Кіріспе

Процесс ресурстарды ысырап етуді барынша азайту дәрежесі – тиімділік. Тиімділік – міндетті атқару кезінде қателіктер жасаудан немесе материалдарды, энергияны, күш-жігерді, ақшаны және уақытты ысырап етуден аулақ болудың көбінесе өлшенетін қабілеті. Жалпы мағынада, бұл – бір нәрсені жақсы, сәтті және ысырапсыз жасау мүмкіндігі. Математикалық немесе ғылыми тұрғыдан алғанда, тиімділік – ең жоғары нәтижеге қол жеткізу үшін ең аз ресурстарды пайдалану деңгейін білдіреді. Ол көбінесе нақты бір күш-жігерді қолдану арқылы нақты бір нәтижеге ең аз шығынмен, ысырапсыз немесе артық күш-жігер жұмсамай қол жеткізу қабілетін қамтиды. Тиімділік әртүрлі салалар мен индустрияларда әртүрлі кірістер мен нәтижелерге қатысты болады. 2019 жылы Еуропалық комиссия былай деді: "Ресурсты тиімді пайдалану – қоршаған ортаға тигізетін зиянды барынша азайта отырып, Жердің шектеулі ресурстарын тұрақты түрде пайдалану. Бұл бізге аз ресурстармен көбірек жасауға және аз шығынмен жоғары құндылық беруге мүмкіндік береді". Жазушы Дебора Стоун тиімділіктің "өздігінен мақсат емес екенін" атап көрсетеді. Бұл – өзі үшін емес, бізге маңызды нәрселерге қол жеткізуге көмектесетін құрал".

Тиімділік пен тиімділік

Тиімділік көбінесе нәтижелілікпен шатастырылады. Жалпы алғанда, тиімділік – өлшенетін ұғым, ол пайдалы шығыстың жалпы пайдалы кіріске қатынасы арқылы сандық түрде анықталады. Нәтижелілік – қажетті нәтижеге қол жеткізудің қарапайым түсінігі, оны сандық түрде көрсетуге болады, бірақ көбінесе қосудан артық күрделі математикалық есептеулерді қажет етпейді. Тиімділікті идеалды жағдайда, мысалы, үйкеліс немесе басқа да себептерден энергия жоғалмағанда күтілетін нәтижеге қатысты пайыздық көрсеткіш ретінде беруге болады, онда отынның немесе басқа кірістің 100% қажетті нәтижеге жету үшін пайдаланылар еді. Кейбір жағдайларда тиімділікті пайыздық емес мәнмен, мысалы, нақты импульс арқылы жанама түрде өлшеуге болады. Тиімділік пен нәтижелілікті ажыратудың кең таралған, бірақ шатастыратын тәсілі – «Тиімділік – нәрсені дұрыс жасау, ал нәтижелілік – дұрыс нәрсені жасау» деген мақал. Бұл мақал өндіріс процесінің мақсаттарын таңдау, осы процестің сапасымен бірдей маңызды екенін көрсетеді. Бірақ, бизнес ортасында танымал болғанымен, бұл мақал «нәтижелілік» ұғымының қарапайым мағынасын жасырады, ол келесі есте сақтау формуласын тудыруы керек: «Тиімділік – нәрсені дұрыс жасау; нәтижелілік – нәрсені аяқтау». Бұл нәтижеліліктің, мысалы, өндірістің көп көлемін, тіпті тиімсіз процестер арқылы да қол жеткізуге болатынын көрсетеді, егер жұмысшылар басқа компаниялар мен елдерге қарағанда ұзақ сағаттар бойы немесе күшпен жұмыс істеуге дайын болса немесе оларға осылай мәжбүрлеуге үйренген болса. Сол сияқты, компания энергия бағасы немесе еңбекақысы бәсекелестеріне қарағанда төмен болса, өнімге көбірек энергия жұмсауға мүмкіндік алып, нәтижелілікке, мысалы, өндірістің көп көлеміне тиімсіз процестер арқылы да қол жеткізе алады.

Тиімділіксіздік

Тиімділіксіздік – тиімділіктің болмауы. Тиімділіксіздік түрлері:

Алокативтік тиімсіздік – ресурстарды баламалар арасында бөлу тұтынушылардың талғамына сәйкес келмейтін жағдай. Мысалы, компанияның өндірістік тұрғыдан ең төмен шығындары болуы мүмкін, бірақ нәтиже бөлу тұрғысынан тиімсіз болуы мүмкін, себебі «нағыз» немесе әлеуметтік шығын тұтынушылардың өнімнің қосымша бірлігі үшін төлеуге дайын бағасынан асып түседі. Бұл, мысалы, егер кәсіпорын ластану тудырса (сыртқы шығындарды да қараңыз). Тұтынушылар сыртқы шығындарды ішкілендіру үшін фирма мен оның бәсекелестері өнімнің көлемін азайтып, бағаны жоғарылатуды қалайды.

