда ешқандай араб керамикасы табылған жоқ. Кондер мен Китченер Аль-Бирваның өзінің атында Иерусалим Талмудында (Pesahim iv.1 [26a]) айтылған Беридің ежелгі атын сақтайды деп ойлады, өйткені олар екеуі – Кабул да, ол да бірге есімдері жиі кездеседі. Иосиф Флавийдің мәлімдемесіне сәйкес, римдіктерге қарсы болған бірінші еврей көтерілісі кезінде Кабулдың жанындағы ауылдар тоналып, өртеліп жанып кеткен.
Орта ғасырлар
Әл-Бируа 1047 жылы Фатимидтер билігі кезінде, парсы географы Насыр Хусров сапарлағанда есімдері тіркелген. Ол бұл жерді "Ақре мен Дамун арасында" деп сипаттап, онда Симеон мен Есаудың қабірлері деп атаған жерді көргенін айтады. 1099 жылы крестшілер Фатимидтерден Палестинаны басып алды. Олар Әл-Бируаны "Бруэт" деп атады. 1253 жылы Кесарияның крестші әмірі Джон Алеман Әл-Бируаны және бірнеше басқа ауылдарды Госпитальерлер орденіне сатты. Әл-Бируа 1283 жылғы Худна (келісім шарты) бойынша, Сұлтан әл-Мансур Калавун басшылығымен Мамлюктермен жасалған келісімде Ақреге негізделген крестшілердің иелігінің бір бөлігі ретінде айтылады. 13 ғасырдың соңында Мамлюктер Палестинаның солтүстік жағалауындағы крестшілердің соңғы бекіністерін жеңіп алды.
Осман империясы
1517 жылы Аль-Бируа бүкіл Палестинамен бірге Осман империясының билігіне өтті. 1596 жылы әл-Бируа – Сафед санджағының (Сафед ауданы) бөлігі болған Акка нахиясының (Акка кіші ауданы) шағын ауылы еді. Ауыл тұрғындары бидай, арпа, жеміс-жидек, ара улары және ешкіге салық төледі. Осман салық тізімінде 1596 жылы әл-Бируада 121 адам тұрғаны көрсетілген. 19 ғасырдың соңында әл-Бируа үлкен ауылға айналды, оның оңтүстік бөлігінде құдық болды. Солтүстік жағында, 19 ғасырдың ортасында аймаққа келген батыстық саяхатшының айтуынша, "әдемі зәйтүн тоғайлары мен құнарлы бидай егістіктері" орналасқан. 1852 жылы американдық дінтанушы Эдвард Робинсон әл-Бируаға сапар шегіп, оның Палестинадағы 18 ауылдың бірі екенін және мұнда христиан (шығыс православие) шіркеуінің жұмыс істеп тұрғанын атап өтті. 1859 жылы британдық консул Эдвард Т. Роджерс әл-Бируада шамамен 900 адам тұратынын тіркеді. 1875 жылы келген француз зерттеушісі Виктор Герин Бируадағы христиандарды грек православтықтары деп сипаттап, олардың "жақсырақ жаңа" шіркеуі бар екенін байқады. 1887 жылғы халық санағы бойынша әл-Бируада 755 адам тұрды, оның 650-і мұсылман, ал 105-і христиан болды. 1888 жылы Осман империясы ұлдарға арналған бастауыш мектеп салды.
