Кіріспе
Англияның оңтүстік-батысындағы өзен, Англиядағы Тамар өзені – Англияның оңтүстік-батысында орналасқан өзен. Тамар өзенінің бір бөлігі, тарихи кен өндіру қызметіне байланысты, Әлемдік мұра ретінде танылған. Тамардың бастауы солтүстік Корнуолл жағалауынан шамалы ғана қашықтықта, бірақ ол түбектің оңтүстік жағалауына қарай ағып өтеді. Өзеннің жалпы ұзындығы 98 километрді (61 миль) құрайды. Тамар өзені аузында Хамоазға құяды, содан кейін Англия арнасының шығанағы – Плимут сауынына жетіп аяқталады. Өзеннің салалары: Корнуолл жағынан Инни, Оттери, Кенси және Линхер (немесе Сент-Германс өзені), ал Девон жағынан Дир және Тави өзендері. Тамар (немесе Тамаре) атауы Птолемей б.з. 2-ші ғасырындағы "География" еңбегінде айтылған. Атаудың мағынасы "үлкен су" деп түсіндіріледі. Тамар – ежелгі атауы "қара ағыс" дегенді білдіретін және Темза өзенімен ортақтайтын ежелгі өзен сөзінен шыққан деп саналатын Ұлыбританиядағы бірнеше өзеннің бірі. VII ғасыр Равенна космографиясында Тамарис атты римдік елді мекені еске алынған, бірақ бұл Тамар бойындағы қай қала екені нақты белгісіз. Плимут, Лансестон және Калстоктегі римдік бекініс әртүрлі нұсқалар ретінде ұсынылған.
the river in England
The Tamar ('/t//eɪ//m//ɑr/; ) is a river in south west England that forms most of the border between Devon (to the east) and Cornwall (to the west). A part of the Tamar Valley is a World Heritage Site due to its historic mining activities. The Tamar's source is less than from the north Cornish coast, but it flows southward across the peninsula to the south coast. The total length of the river is 61 mile (98 km). At its mouth, the Tamar flows into the Hamoaze before entering Plymouth Sound, a bay in the English Channel. Tributaries of the river include the rivers Inny, Ottery, Kensey and Lynher (or St Germans River) on the Cornish side and the Deer and Tavy on the Devon side. The name Tamar (or Tamare) was mentioned by Ptolemy in the 2nd century AD in his Geography. The name is said to mean "great water". The Tamar is one of several British rivers whose ancient name is assumed by some to be derived from a prehistoric river word apparently meaning "dark flowing" and which it shares with the River Thames. The seventh century Ravenna Cosmography mentions a Roman settlement named Tamaris, but it is unclear to which of those towns along the Tamar this refers. Plymouth, Launceston and the Roman fort at Calstock have been variously suggested.
Қоршаған орта
Өзен (және/немесе оның жағалауындағы жерлер) ерекше ғылыми қызығушылыққа ие жер (SSSI), Еуропалық ерекше қорғалатын аймақ және көрнекті табиғи сұлулық аймағы ретінде белгіленген. Оның бір бөлігі Корнуолл және Батыс Девонның кен өндіру ландшафтының бөлігі ретінде ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енгізілген. 2013 жылдың қараша айында South West Water компаниясы, Камельс-Хед су тазарту станциясынан Тамар өзенінің саласына сегіз жыл бойы канализациялық сулардың төгілуіне рұқсат бергенін мойындағаннан кейін 50 000 фунт стерлинг айып төледі.
Тамар аңғарының табиғи табиғи аумағы
Тамар, Тави және Линхер өзендері бірге Тамар аңғарын құрайды, бұл ерекше табиғи сұлулық аймағы болып табылады. Тамар аңғарының ерекше табиғи сұлулық аймағы төменгі Тамар (Лансестоннан төмен) және оның салалары Тави мен Линхерді қамтиды. Ол алғаш рет 1963 жылы ұсынылған, бірақ 1995 жылға дейін белгіленбеген. Аймақтың ең биік нүктесі – Кит-Хилл, теңіз деңгейінен 334 метр биіктікте. Тамар ашық жолы – Тамар өзенінің бағытымен аңғар арқылы өтетін 56 километрлік (35 миль) жаяу жүру маршруты.
Арнайы қорғалатын аймақ
Плимут бұғазы мен сағалары – ерекше қорғалатын аумақ. Тамар өзеніндегі тұздылығы төмен сағалық жағдайлардағы тау жынысты рифтер өте сирек кездеседі және Cordylophora caspia сияқты түрлерге тірек болады. Тамар – тасқын және су асты мекендерінің (жағалау және су асты) аймақталуын сағаның градиенті бойымен байқауға болатын сирек сағалардың бірі.