Тарату тиімсіздігі – қоғамдағы табыс пен байлықтың тиімсіз таратылуы. Теориялық тұрғыдан алғанда, байлықтың шекті пайдалылығының төмендеуі байлықтың тең бөлінуі, теңсіз бөлінуге қарағанда тиімдірек екенін көрсетеді. Тарату тиімсіздігі көбінесе экономикалық теңсіздікпен байланысты.

Экономикалық тиімсіздік – «біз жақсырақ жұмыс істей алатын» жағдай, яғни мақсаттарға төмен шығындармен қол жеткізу. Бұл экономикалық тиімділіктің қарама-қарсысы. Соңғы жағдайда, қолда бар ресурстар мен технологияларды ескере отырып, жақсырақ жұмыс істеудің жолы жоқ. Мұндай экономикалық тиімділік кейде Купманс тиімділігі деп аталады.

Кейнсиандық тиімсіздік – еңбек, капитал тауарлары, табиғи ресурстар сияқты ресурстарды толық пайдаланбау, себебі жиынтық сұраныс жеткіліксіз. Біз әлеуеттік өнімге қол жеткізе алмаймыз және циклдық жұмыссыздықтан зардап шегеміз. Дефициттік шығындарды немесе кеңейтімді монетарлық саясатты қолдансақ, жағдай жақсарады.

Парето тиімсіздігі – бір адамның жағдайын нашарлатпай, екінші адамның жағдайын жақсарту мүмкін болмайтын жағдай. Іс жүзінде, бұл критерийді үнемі өзгеріп отыратын әлемде қолдану қиын, сондықтан көптеген адамдар Кальдор-Хикс тиімділігі мен тиімсіздігін атап көрсетеді: егер біреудің жағдайын жақсартуға болады, тіпті нашарлағандарды өтегеннен кейін де, өтемақы іске асырылса да, немесе асырылмаса да, жағдай тиімсіз.

Өндірістік тиімсіздік – белгілі бір өнімді төмен шығынмен өндіруге болады немесе белгілі бір шығынға көбірек өнім өндіруге болады. Мысалы, тиімсіз компанияда операциялық шығындар жоғары болады және бәсекеге қабілеттілігі төмендейді (немесе нарықтағы басқа компанияларға қарағанда кірісі аз болады). Бұл туралы толыққанды талқылау үшін Sickles and Zelenyuk (2019, 3-тарау) қараңыз.

Ресурс нарығының тиімсіздігі – ресурс нарықтарының толық реттелуіне кедергі келтіретін кедергілер, нәтижесінде ресурстар пайдаланылмайды немесе тиімсіз пайдаланылады. Мысалы, құрылымдық жұмыссыздық еңбек нарығындағы мобильділіктің шектелуінен туындайды, бұл жұмысшылардың бос жұмыс орындары бар жерлерге және кәсіптерге көшуіне кедергі келтіреді. Осылайша, жұмыссыз жұмысшылар мен толтырылмаған жұмыс орындары қатар өмір сүруі мүмкін.

X тиімсіздігі – өндірістің «қара қорапшасындағы» тиімсіздік, кірістерді шығыстармен байланыстырады. Бұл тиімсіздік адамдарды немесе өндіріс процестерін тиімдірек ұйымдастыруға шақырады. Көбінесе «моральдық» немесе «бюрократиялық инерция» мәселелері X тиімсіздігін тудырады.

Өндірістік тиімсіздік, ресурс нарығының тиімсіздігі және X тиімсіздігі деректерді қоршау талдауы және ұқсас әдістерді қолдану арқылы талдануы мүмкін.

Математикалық өрнегі

Тиімділік көбінесе пайдалы шығыстың жалпы кіріске қатынасы ретінде өлшенеді, оны математикалық формуламен көрсетуге болады r = P / C, мұнда P – өндірілген пайдалы өнімнің ("өнім") мөлшері, ал C – жұмсалған ресурстардың ("шығын") мөлшері. Егер өнімдер мен жұмсалатын заттар үйлесімді бірліктермен өлшенсе және жұмсалатын заттар консервативті процесс арқылы өнімдерге айналса, бұл пайыздық көрсеткішпен берілуі мүмкін. Мысалы, термодинамикадағы жылу машиналарының энергияны түрлендіру тиімділігін талдағанда, өнім P пайдалы атқарылған жұмыстың мөлшері болуы мүмкін, ал жұмсалатын C – жоғары температуралы жылудың мөлшері. Энергияның сақталу заңына сәйкес, P ешқашан C-ден артық болмайды, сондықтан тиімділік r ешқашан 100%-дан жоғары болмайды (іс жүзінде, шекті температурада одан да төмен болуы керек).