Британдық мандат
1917 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық әскерлер Османдықтарды Палестинадан ығыстырып шықты, ал 1920 жылы Палестинаға британдық мандат орнатылды. 1922 жылғы британдық халық санауы бойынша әл-Бируада 807 адам тұрған, оның 735-і мұсылман, 72-сі христиан болды. Христиандардың көп бөлігі православиелік, ал бесеуі англикандықтар еді. 1931 жылғы халық санауында халық саны 996-ға жетті, оның 884-і мұсылман, 92-сі христиан, барлығы 224 үйде тұрды. Әл-Бируада цементтен жасалған шатырлар 1930 жылдары кеңінен қолданыла бастады, бұл ауылдың қарқынды даму кезеңімен сәйкес келді. Әл-Бируаның бірқатар тұрғындары 1936-1939 жылдар аралығында британдық үкіметке және Палестинаға еврейлердің жаппай көшіп келуіне қарсы араб көтерілісіне қатысты. Назарет-Тиберия аймағындағы көтеріліс басшысы шейх Ихия Хаваш әл-Бируадан шыққан еді. Ол британдықтар тарапынан тұтқындалып, өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Британдықтар көтеріліске қатысқан әл-Бируаның сегіз тұрғынын атқылады. Әл-Бируадан көтеріліске қатысқан басқа басшылар мен қатысушылардың арасында Ассад Аталла, Махмуд әл-Жуди, Салех Махмуд Меари Әбу Сауд, Абд әл-Хамид Дахер Меари, Мұхаммед әл-Хадж Али, Юсеф Таха, Фадил Эйд, Юсиф Май және Аббас әл-Шатави болды. Әл-Бируадан келген бірнеше әйел көтерілісшілерге қару, су және азық-түлік жеткізу арқылы көтеріліске қатысты, олар ауыл маңындағы төбелерде орналасқан еді. 2003-2004 жылдары сұхбат алған әл-Бируадан келген қарттар 1937 жылдың тамыз айында жергілікті көтерілісшілердің әл-Бируаға жақын жолда британдық әскери джипке қарсы мина жарып, британдықтардың ауылға жазалау шараларын қабылдауына себеп болғанын еске алды. Бұл шараларға әл-Бируадан ер адамдарды жинап, оларды Акра маңындағы кактус өсімдіктерін кесуге мәжбүрлеу және оларды кактустың үстіне қою, ал ауыл әйелдері олардың жараларын емдеуіне рұхсат беру кірді. 1945 жылғы статистика бойынша әл-Бируаның халқы 1460 адамды құрады, оның 130-ы христиандар еді. Ауылдағы белгілі отбасылар мен жер иелері Саад, Дарвиш, Абдулла, Қаяль, Саккас, әл-Уакид, әл-Жуди, Наджм, әл-Дабдуб, Халид, Акави, Хиссян, Хаваш және әл-Шейха отбасылары болды. Ауылдағы әлеуметтік-экономикалық жағдай көбінесе жер иелігімен анықталды. Ауылдың шамамен 140 тұрғыны ірі жер иелері Мұғраби, әл-Зайят және Адлаби отбасыларына жұмыс істейтін жалға алушы шаруалар еді. Хагана (Палестинадағы еврей жартылай әскери ұйымы) жинаған мәліметтерге сәйкес, Орталық Галилеядағы дәстүрлі билік өкілдері әл-Бируа тұрғындары болды, олар "жақын ауылдардағы барлық дауларды шешті". Хагананың ақпараты бойынша, әл-Бируа тұрғындары "ұзақ өмір сүрді, көпшілігі 100 жастан асты". 1940 жылдары әл-Бируада үш зәйтүн майы қысу станциясы, мешіт, шіркеу және шамамен 300 үй болды. Османдық дәуіріндегі ұлдар мектебінен басқа, 1943 жылы қыздарға арналған бастауыш мектеп ашылды. Осы кезде көптеген тұрғындар қарыздар салдарынан жерлерінің барлығын немесе бір бөлігін жоғалтты, сонымен қатар әл-Бируадан ерлер мен әйелдер жол құрылысы және Хайфа мұнай өңдеу зауыты сияқты қоғамдық жобаларда немесе британдық әскери нысандарда жұмыс істеді, бұл жоғалған табысты өтеуге көмектесті. Алайда, ауылдың негізгі табысы әлі де ауыл шаруашылығынан түсті, ал ауылдың басты өнімдері зәйтүн, бидай, арпа, жүгері, кендір және қарбыз болды. 1944-1945 жылдары ауыл тұрғындарының қолында 600 бас ірі қара мал, 3000 ешкі және 1000 тауық болды. Жерді өңдеуге әйелдер, әсіресе кішігірім жер иелері отбасыларынан шыққан жас әйелдер өз отбасыларының ер адамдарымен бірге қатысты, ал жері жоқ отбасылардан шыққан көптеген әйелдер басқа ауыл тұрғындарының жерлерінде маусымдық жұмысшылар ретінде табыс тапты. Еңбек бөлінісі жынысқа байланысты болды, әйелдер құдықтан су тасыды, мал өсірді, сүт қорытты, Акрадағы базарларға тауар тасыды және шөптер жинады; ал ерлер егістікті жыртып, тұқым септі, сондай-ақ зәйтүн жинады және егін жинады.