Ерекше ғылыми қызығушылыққа ие жер
Тамар-Тави сағасы – Тамар және Тави өзендерінің таяздау сағаларын қамтитын, ерекше ғылыми маңызы бар аудан. Тамар сағасының бір бөлігі Корнуолл жабайы табиғат қорына тиесілі Тамар сағасы табиғат қорығын құрайды. Бұл аудан 1991 жылы әртүрлілігімен және көптеген су құстары мен батпақ құстарына қоректену ортасын қамтамасыз ететін түрлі орталарымен, сондай-ақ теңіз биологиясының ерекше маңызымен байланысты тағайындалды. Бұл жерде авоцеттің жалпыұлттық маңызы бар қыстау популяциясы қоныстанды, сонымен қатар қара құйрықты құс, еуразиялық вимбрел, гриншенк, дақты қызыл аяқ құс, жасыл құмшаң және алтын құс сияқты түрлер де кездеседі.
ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұралық орны
Адамзат тарихы бойында аңғар үздіксіз түрде бай минералдық және металл кен орындары үшін пайдаланылып келді, оның ішінде күміс, қалайы, қорғасын және мырыш бар. Бұл Корнуолл және Батыс Девон тау-кендік ландшафтының маңызды бөлігін құрайтын ерекше археологиялық ландшафтты қалдырды. Қалдықтарға қола дәуірінен бастап орта ғасырлар мен қазіргі заманға дейінгі терең және ашық карьерлер, сондай-ақ мыс, қорғасын және мырыш саудасының халықаралық орталығы болған Морвеллэм доктары жатады. Тависток кенті бар аңғар 2006 жылғы шілдеде Вильнюсте өткен ЮНЕСКО Дүниежүзілік мұра комитетінің 30-шы сессиясында Дүниежүзілік мұра тізіміне қосылды.
Навигация
Сағалық өзенінің жалпы ұзындығы (Англиядағы басқа да сағалық сулар сияқты, қоғамдық жүзуге құқық бар) 19,2 миль (31 км) құрайды. Қалыпты тасқын шегі (орданс зерттеу карталарында "NTL" деп көрсетілген) Гуннислейк ауылынан төмен ағыста орналасқан бөгет. Хамоазе арқылы су көлігін Плимут портының Корольдік шебері басқарады, ол Тамардың барлық сағалық бөлігінде жүзуді басқаруға жауапты. Корольдік теңіз күштерінің үш негізгі теңіз базасының бірі Хамоазеде, Девонпортта орналасқан, одан жоғарыдағы өзенді қазір көбінесе демалыс кемелері пайдаланады. Экскурсиялар (наурыздан қазанға дейін) Плимут пен Калсток арасында өзенде жүргізіледі; бұрын экскурсиялар Морвеллхэм догына дейін жүргізілді, бірақ 2016 жылы мерзімі белгісіз тоқтатылды. Наурыздан қазанға дейін Котехеле догы мен Калсток арасында жолаушылар паромдары жүзеді. Типик Тамар кемесі – ашық өзен жағасында салынған, 60 тоннаға дейін салмағы бар, үшбұрышты жоғарғы жағы бар, гафф желкені және алдыңғы тұрақтандырылған желкені бар желкенді баржа болатын. Тамар өзенінің сағасы Плимут шығанасынан 14 км жоғары, Бере Алстонға жақын Уир-Кейге дейін 400 тоннаға дейінгі теңіз кемелері жүзе алатын. 300 тонналық кемелер теңізден 28 км қашықтықтағы Морвеллхэмге дейін жүзіп баратын. Гуннислейк маңындағы Уэйр-Хедке дейін тағы 3 км жол кіші қайықтарға қолжетімді. Уэйр-Хед Гуннислейктегі (тасқын шегі) бөгеттен төмен орналасқан және қайықтарды бұруға болатын соңғы орын; осы жерден кіші кемелер Тамар тыңайтқыш каналында саяхатын бастай алатын.
Тамар тыңайтқышы
1794 жылы Тамар тыңайтқышын тасымалдау компаниясы Солтүстік Тамертондағы Тамертон көпіріне дейін 30 мильге дейін ішкі су жолдарымен жүруді кеңейту үшін құрылды. 1796 жылғы Парламент актісі жұмыстарға рұқсат берді, компанияға Морвеллхэм кеуінен Боат-Пулға дейін Тамардағы кеме қатынасын жақсарту және басқаруға, Бланчдаунға (Гуннислейктің жоғары жағында) дейін канал салуға құқық берілді. Алайда жоба Гуннислейктен әрі дамыған жоқ, жұмыс 1808 жылы тоқтатылды. Содан кейін 30 тоннаға дейінгі баржалар Гуннислейк жаңа көпіріне дейін жүре алады, өзеннің батысындағы 500 метрлік канал арқылы дамбаны (Weir Head үстінде) айналып өтеді. Бұл қысқа канал түпкілікті жобаның жалғыз аяқталған бөлігі болғандықтан, Тамар тыңайтқышы (тасымалдау) каналы деп аталды. Онда бір шлюз болды, ол кемелерге Тамардың таяз суынан дамбаның үстіндегі су деңгейіне көтерілуге мүмкіндік берді. Шлюзді айналып өту үшін лосось баспалдағы орнатылды. Компания басқарған Тамар және тыңайтқыш каналы бойындағы кеме жүретін жол (Морвеллхэмнен Бланчдаунға дейін) Тамар тыңайтқышы тасымалдау жолы деп аталды және ұзындығы 5 км болды. Тамар тыңайтқышы 1929 жылы жұмысын тоқтатты, ал компания 1942 жылы таратылды. Орта ғасырларда Морвеллхэм өзен портынан теміржолмен төрт шақырым қашықтықта орналасқан Тавистоктегі бенедиктин аббаттығын жабдықтау үшін тауарларды тасымалдау маңызды болды. 18 ғасырда әктастың тиімділігі анықталғанға дейін, жағалаудан теңіз құмын әкеліп, оны егістік жерлерге жайып отырды. Содан кейін көптеген әктас және көмірді өзен кемелеріндегі көптеген әктас пештерде жағу үшін әкелді. Кейін Плимут пен Девонпорт қалаларынан көшелерді сыпыру және басқа да қалдықтар, сондай-ақ жаңадан табылған сүйек тыңайтқышы үшін сүйектер, егістіктерді тыңайтуға ішкі аймаққа әкелінді. Басқа тұрақты импорт – Британдық Колумбиядан және Балтық теңізінен кен орындарында тіректер ретінде пайдаланылатын үлкен бөліктерде ағаш, ал Уэльстен кен орнын сорғылау машиналарына қуат беру үшін көмір әкелінді. Тависток Девонның үш қаласының бірі болды және 12 ғасырдан бастап 1838 жылға дейін Морвеллхэм арқылы тазартылған қалайы кенінің көп мөлшері экспортталды, содан кейін металлға салық төлеу талабы жеңілдетілді. Басқа да маңызды экспортталған жүк – гранит, кейіннен мыс, қорғасын және марганец кендері, олардың маңызды қосалқы өнімі – мырыш. Арсенді бұрын қалдық ретінде қарастырған, бірақ кейіннен мыс пен қалайы өндірісінің тиімділігі төмендегенде маңызды табыс көзі болған пикселден бөліп алды. Тазартылған өнім бүкіл әлемге, әсіресе АҚШ-тың оңтүстігіне экспортталды, онда ол мақта далаларында инсектицид ретінде қолданылды. 13 ғасырда Бере түбегіндегі (Тамар мен Тави аралығында) патшалық шахталардан қорғасын мен күміс өндірісі маңызды болды, ал өндіріс 19 ғасырға дейін үзілістермен жалғасты. Джонсон Мэттидің Вейр-Кейдегі балқыту зауытында күміс пен қорғасын тек жергілікті кеннен ғана емес, сонымен қатар Еуропадан және Ньюфаундлендтен теңіз арқылы әкелінген кеннен де алынды. Ескі паром өткелдері 18-19 ғасырларда көпшілікке қызмет көрсететін өзен кемелеріне айналды. Өзен сағасындағы "Үш қала" (Плимут, Девонпорт және Стоунхаус) дамуы аңғардың ауыл шаруашылығы өнімдеріне маңызды нарық ұсынды, әсіресе патшалық кемежайдың азық-түлік талаптарын қанағаттандыру үшін қажет болды, және бұл әрқашан қайықпен жеткізілетін. 1820 немесе 1821 жылы Тамардағы алғашқы желкенді бу кемесі азық-түлік жеткізу үшін Калсток пен Девонпорт арасында қызмет бастады. Қала халқының өсуі өзендегі туристік круиздерге үлкен сұраныс тудырды; бұл 1823 жылдан бастап, Корнуолл булы пакеті сэр Фрэнсис Дрейктің іске қосылуымен, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін, көлік қозғалысының маңызды көзі болды. Өзендегі минералдық тасымалдау 19 ғасырдың аяғында Плимут, Девонпорт және Оңтүстік-Батыс Қосылым теміржолы 1859 жылы Тавистокқа жеткеннен кейін (осылайша Тависток каналын Морвеллхэмге дейін тасымалдау үшін артық болды, бірақ ол гидроэнергетика көзі ретінде қолданылуда) және мыс пен қалайы кен орындарының толыққаннан кейін азайды. 