Израиль
Кармели бригадасының Израиль әскерлері 1948 жылдың 11 маусымында Бен-Ами операциясы аясында, 1948 жылғы араб-израиль соғысының алғашқы келісіміне бір күн бұрын әл-Бируа мен оған қараған позицияларды алғаш рет басып алды. Соғыс кезінде 45 қарт тұрғын дін қызметкерімен бірге шіркеуде жасырынды. Ауылды қорғағандар адамдардан айырылып, оқ-дәрілері бітіп қалғаннан кейін қарсылық көрсетуді тоқтатты. Тұрғындар он үш күн бойы жақын маңдағы ауылдарға қашып кетті. Бірақ, келісімге қол жеткізілгеніне қарамастан, шайқастар жалғасты. Әл-Бируаның жергілікті жасақтарының мәлімдемесіне сәйкес, ауылдың 96 адамы мылтықпен қаруланған, тағы да сонша ер адам қарусыз немесе атыс қаруы жоқ әйелдермен бірге Араб Азаттық Армиясының (ААА) алдыңғы шебіне жиналды. Мылтықпен қаруланған күштер алдымен шабуылға шықты, одан кейін балта, қашау және таяқпен қаруланған ер адамдар, содан кейін жараланғандарға көмек көрсету үшін су таситын әйелдер ерді. Әл-Бируаның халықтық жасағы Хагананың шағын күштерін (26 мамырда Израиль қорғаныс күштерінің құрамына енген) күтпеген жерден шабуылдап, оларды әл-Бируадан батысқа қарай шақырымға дейін шегіндірді. Содан кейін әл-Бируа тұрғындары егіндерін жинады. Олар 24 маусымға дейін ауылда қалды, содан кейін ААА командирлері оларға жақын маңдағы ауылдардағы отбасыларымен қосылуға кеңес берді. Жасақтар өздерінің жоғары лауазымды тұлғаларынан бұйрық алмағандықтан, ААА шайқас кезінде жақын тұрғанын мәлімдеді. Жадейди, Кафр Ясиф және басқа да елді мекендерге қашып кетті. Кейбіреулері Ливанға қашып, Бейрут маңындағы Шатила босқындар лагеріне орналасты. 1973 жылы палестиналық тарихшы Нафез Наззал олармен сұхбаттасты. Әл-Бируадан шыққан босқындардың арасында 1941 жылы ауылда туған және балалық шағының бір бөлігін осы жерде өткізген Махмуд Дарвиш те болды. 1950 жылы Кнессеттегі араб депутаты Тауфик Туби әл-Бируадан көшірілген босқындар мәселесін көтеріп, олардың үйлеріне оралуын талап етті. Премьер-министр Давид Бен-Гурион "Сұрақ қоюшы фактілерді дұрыс көрсетпеді. Бируа – соғыста қираған, тастап кетілген ауыл. Оның тұрғындары Каукжинің топтарымен ынтымақтастық жасады. Израиль қорғаныс күштері мен үкімет оларға лайықты қарамай, Бируа маңындағы ауылдарда қалуға және Израиль азаматы болуға рұқсат берді. Израиль үкіметі оларды Израильдің басқа азаматтарына және күнкөрісіне мүмкіндігі жоқ адамдарға қарағандай қарайды. Осы босқындармен жұмыс істеу үшін арнайы орган құрылды, оларды бұрынғы ауылдарына қайта орналастыру және жаңадан қалпына келтіру үшін, ал Назареттегі босқындарды қайта орналастыру жұмысы басталды". 1951 жылдың желтоқсан айында ауыл аумағы жабық әскери аймақ деп жарияланды. Әл-Бируа – Палестина ауылдарының бірі, оның құрметіне қайта оралу науқандары ұйымдастырылды, әдетте Накба күнінің бір бөлігі ретінде, мысалы, Ішкі көшірілгендердің құқықтарын қорғау қауымдастығы ұйымдастырған демонстрациялар.