1894 жылдан бастап төмендеу жылдамдады, ол кезде Шығыс Корнуолл минералды теміржолы сол кезге дейін сыртқы әлеммен тек Калсток порты арқылы байланысты, Бере Алстондағы Плимут, Девонпорт және Оңтүстік-Батыс түйіспе теміржолымен жалғастырылды. Девонпорт айлақтары жабылғанға дейін және 1939 жылы соғыс басталғанда кемелер реквизицияланғанға дейін туристік және нарықтық тасымалдау өзенде маңызды болып қалды. Орта ғасырлық Котхел имениесі, Эджкумбе отбасына тиесілі, Корольдық Монетахана үшін күміс өндірісінің маңызды орталығы болды. Өнеркәсіптік революция кезінде Гуннислейк пен Вейр-Кей арасында өзен жанындағы маңызды кен өндіру қызметі болды. Осы кезеңде Тамар Морвеллхэм Кейі, Калсток және Нью-Кей (Девон) сияқты порттардан Оңтүстік Уэльске мыс тасымалдау үшін маңызды өзен болды, онда ол балқытылды. Аңғар Корнуолл және Батыс Девон кенді ландшафтының А10i ауданын құрайды. Өзен ұзақ жылдар бойы сальмонның сапасымен танымал болды, ал аңғар ұлттық деңгейде жоғары сапалы және ерте пісетін жұмсақ жемістерімен және тіктеп иілген беткейлерімен қоршалған бақшаларымен белгілі болды.
Фольклорлық
"Аллитеративтік Морте Артур" еңбегінде Артур патша мен Мордредтің өлімге дейін соққан шайқасы өзен жағасында болғаны айтылады. Корнуоллдың дәстүрлі әңгімесінде шайтанның Тамар өзенінен Корнуоллға өтуге батылы келмейтіні, себебі оны пирогқа салып қоюдан қорқыпты. Көзге түсетін табиғи ерекшеліктер көбінесе шайтанның атымен аталғанымен (мысалы, шайтанның қуыру табасы), шайтан Корнуоллға ешқашан келмеген дейді: ол бірде Торпойнтқа жеткенде түрлі пирогтардың дағды болғанын бірден байқады; ол "шайтан пирогы" (devilly pie) келесі түрі болуы мүмкін деп ойлап, Девонға қайтып кетті. Бұл аңыз Корнуоллдың дәстүрлі халық әні "Балық, қалайы және мыс" музыкалық шығармасында көтеріледі.
Тамара туралы аңыз
Бұл атаудың аңызына сәйкес, Тамара есімді нимфа жер асты әлемінде өмір сүрген. Тамара ата-анасының кеңесіне қарамастан, өлім әлеміне еркін кіргісі келді. Бір күні Дартмур аймағында серуендеп жүргенде, ол Тави мен Торридж (немесе Тауредж) есімді екі алыпты кездестірді. Екі алып та Тамараға ғашық болып, оның махаббаты үшін бәсекелесті. Тамара алыптарды биге шақырды, бірақ оларға жақындауға рұқсат бермеді, олар тым жақын келген сайын қашып құтылатын. Тамараны іздеп жүрген әкесі оны Морвенстоу маңында тапты, сол кезде алыптар оны ұстап алды. Ол ашуға толып, Тави мен Тауреджді терең ұйқыға ұйытатын сиқыр қолданды. Бұл Тамараны ашуландырды, ол әкесімен бірге жер асты әлеміне қайтудан бас тартты. Әкесі одан да ашуланып, Тамараға сиқыр жасады, оны қайнар бұлаққа айналдырды, сол бұлақтан Тамар өзені пайда болып, теңізге дейін ақты. Тауредж оянғанда сүйіктісі өзенге айналғанын көрді; үмітсіздікке бой алдырып, ол сиқыршыдан кеңес сұрады, ол оны өзенге (Торридж және Тау өзендері) айналдырды, осылайша Тамарамен қайта қосылуға үміттенді. Тауредж сүйікті Тамарасын таба алмады, керісінше солтүстікке қарай Бидфорд және Бристоль шығанағына бет бұрды және әлі күнге дейін Тамараға деген махаббатын жоқтап жүр. Осы аңыз Торридж өзенінің Тамардан небәрі 500 метр қашықтықта басталып, Тамардан бұрылып үлкен доға жасап, Солтүстік Девон жағалауына ағып кетуін түсіндіреді. Екінші алып Тави де үмітсіздікке бой алдырып оянды және өзінің де қуатты сиқыршы әкесінен көмек сұрады. Оның әкесі Тавиді өзенге айналдырды, ал Тави Тамарды іздеуге шықты, ақырында оны тауып, кең әрі әдемі сағаға біріктірді.